Ужо сёньня: Міжнародны дзень пісьменьніка ў няволі

Дата дня

15 лістапада — Міжнародны дзень пісьменьніка ў зьняволеньні.

Штогод, пачынаючы з 1981-га, у гэты дзень ПЭН-цэнтар, міжнародная пісьменьніцкая праваабарончая арганізацыя, выказвае салідарнасьць зь пісьменьнікамі, журналістамі і выдаўцамі, якія зазналі зьняволеньне, перасьлед альбо загінулі.

Паводле Беларускага ПЭНу, цяпер у няволі ня менш за 19 людзей слова:

1. Ігар Аліневіч
2. Вацлаў Арэшка
3. Дзяніс Івашын
4. Ігар Ільяш
5. Максім Лепушэнка
6. Уладзімір Монзуль
7. Аляксей Навагродскі
8. Валеры Пазьнякевіч
9. Ціна Палынская
10. Алена Панкратава
11. Паліна Піткевіч
12. Руслан Равяка
13. Сяргей Сацук
14. Вольга Сітнік
15. Аляксандар Францкевіч
16. Алег Хаменка
17. Алена Церашкова
18. Аксана Ючкавіч
19. (імя не разгалошваецца)

Гэты дзень у гісторыі

1415 — Сабор у Наваградку пасьвяціў Рыгора Цамблака ў мітрапаліты кіеўскія і літоўскія. Гэтым саборам Вітаўт хацеў дамагчыся незалежнага ад Масквы царкоўнага кіраваньня для праваслаўных земляў ВКЛ. Але Канстантынопальскі патрыярх дазволу ня даў.

1777 — другі Кантынэнтальны кангрэс Амэрыкі прыняў Артыкулы Канфэдэрацыі — першую канстытуцыю Злучаных Штатаў, якая ўступіла ў сілу 1 сакавіка 1781 году пасьля ратыфікацыі ўсімі 13 штатамі.

1805 — у Сьвіслачы пачала працу Горадзенская губэрнская гімназія, заснаваная пры падтрымцы графа Вінцэнта Тышкевіча. У 1847–1852 гадах тут вучыўся Кастусь Каліноўскі, будучы кіраўнік паўстаньня 1863–1864 гадоў. Ужо падчас ягонай вучобы гімназію панізілі ў статусе да павятовага вучылішча.

1917 — бальшавіцкі ўрад прыняў Дэклярацыю правоў народаў Расеі, падпісаную Ўладзімірам Леніным і Ёсіфам Сталіным. У дакумэнце абвяшчаліся роўнасьць і сувэрэннасьць народаў былой Расейскай імпэрыі, іхнае права на самавызначэньне аж да аддзяленьня і стварэньня незалежных дзяржаваў.

1918 — закрылася Сьвіслацкая беларуская настаўніцкая сэмінарыя. За два гады беларуская сэмінарыя падрыхтавала 144 настаўнікі для беларускіх школаў.

1920 — у Жэнэве прайшло першае пасяджэньне асамблеі Лігі Нацый. У ім бралі ўдзел прадстаўнікі 41 краіны.

1925 — выйшла першая перадача рэгулярнага вяшчаньня Беларускага радыё.

1932 — у Менску адкрылася Беларуская дзяржаўная кансэрваторыя.

1962 — стварылі Саюз кінэматаграфістаў Беларусі.

1983 — Турэцкая рэспубліка Паўночнага Кіпру абвясьціла сваю незалежнасьць, якую да сёньня прызнала толькі Турэччына.

1988 — Парлямэнт Арганізацыі вызваленьня Палестыны ў выгнаньні абвясьціў аб стварэньні незалежнай дзяржавы Палестына са сталіцай у Ерусаліме.

1988 — савецкі шматразовы касьмічны карабель «Буран» зьдзейсьніў свой першы і адзіны арбітальны палёт. У адрозьненьне ад амэрыканскіх шатлаў, якія ляталі з 1981 году, «Буран» ня меў на борце экіпажу. У 1993 годзе праграму «Энэргія — Буран» закрылі празь нястачу грошай. У 2002 годзе абваліўся дах ангара, дзе захоўваўся карабель. «Буран» быў цалкам зьнішчаны. Загінулі восем рабочых.

2013 — у вёсцы Слабодка на Астравеччыне ўсталяваны помнік паўстанцам Каліноўскага. Празь дзесяць гадоў яго зруйнавалі.

