На гэтыя пытаньні ў праграме «Палітыка зь Юрыем Дракахрустам» адказвае расейскі палітоляг Кацярына Шульман.
— У адным з сваіх выступаў вы сказалі, што адыходу Лукашэнкі хочуць і Захад, і Расея, і беларускі народ. А ці праўда, што ўсе яны гэтага жадаюць? І не ў 2020 годзе, а зараз?
— Гэта не зусім тое, пра што я казала. Я казала, што цяперашні беларускі кіраўнік здольны працягваць сваё палітычнае існаваньне ў асяродзьдзі трох суб’ектаў, якія да яго дрэнна ставяцца і якія маглі б жадаць нечага лепшага, чым ён. Гэта Захад, гэта Расейская Фэдэрацыя і гэта ягоны ўласны народ. Для ўсіх траіх ён здольны заставацца калі не прымальным, то прынамсі або непазьбежным варыянтам, як для беларусаў, або нават збольшага карысным контрагентам, хоць усё роўна такім, якому цалкам ніколі давяраць нельга.
Зразумела, што Захад хацеў бы больш празаходняга і менш прарасейскага лідэра. Расея хацела б, магчыма, поўнай інтэграцыі Беларусі і больш актыўнага яе ўдзелу ў сваёй вайне, а беларускі народ хацеў бы свабоды. І тое, і другое, і трэцяе недасяжна, пакуль Лукашэнка застаецца на сваёй пасадзе, але ён працягвае заставацца ва ўладзе. Гэта характэрны прыклад палітычнага выжываньня.
— Але Расею ён 32 гады задавальняў. Што да беларускага народу, то ў 2020 годзе ён свае пажаданьні выказаў. Але гэта ня значыць, што яны 6 гадоў захоўваліся. Якая інтэнсіўнасьць жаданьняў гэтых трох субʼектаў, пералічаных вамі?
— Так у гэтым і фокус. У тым, каб такога роду пажаданьні не ўвасабляліся ў дзеяньне. Беларускі народ хацеў свабоды, ён праявіў гэтае сваё жаданьне, яно было здушанае.
І ён зьмірыўся з тым, што ёсьць. У гэтых умовах вымераць інтэнсіўнасьць пачуцьцяў — чыіх бы там ні было — немагчыма. Мы ў Расейскай Фэдэрацыі маем вельмі вялікія цяжкасьці з вымярэньнем грамадзкай думкі і з самім канцэптам грамадзкай думкі. Бо меркаваньні павінны аднекуль брацца для таго, каб яны маглі быць сфармаваныя, неабходная нейкая прастора, у якой гэтыя меркаваньні й іх варыянты артыкулююцца.
Калі гэта немагчыма зрабіць, калі ўсе пляцоўкі выказваньня сваёй думкі зьнішчаныя або закрытыя, то адкуль думкі возьмуцца? Пагатоў гэта справядліва наконт Беларусі. Так, там праводзяцца апытаньні, праводзяцца яны і ў Расеі. Ёсьць вельмі складаныя мэтады, дзякуючы якім мы спрабуем з гэтых зьвестак скласьці нейкага «слоніка» ці «рыбку», але мы вельмі добра ўсьведамляем свае абмежаваньні.
Беларускае насельніцтва цярпіць сваю ўладу, Захад узаемадзейнічае зь беларускай уладай, а Расея выкарыстоўвае беларускую ўладу. Але можна меркаваць, што і тыя, і другія, і трэція хацелі б, калі б у іх быў свабодны выбар чагосьці іншага.
— Вы сказалі, што Расея хацела б поўнай інтэграцыі з Беларусьсю. А на ваш погляд, калі скончыцца вайна ва Ўкраіне, наколькі моцнай будзе ў Пуціна спакуса захапіць Беларусь? Так бы мовіць, каб два разы не ўставаць.
Пуцін яшчэ ў 2002 годзе прапаноўваў Лукашэнку ўступленьне Беларусі ў РФ «сямю губэрнямі», як ён сам сказаў. Наколькі будзе моцная спакуса ўчыніць гэта пасьля вайны?
— У 2002 годзе расейскі прэзыдэнт шмат чаго каму прапаноўваў. Ён тады ЗША прапаноўваў, каб Расея ў NATO увайшла.
