Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Чарнобыль: як свойскае слова стала змрочным


Філон Кміта-Чарнобыльскі трэці зьлева (Ян Матэйка. Сьцяпан Батура пад Псковам. 1872) 

Для беларусаў да 1986 году назоўнік „чарнобыль“ быў звычайным — гэта палын, карысная расьліна, а прыметнік ад яго — нават культавым, бо выдатны вайскавод і майстра беларускага слова XVI стагодзьдзя зваўся Філон Кміта-Чарнобыльскі.

Сьцісла:

  • Слова чарнобыль (быльнік, палын звычайны, Artemisia vulgaris) утворана па законах беларускай мовы, празрыстае, азначае карысную расьліну.
  • Для гісторыі Беларусі ня раз важную ролю адыгрываў горад Чарнобыль на Кіеўшчыне.
  • У беларускай культурнай традыцыі імя Філона Кміты-Чарнобыльскага, уладальніка Чарнобылю і аўтара сакавітых моваю лістоў, — культавае.
  • За тыя лісты — выведныя данясеньні аб сытуацыі ў стане варожых маскоўскіх войскаў — і за збройныя перамогі Кміту-Чарнобыльскага шануюць беларускія вайскоўцы-патрыёты.
  • У адзін дзень 1986 году зь віны мізантропскай улады пазытыўныя асацыяцыі словаў і імёнаў чарнобыль, Чарнобыльскі памяняліся на процілеглыя.
Чарнобыль (Artemisia vulgaris). Köhler’s Medizinal-Pflanzen, 1887
Чарнобыль (Artemisia vulgaris). Köhler’s Medizinal-Pflanzen, 1887

Чарнобыль — тое самае, што палын (або быльнік, палын звычайны, Artemisia vulgaris).

Горкі, але карысны

Беларускі палын мужчынскага роду, як і чарнобыль. А ў расейскай жаночага роду і полынь, і (прынамсі яшчэ ў слоўніку Ўшакова) чернобы́ль. У беларускім слове — націск на злучальны галосны, як у словах сыроватка, часопіс, куродым, Вадохрышча.

Паводле „Энцыкляпэдыі прыроды Беларусі“, расьліна карысная: і лекавая, і вострапрыпраўная, і фарбавальная. Але ў расейскай Вікіпэдыі яна найперш апісваецца як рудэральная (сьмецьцевая) расьліна і цяжказводнае пустазельле.

Праўда, у праграмным вершы У. Дубоўкі „О Беларусь, мая шыпшына“ таксама падкрэсьліваецца апошняе: „...У ветры дзікім не загінеш, чарнобылем не зарасьцеш“, — ня дзіва, што пасьля 1986 году радок загучаў як прарочы.

Зоська Верас каля сваёй Лясной хаткі. Здымак Сяргея Панізьніка
Зоська Верас каля сваёй Лясной хаткі. Здымак Сяргея Панізьніка

Але ў цэлым — запамінальная батанічная назва, прычым празрыстай этымалёгіі: быльнік з чорным сьцяблом. Гэта асноўная назва адпаведнага віду ў Батанічным слоўніку Зоські Верас. Сустрэнем і ў прозе:

Пырхнуўшы з гнязда, шэрая птушына далёка не адлятала, а садзілася на галінку чарнобылю і глядзела ў мой бок па-свойску, сьмела (І. Грамовіч).

Чарнобыль, любімае „іменьнечка“...

А горад Чарнобыль вядомы ажно з 1193 году. Ён заўсёды належаў да Кіеўскага княства/ваяводзтва/вобласьці, але зусім побач зь беларускай мяжой. Назва, на маю думку, бясспрэчна паходзіць ад расьліны, хоць ёсьць іншая гіпотэза — ад рэканструяванага імя Чарнобыл. Але імя такое не зафіксавана.

