У пераліку «экстрэмісцкіх» фармаваньняў і арганізацыяў, які вядуць КДБ і МУС Беларусі, колькасьць рэдакцыяў і іншых мэдыяструктураў дасягнула 60, сьведчыць праведзены «Позіркам» аналіз. Гэта 17,5% ад усіх 365 згаданых у чорным сьпісе пазыцыяў (некаторыя аб’яднаньні фігуруюць ў сьпісе двойчы).
У пералік уключаныя імёны 137 чалавек, якія, на думку сілавых структураў Беларусі, маюць дачыненьне да «экстрэмісцкіх» рэдакцыяў.
Як улады перасьледуюць незалежныя СМІ
«Пералік арганізацыяў, фармаваньняў, індывідуальных прадпрымальнікаў, якія маюць дачыненьне да экстрэмісцкай дзейнасьці», зьявіўся пасьля пастановы Савету міністраў ад 12 кастрычніка 2021 году «Аб мерах процідзеяньня экстрэмізму і рэабілітацыі нацызму» за подпісам прэм’ер-міністра Рамана Галоўчанкі (цяпер ён узначальвае Нацыянальны банк).
У пералік уключаюць пераважна непадкантрольныя і неляяльныя ўладам аб’яднаньні, структуры, установы і асобных грамадзян, у тым ліку замежных. Удзел у такіх структурах або супраца зь імі перасьледуецца ў крымінальным парадку.
У кастрычніку–сьнежні 2021 году было прынята 4 рашэньні ўключыць у сьпіс арганізацыі і структуры мэдыясэктару, у 2022 годзе — 15, у 2023 і 2024-м — па 14, у 2025-м — 13, з пачатку 2026-га — 4.
Што гэта можа значыць
Праваабаронцы «Вясьны» адзначаюць, што сьпіс «экстрэмістаў», які існуе ў Беларусі, — характэрны прыклад злоўжываньня паўнамоцтвамі дзяржавы ў галіне абмежаваньняў свабоды слова і выказваньня думак.
«Толькі сыстэма, заснаваная на вяршэнстве права, незалежнасьці суду і павазе да свабоды выказваньня, можа забясьпечыць устойлівую бясьпеку і дэмакратычнае разьвіцьцё дзяржавы», — такую выснову робяць аўтары дакладу «Калі экстрэмізмам называюць словы».
Часта ўнясеньне ў экстрэмісцкі сьпіс азначае ня толькі перашкоду працы рэсурсу, але і крымінальны перасьлед грамадзян, зь ім зьвязаных. Гэтая практыка асабліва пашырылася ў Беларусі з 2020 году, хоць прымянялася і раней, найперш да рэсурсаў анархісцкага руху, адзначаюць вясноўцы.
Паводле праваабаронцаў, усе судовыя рашэньні гэтай групы падлягаюць скасаваньню, і толькі адзінкавыя — перагляду на аснове выкананьня стандартаў правасудзьдзя.
Як рэжым Лукашэнкі выкарыстоўвае ярлык «экстрэмізму», каб душыць свабоду слова і змагацца з палітычнымі апанэнтамі
Пасьля сфальшаваных прэзыдэнцкіх выбараў 2020 году і сілавога здушэньня агульнанацыянальных пратэстаў аўтарытарны рэжым Аляксандра Лукашэнкі пачаў сыстэматычна выкарыстоўваць антыэкстрэмісцкае заканадаўства для барацьбы з іншадумствам, ліквідацыі незалежных мэдыя і перасьледу палітычных апанэнтаў.
Улады заблякавалі сайты незалежных мэдыя і спынілі публікацыю непадкантрольных друкаваных выданьняў, пазбавілі акрэдытацыі журналістаў іншаземных мэдыя і разграмілі офісы самых уплывовых СМІ. Сотні беларускіх рэпартэраў прайшлі праз арышты, дзясяткі застаюцца ў турмах. Усе незалежныя мэдыя, якія асьвятляюць грамадзка-палітычны парадак дня ў Беларусі, цяпер працуюць выключна з-за мяжы.
Ад 2021 году ўлады пачалі масава абвяшчаць вэб-сайты і асобныя ўліковыя запісы ў сацыяльных сетках незалежных мэдыя, палітычных і грамадзкіх арганізацый, ініцыятыў і проста блогераў «экстрэмісцкімі матэрыяламі», а іх аўтараў «экстрэмісцкімі фармаваньнямі» — часта без судовага разгляду.
Рэспубліканскі сьпіс экстрэмісцкіх матэрыялаў вядзе Міністэрства інфармацыі Беларусі. На дадзены момант у сьпісе на 1469 старонках пералічаны тысячы «экстрэмісцкіх матэрыялаў», за выкарыстаньне якіх прадугледжаная адказнасьць. У сьпісе — сайты, тэлеграм-каналы, акаўнты, старонкі ў сацыяльных сетках, відэаролікі і артыкулы ў інтэрнэце, маркі, значкі, CD-дыскі, а таксама кнігі, у тым ліку мастацкія.
На канец 2024 году больш за 6500 онлайн-рэсурсаў былі забароненыя такім чынам. За любое ангажаваньне з уключанымі ў экстрэмісцкі сьпіс рэсурсамі — ці гэта «падабайка», ці камэнтар, ці падпіска на канал — у Беларусі пагражае крымінальная адказнасьць. Удзел у «экстрэмісцкім фармаваньні» можа карацца турэмным зьняволеньнем да 10 гадоў.
Ужо тысячы беларусаў прайшлі праз штрафы, арышты і турэмнае зьняволеньне за «экстрэмізм».
Паводле ацэнкі Ўпраўленьня Вярхоўнага камісара ААН у правах чалавека, улады Беларусі «выкарыстоўваюць ярлык „экстрэмізм“ для падаўленьня іншадумства, адвольна клясыфікуючы дзеяньні, апісаныя як распаўсюд ілжывай інфармацыі, абразу службовых асобаў, дыскрэдытацыю інстытутаў, арганізацыю масавых беспарадкаў, заклікі да санкцый і распальваньне сацыяльнай варожасьці, як „экстрэмісцкія“, якія падлягаюць крымінальнаму перасьледу».
Форум