А што да вашай здагадкі з матывацыяй «каб два разы не ўставаць» — першае ўставаньне не вельмі добра атрымалася. Яно такое атрымалася, што як бы не прысесьці цяпер надоўга. Таму я сумняюся, што лёгіка будзе такая — паглядзіце, як удала ў нас атрымалася з Украінай, давайце цяпер што-небудзь утворым зь Беларусьсю.
Ну і завяршэньне вайны — вельмі гіпатэтычны канцэпт, пакуль канца ёй не відаць. У бліжэйшы час гэта наўрад ці адбудзецца. І Расея, якая ваюе, аслабляецца гэтай вайной. Цяпер немагчыма ўявіць сабе нічога, акрамя паўзы ў вайне.
Але і ў стане паўзы Расея будзе вельмі аслабленай і будзе вельмі моцна адчуваць наступствы вайны. Пасьля пэўнага пэрыяду ўсеагульнай радасьці ад таго, што кашмар быццам скончыўся, пачнуцца наступствы. І я сумняюся, што гэта будзе краіна, здольная на нейкія выразныя палітычныя жэсты.
Паколькі мы маем справу з двума моцна пэрсаналізаванымі рэжымамі — расейскім і беларускім, то тут, як ні непрыемна гэта казаць палітолягу, шмат што зводзіцца да пытаньня, хто першым памрэ, хто каго перажыве.
Калі беларускі лідэр перажыве расейскага, а я б, можа, нават хутчэй на гэта паставіла, то Беларусь ня будзе ўцягнутая ў расейскую арбіту. Уваходжаньне «сямю губэрнямі» стане менш імаверным. Больш за тое, шанцы на эўрапейскую інтэграцыю пры такім раскладзе даволі моцна павысяцца. Не адразу, але празь некаторы час.
Калі першым памрэ беларускі кіраўнік, то Расея паспрабуе выкарыстаць гэтае «акно магчымасьцяў» для таго, каб нейкімі інтэграцыйнымі дэманстрацыямі паказаць свайму насельніцтву, што ўкраінская кампанія не была суцэльнай няўдачай, што нейкі працэс зьбіраньня земляў усё ж такі адбываецца. На вельмі старых або на вельмі маладых грамадзян гэта можа зрабіць пэўнае часовае ўражаньне.
— Чаму беларускае войска не паслалі ваяваць з украінцамі, чаму не было новага ўварваньня расейскага войска з тэрыторыі Беларусі? Гэта проста ня трэба Пуціну, немэтазгодна зь яго гледзішча — ці Лукашэнка гэтаму пярэчыў, брыкаўся, і яму пайшлі насустрач?
— Дакладных зьвестак для пацьверджаньня адной ці другой гіпотэзы ў нас з вамі няма. Але давайце паглядзім, як паводзіць сябе Расейская Фэдэрацыя ў пошуку папаўненьня сілаў на фронце. Яна скрабе па сацыяльным дне. Яна прызывае ўсіх, хто здольны стаяць на дзьвюх нагах, а часам і ня здольны, а часам і не на дзьвюх. Яна набірае студэнтаў, гэта значыць зразае ўрадлівы пласт будучыні нацыі дзеля таго, каб мець людзей на вайне. Яна плаціць страшэнныя грошы, іх плацяць рэгіянальныя бюджэты, зьнясільваючы сябе і падыходзячы да мяжы дэфолту. Яна закупляе кандат’ераў, дакладней кажучы, рабоў у Паўночнай Карэі. Дзеля таго, каб на фронце былі баявыя адзінкі, Расейская Фэдэрацыя ідзе на ўсё, што яна можа сабе ўявіць.
І вы мяркуеце, што дзясяткі тысяч людзей, якія гавораць па-расейску, з падобнай баявой і палітычнай культурай, ёй немэтазгодна выкарыстоўваць? Гэта ня тое, што асабліва прыемна казаць, але я думаю, што гэта будзе адна з гістарычных заслугаў цяперашняга кіраўніка Беларусі і што мы ад імя навукі паліталёгіі яму на надмагільным камяні напішам: ён не пагнаў свой народ на вайну.
Ужо як ён там дробным макам рассыпаўся, як у яго гэта атрымалася — можа, ён у мэмуарах напіша. Калі пасьпее. Калі не пасьпее, можа, нейкі ягоны сакратар напіша, як ён здолеў выкруціцца з тых абцугоў, у якія сам сябе загнаў у адносінах з Расейскай Фэдэрацыяй, якім чынам яму ўдалося застацца турэмнікам беларускага народа, але не яго катам. Трымаць яго пад замком, але ня гнаць на забой.