Філон Кміта-Чарнобыльскі. З карціны Ян Матэйкі „Баторы пад Псковам“
Філон Кміта-Чарнобыльскі. З карціны Ян Матэйкі „Баторы пад Псковам“

З Чарнобылем зьвязаныя імёны Сапегаў, Хадкевічаў, Радзівілаў, чый 8-ы рэгімэнт пяхоты процістаяў там расейцам у 1791 годзе. Але найперш для беларусаў гэтая назва зьвязаная з прозьвішчам (дакладней, прыдомкам) Філона Кміты-Чарнобыльскага (1530–1587). І ў тых, каму дарагая айчынная гісторыя, і ў аматараў смакаваць старабеларускае барочнае мастацкае слова.

Філон быў выбітным вайскаводам, пераможцам у бітвах з Масквою пад Улай, Чарнігавам, Смаленскам. Таленавіты адміністратар — пакінуў па сабе добрую памяць у Воршы як яе шматгадовы стараста. Сэнатар ад Смаленскага ваяводзтва. Узамен здратаваных земляў на Ўсходзе Жыгімонт Аўгуст надаў яму раней каралеўскія замак і места Чарнобыль з ваколіцамі. Адсюль і прыдомак.

Але ў беларускую моўна-культурную прастору Філон навечна ўвайшоў сваімі непаўторнымі агентурнымі данясеньнямі. Ён быў каардынатарам выведнай сеткі на Ўсходзе, абагульняў зьвесткі сваіх шпегаў пра сытуацыю ў варожым стане ды ў форме аналітычных лістоў слаў іх Панам-Радам, ваяводу віленскаму Мікалаю Радзівілу ды іншым кіраўнікам дзяржавы. Невыпадкова падпалкоўнік Віталь Чырвінскі задаецца пытаньнем:

«Чаму б патронам Памежнага камітэту або Галоўнага разьведнага ўпраўленьня не зрабіць Філона Кміту-Чарнобыльскага..?“

А напісаныя тыя лісты выдатнай, сакавітай тагачаснай старабеларускай мовай. Сумуючы па вымушана закінутым ужо 8 гадоў, але любімым Чарнобылі, ён просіць у Паноў-Радаў кароткага водпуску:

А аб тое тэж маіх міласьцівых гаспадароў з пакораю прашу, … жэбых мог да Чарнобыля, іменьнечка свайго, на час кароткі бардза малы зьехаці, бо мі се там вялікія крыўды і ўціскі ад сусед маіх дзеюць, у каторым есьмі ўжэ то васьмі год за службамі гаспадарскімі і вашай міласьці паноў рад не бываў і баюся, абы астатку не расшарпана. (пісан у Воршы месяц генвара 23(8), року 1574).

Тэксты Кміты-Чарнобыльскага — яшчэ і прыклад тагачаснага моўнага этыкету, якому і нам, надта ж сучасным, бывае ня грэх падвучыцца.

Горад Чарнобыль. Сучаснасьць
Горад Чарнобыль. Сучаснасьць

Змрочная іронія лёсу ў тым, што з таго самага Ўсходу, націску якога адважна і таленавіта процістаяў Філон Кміта-Чарнобыльскі, праз 400 гадоў прыйшла ідэалёгія непавагі да чалавека, якая і прывяла да Чарнобыльскай катастрофы і, акрамя ўсяго, да незваротнай зьмены эмацыйнай канатацыі назвы так любімага Філонам „іменьнечка“ — Чарнобыль.

  • 16x9 Image

    Вінцук Вячорка

    Нарадзіўся ў Берасьці ў 1961. Як мовазнаўца вывучаў мову выданьняў Заходняй Беларусі міжваеннага часу, ініцыяваў сучаснае ўпарадкаваньне беларускага клясычнага правапісу, укладаў беларускія праграмы і чытанкі для дашкольных установаў. Актыўны ўдзельнік нацыянальнага руху, пачынаючы з "Майстроўні" і "Талакі" 1980-х. Аўтар і ўкладальнік навукова-папулярных тэкстаў і кніг, у тым ліку пра нацыянальную сымболіку.

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

XS
SM
MD
LG