2020 — затрымалі журналістак «Белсату» Кацярыну Андрэеву і Дар’ю Чульцову, якія вялі жывы эфір з акцыі памяці Рамана Бандарэнкі на «плошчы Пераменаў». У лютым іх асудзілі на 2 гады калёніі. Дар’я выйшла на волю ў 2022 годзе. Кацярыну пазьней асудзілі яшчэ і паводле абвінавачаньня ў «здрадзе дзяржаве» на 8 гадоў і тры месяцы. 19 сакавіка 2026 году яе вызвалілі і прымусова вывезьлі зь Беларусі.

Паводле праваабарончага цэнтру «Вясна», 15 лістапада па ўсёй Беларусі затрымалі больш за тысячу чалавек.

У гэты дзень нарадзіліся

1738 — Уільям Гершэль, астраном, які адкрыў плянэту Ўран.

1879 — Мэльхісэдэк (ад нараджэньня Міхаіл Паеўскі), мітрапаліт Менскі і Беларускі, які зазнаў перасьлед савецкіх спэцслужбаў.

1885 — Мацьвей Яворскі, украінскі гісторык, акадэмік АН БССР, ахвяра сталінізму.

1898 — Піліп Кізевіч, грамадзка-палітычны дзяяч, актывіст ТБШ і беларускага школьніцкага руху на Падляшшы і Горадзеншчыне.

1907 — Кляўс Шэнк фон Штаўфэнбэрг, палкоўнік вэрмахту, выканаўца замаху на Адольфа Гітлера.

1918 — Франціш (Францішак) Бартуль, прадпрымальнік, дзяяч паваеннай эміграцыі ў Вялікай Брытаніі і ЗША.

1919 — Алесь Міцкевіч, беларускі грамадзка-культурны і рэлігійны дзяяч у ЗША, пляменьнік Якуба Коласа.

1921 — Валеры Прышчапёнак, беларускі сьпявак, заслужаны артыст Беларусі.

1926 — Мікола Канаш, вязень ГУЛАГу, удзельнік нацыянальна-дэмакратычнага руху 1980-х — пач. ХХІ ст.

Мікола Канаш атрымаў за вучобу ў беларускай сэмінарыі і ўступленьне ў Саюз беларускай моладзі 25 гадоў зьняволеньня ў савецкіх лягерах. Адбываў пакараньне ў Інце Комі АССР. Там ў 1956-м, пасьля таго, як яго датэрмінова вызвалілі, але не дазволілі вярнуцца на радзіму, працаваў на шахце. І там жа пазнаёміўся зь легендарнай паэткай Ларысай Геніюш і са сваёй будучай жонкай, украінкай Соф’яй.

Ён расказваў, што яму прапаноўвалі пуцёўку ў Карлавы Вары і ключы ад кватэры, калі ён публічна пакаецца ў сваіх поглядах: «Не, і яшчэ раз не, адказаў я. Здраднікам радзімы не лічыў сябе ніколі»

1938 — Віктар Цітоў, беларускі этноляг і гісторык культуры.

1947 — Анатоль Ярмоленка, саліст ансамблю „Сябры“.

1951 — Віктар Скарабагатаў, опэрны сьпявак, музычны дзяяч

1955 — Сяргей Войчанка, мастак.

1993 — Меліціна Станюта, гімнастка.

У памяці

1630 — Ёган Кеплер, нямецкі матэматык, астраном і астроляг.

1670 — Ян Амас Коменскі, чэскі мысьляр-гуманіст, пэдагог, грамадзкі дзяяч.

1897 — Якуб Гейштар, удзельнік і гісторык паўстаньня 1863–1864.

1907 — Юзаф Каліноўскі, удзельнік паўстаньня 1863–1864 гадоў. Пасьля арышту расейскімі ўладамі быў асуджаны на сьмерць, але пакараньне замянілі катаргай і высылкай у Сыбір. У 1877 годзе стаў кармэлітам, прыняў імя Рафал. У 1991 годзе Папа Ян Павал II абвясьціў яго сьвятым.

1908 — Цысі, маньчжурская імпэратарка-ўдава, фактычная кіраўніца Кітайскай імпэрыі. У 1912 годзе манархія ў Кітаі была ліквідаваная.

1916 — Генрык Сянкевіч, польскі пісьменьнік, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі ў літаратуры.

1945 — Бэр Аршанскі, пісьменьнік, драматург і літаратурны крытык, дзяяч габрэйскай культуры Беларусі.

1959 — Чарлз Вільсан, брытанскі фізык, ляўрэат Нобэлеўскай прэміі (1927)

2023 — Уладзімер Нісьцюк, беларускі палітык і грамадзкі дзяяч, дэпутат Вярхоўнага Савету XIII скліканьня. У 1996 годзе падтрымаў ініцыятыву імпічмэнту Аляксандра Лукашэнкі. Быў намесьнікам старшыні Беларускай сацыял-дэмакратычнай партыі (Грамада).