— Ёсьць думка, што будучыня Беларусі вызначыцца тым, што будзе ў Расеі. Аслабленьне ці лібэралізацыя Расеі — ці адкрые акно магчымасьцяў для Беларусі? Аляксандар ІІ пасьля паразы ў Крымскай вайне і ў разгар рэформаў здушыў паўстаньне 1863 году. Хрушчову ў 1956 годзе хапіла сілаў і выкрыць культ асобы Сталіна, і здушыць паўстаньне ў Вугоршчыне. Цяпер таксама хопіць? І які-небудзь пераемнік — умоўны Мішусьцін — паўторыць Аляксандра ІІ і Хрушчова?
— Я толькі нагадаю, што Аляксандар ІІ здушыў польскае паўстаньне.
— Дакладней, польска-беларускае.
— Прадказваць будучыню — гэта не зусім наш занятак. Наступныя ўлады Расеі для таго, каб утрымацца ў той сытуацыі вычарпаньня рэсурсаў, у якой іх пакіне іх выдатны папярэднік, вядома, будуць баяцца рабіць уражаньне слабасьці. Маўляў, пры Пуціну была вялікая дзяржава (спойлер — не было), а пры яго пераемніках стала ўсё распаўзацца. Вось ужо і Беларусь уступае ў Эўразьвяз.
Гэтае ўяўленьне можа нэўтралізаваць празаходняя, праэўрапейская ўлада ў Расеі, якая будзе разглядаць гэты працэс не як «уцёкі» беларусы ад Расеі, а як курс маленькага ганарлівага беларускага ледакола, што пракладае шлях, якім потым пойдзе і Расея.
Пасьляваенная Расея будзе нясытая, нешчасьлівая, і ўвогуле даволі неспакойная. Я думаю, што людзям будзе крыху не да таго, каб сачыць за ваганьнем стрэлкі нашай «геапалітычнай велічы».
Я нагадаю, што калі ў 1991 годзе распаўся Савецкі Саюз, гэта было ўспрынята савецкімі грамадзянамі зь вялікай абыякавасьцю. Вось на гэты конт ёсьць даволі дакладныя сацыялягічныя зьвесткі.
«Найвялікшая геапалітычная катастрофа ХХ стагодзьдзя» была прыдуманая значна пазьней. Успаміны — сацыяльны канструкт. Таму, пачынаючы з «старых песень пра галоўнае», а насамрэч нават яшчэ раней, пачалося канструяваньне савецкай настальгіі, якая цяпер стала ўжо практычна афіцыйнай дзяржаўнай рэлігіяй.
Так што тут я б ня бачыла нейкай вельмі вялікай праблемы. Можна сказаць адно, можна сказаць іншае, а людзі заўсёды занятыя пераважна сваім жыцьцём, а ня ўяўнымі канструктамі.
— Кацярына, яшчэ адно пытаньне ўжо пра самую Расею. Цяпер вельмі бурна абмяркоўваюцца ўсякага роды праекты, «расейскі Тайвань» і іншае. А Расея распадзецца? Якая імавернасьць гэтага?
— Цяпер няма падставаў для прадказаньня ў агляднай пэрспэктыве тэрытарыяльнай дэзынтэграцыі Расеі. Тая прастора, якая ўтварае Расейскую Фэдэрацыю, дастаткова зьвязана паміж сабой і інфраструктурна, і фінансава, і эканамічна, і лягістычна, і культурна. Хто куды тут павінен адпасьці ў пошуках якой лепшай долі, ня вельмі, шчыра кажучы, зразумела.
Калі пачынае адбывацца тэрытарыяльная дэзынтэграцыя? Калі цэнтар слабее настолькі, што ня можа ні ўзнагароджваць ляяльнасьць, ні караць за неляяльнасьць. Гэта значыць, калі ў яго няма больш ні пернікаў, ні бізуноў. І на нейкіх тэрыторыях фармуюцца ці маюцца ўжо сфармаваныя нацыянальныя эліты, здольныя ўсьвядоміць сябе як нешта асобнае ад агульнага палітычнага цела, гэта значыць з сваёй мовай, з сваімі кадрамі, зьвязаныя паміж сабой нейкімі роднаснымі сувязямі, з разуменьнем таго, што мы іншыя, чым астатнія. Калі мы паглядзім на сьпісы рэгіёнаў—донараў і датацыйных рэгіёнаў, то задумаемся, хто тут ад каго і зь якой прычыны будзе адлучацца.
Варта паглядзець на адсотак этнічна расейскага насельніцтва ў рэгіёнах. У нас ня так шмат нацыянальных рэспублік, у якіх тытульны этнас складае большасьць.
Звычайна, калі гавораць аб тэрытарыяльным распадзе, перш за ўсё думаюць пра каўкаскія рэспублікі. Гэта зразумела, у некаторых зь іх ёсьць досьвед барацьбы за незалежнасьць, але гэта таксама і найбяднейшыя рэгіёны. Гэта рэгіёны самыя датацыйныя, максымальна залежныя ад бюджэтных трансфэраў фэдэральнага цэнтру.
Больш за ўсіх атрымлівае Дагестан, на другім месцы Чачня. Да каго ім адлучацца, хто іх будзе карміць, калі яны пойдуць ад Масквы? Турэччына, ААЭ, Саудаўская Арабія? Калі адключаецца труба, празь якую да вас ідуць грошы, то далей вы як будзеце карміцца?
Я б хутчэй глядзела на рэгіёны з уласнай рэсурсавай базай — Татарстан, Башкартастан, Рэспубліка Саха — Якутыя. Але гэта тэрыторыі, з усіх бакоў аточаныя Расейскай Фэдэрацыяй, ім цяжка будзе правесьці сваю ўласную мяжу.
Значна больш імаверным сцэнаром пры зьмяншэньні рэсурсаў фэдэральнага цэнтру бачыцца не тэрытарыяльны распад, а сувэрэнізацыя, гэта значыць фэдэралізацыя. Гэта значыць вяртаньне да фэдэратыўных дамоваў, якія меў, напрыклад, Татарстан з фэдэральным цэнтрам у 1990-я гады і якія фэдэральны цэнтар у 2000-я ўжо адмовіўся перападпісваць. Гэта вяртаньне сабе права вучыцца на роднай мове, вяртаньне сабе права пакідаць у сябе нейкі адсотак сваіх уласных падаткаў, якія зьбіраюцца на тэрыторыі субʼекту фэдэрацыі.
Вось гэтага можна жадаць і гэтага можна дамагацца ад цэнтральнай улады, якая адчувае, што яна ня ў стане зараз правесьці яшчэ адну «контратэрарыстычную апэрацыю», але пры гэтым мае патрэбу ў прыстойным афармленьні свайго кіраваньня, гэта значыць у тым, каб не было адкрытага сэпаратызму.
— Цяперашняя ступень рэпрэсіўнасьці беларускага рэжыму несувымерна вышэйшая за ўсё, што было ў незалежнай Беларусі. Ці гэта зацягнутая рэакцыя на 2020 год, якая проста з часам уціхамірыцца, ці гэта новая якасьць рэжыму? Некаторыя лічаць — які робіцца таталітарным.
— Не, гэта не таталітарызм. Ужо калі вы мяне пытаеце як палітоляга, я вам адкажу: ніякіх прыкметаў таталітарнай трансфармацыі ні ў Расеі, ні ў Беларусі не назіраецца. У Расеі, акуратней скажу, ёсьць некаторыя рысы, уласьцівыя таталітарным мадэлям, але самой мадэлі няма. У Беларусі няма і таго.
Розьніца паміж аўтакратыяй і таталітарызмам палягае не ў ступені рэпрэсіўнасьці. Што да ступені рэпрэсіўнасьці, то давайце паглядзім на статыстыку рэпрэсіўнай актыўнасьці. І ў Беларусі, і ў Расеі мы бачым наступную карціну. Калі адбываюцца нейкія бурныя падзеі, пратэсты, то адбываецца падскок гэтай актыўнасьці, хапаюць шмат людзей, выдумляюць новыя нормы, паводле якіх можна хапаць яшчэ больш людзей. А потым сыстэма пачынае выходзіць на плято. Гэта значыць, яна не разьвіваецца ў рэжыме бесьперапыннага росту, бо яе апэратыўным магчымасьцям таксама ёсьць мяжа.
У 2021 годзе ў Маскве былі масавыя пратэсты. Я тады была сябрай Рады правоў чалавека, езьдзіла па маскоўскіх паліцэйскіх участках, дзе былі затрыманыя. І мы тады высьветлілі, што ў Маскве ўмомант можна затрымаць і арыштаваць, гэта значыць пакінуць на ноч, каля паўтары тысячы чалавек. І ўсё.
У нас дайшло да таго, што людзей звозілі на стадыёны. І там іх трымалі нейкі час, разьмяркоўваючы па іншых месцах утрыманьня, якіх сутаргава шукалі і ў Маскве, і ў Падмаскоўі. Ёсьць межы таго, колькі можна рэпрэсаваць затрыманых. Таму рэпрэсіўныя апараты ўва ўсіх краінах імкнуцца не перавышаць сваіх уласных межаў магчымасьцяў. І надыходзіць плято. Гэта значыць, людзей напалохалі дастаткова моцна, зрэзалі верхавіну пратэсту — самых прыкметных, самых яскравых ізалявалі ад грамадзтва.
Калі вы кажаце пра беспрэцэдэнтны ўзровень, я з вамі пагаджуся — гэта новая якасьць. Апарат здушэньня таксама ня можа трымаць сябе ў бесьперапыннай напрузе.
Новая асаблівасьць беларускага рэжыму пасьля 2020 году палягае ў наступным: ён страціў унутраную падтрымку, ён шмат у чым страціў унутраную легітымнасьць, ён абапіраецца на вонкавыя апоры, а не на ўнутраныя. Адпаведна ён стаў больш крохкім і больш рэпрэсіўным адначасова.
А гэта звычайна спалучаецца. Калі вы ўстойлівыя, навошта вам рэпрэсаваць? Вас і так усе слухаюцца. Вам тады ня трэба зьвяртацца да гэтых дарагіх і энэргазатратных сродкаў здушэньня.
У 2020 годзе беларуская палітычная нацыя адначасова ўтварыла сябе, прайшоўшы праз гэтыя пратэсты, і падарвала легітымнасьць рэжыму. Вось у гэтым стане ён жыве.
— Аляксей Навальны загінуў, вельмі імаверна, што яго забілі. Віктар Бабарыка, Марыя Калесьнікава, Сяргей Ціханоўскі вызваленыя, хоць і выправаджаныя з краіны. Лукашэнка дабрэйшы за Пуціна?
— Ён больш вынаходлівы. Ён больш вынаходлівы, бо гэта ўвогуле два розныя палітычныя тыпы. Ваш кіраўнік — выжывальнік, а наш — прызначэнец. Лукашэнка — адзін зь вельмі нямногіх прыкладаў на постсавецкай прасторы, калі контрэліта стала элітай. Ён не былы першы сакратар ЦК, які сам сябе абраў прэзыдэнтам, як пераважная большасьць лідэраў постсавецкіх краін. Ён апазыцыянэр, які выйграў выбары.
І выжыў, і выжывае ўжо больш за 30 гадоў. Прычым выжывае ў даволі няпростых умовах, седзячы ў краіне без рэсурсаў, небагатай, невялікай і заціснутай паміж двума вялізнымі і магутнымі палітычнымі суб’ектамі — Эўразьвязам і Расейскай Фэдэрацыяй. Я не хачу яго рэклямаваць як выбітнага палітычнага дзеяча нашага часу, бо ён шмат у чым складае няшчасьце ўласнага народу. Але нешта характэрнае ў ім ёсьць.
А наш — прызначэнец, ён чыноўнік, якога прызначылі, сказалі: «Ты зараз прэзыдэнтам у нас будзеш». Ён урос у той фатэль, у які яго пасадзілі, і паступова пачаў прысвойваць сабе службовыя алоўкі, гадзіньнікі і чарніліцу, якія яму выдалі ў канцылярыі. Вось ягоны спосаб палітычнага існаваньня.
А ваш нашмат хітрэйшы, больш спрытны і вынаходлівы. Паглядзіце нават, як наладжваюцца адносіны Беларусі з амэрыканскім спэцпрадстаўніком і Расеі з амэрыканскімі спэцпрадстаўнікамі. Хоць мне здаецца, што Беларусі дастаўся і больш талковы спэцпрадстаўнік, чым Расеі.
Эмісары, якія езьдзяць у Расею, — Стыў Уіткаф і Джарэд Кушнер — гэта нейкае гора суцэльнае, прычым і для вялікага народу Амэрыкі, і для няшчаснага народу Расейскай Фэдэрацыі. А Джон Коўл — значна больш талковы. І паглядзіце, якая выніковасьць. Людзей на калій і самалёты мяняюць, гандаль ідзе зь вялікім посьпехам, з найвялікшай нормай прыбытку.
Гэта любата, пры ўсёй амаральнасьці гэтага відовішча. Палітычна гэта вельмі хітра.
— Ці дакладна, што грамадзкі ўздым магчымы толькі ўва ўмовах нейкай «адлігі», «адпусканьня лейцаў»? Перад 2020 годам у Беларусі «адліга» акурат і была. Не «вясна», але «адліга». І ў Расеі перад Балотнай 2011–2012 гадоў — прэзыдэнт Дзьмітрый Мядзьведзеў, «свабода лепшая за несвабоду». А без «адлігі» бывае такое? Быў кацёл завараны і ўзарваўся. І «зь цямніц адкрыецца дарога, вас воля стрэне ля парога» каля гэтага катла, які выбухнуў. Ці абавязкова, каб сыстэма спачатку аслабела, скарумпавалася?
— «Свабода прыходзіць аголеная, кідаючы кветкі на сэрца», як пісаў іншы паэт. Па-рознаму бывае. Бываюць сапраўды выбухі народнага абурэньня, але заўсёды на фоне аслабелай улады. Часам улада спрабуе сама сябе перасабраць, часам з посьпехам, напрыклад, вялікія рэформы пасьля сьмерці цара Мікалая Ці тое, што зрабілі спадчыньнікі Сталіна пасьля яго сьмерці.
Часам пачынаецца з спробы сыстэму паправіць, але яна падчас гэтага выпраўленьня развальваецца, як гэта было ў савецкую перабудову.
У Гарбачова, натуральна, не было ніякага намеру ні развальваць Савецкі Саюз, ні скончыць царства сацыялізму. Ён хацеў «вярнуцца да ленінскіх нормаў». Ён хацеў зрабіць сыстэму больш функцыянальнай, але яна не магла быць функцыянальнай, яна магла толькі памерці, што, уласна, і здарылася.
Адна заканамернасьць застаецца нязьменнай, і яна даволі сумна гучыць, калі яе фармулюеш: спачатку незадаволенасьць элітаў існым парадкам рэчаў, потым народныя абурэньні і пратэсты. А не наадварот.
Выхад мільёна ці двух на вуліцу нічога не мяняе, калі эліты хочуць працягваць жыць, як жылі. Яны ня ссунуцца, калі ўнутры элітаў няма адчуваньня, што стан рэчаў іх не задавальняе, ці што краіна, сыстэма ідзе кудысьці не туды.
Гэтае адчуваньне запускае працэсы, якія могуць потым уключаць у сябе масавы народны ўдзел, а могуць, дарэчы, і не ўключаць. Тое ачалавечваньне савецкай улады, якое адбылося пасьля Сталіна, было зроблена крывавымі рукамі яго пераемнікаў. Там не было ніводнага лібэрала, гуманіста, заходніка ці эмігранта, калі б такі вярнуўся. Гэтыя людзі былі па макаўку ў крыві. Тым ня менш яны зрабілі савецкую ўладу нечым крыху больш прыдатным для жыцьця, чым яна была пры Сталіне.
Ніякага народнага ўдзелу ў гэтым не меркавалася. Народны ўдзел які быў? Калі Сталін памёр, многія пабеглі душыць адно аднаго ў пахавальнай працэсіі да сьмерці, каб не перажыць любімага правадыра. А ў 1957 годзе падчас Сусьветнага фэстывалю моладзі і студэнтаў у Маскве радасна сустракаліся са сваімі заходнімі аднагодкамі, увогуле паводзілі сябе цалкам па-чалавечы.
А бывае і з народным удзелам. Але яшчэ раз паўтару — спачатку незадаволенасьць элітаў існым парадкам рэчаў, потым усё астатняе. Па-іншаму бывае толькі ў тым выпадку, калі ёсьць электаральная ратацыя, калі ёсьць выбары. Тады частка элітаў заўсёды знаходзіцца ў апазыцыі і заўсёды зацікаўленая ў тым, каб стаць уладай.
Можна сказаць, што электаральная дэмакратыя інструмэнталізуе гэты цыкль, робячы яго больш мірным. Замест таго, каб элітам учыняць рэвалюцыю, або перабудову, або яшчэ які-небудзь кавардак зь непрадказальнымі наступствамі, яны проста ўвесь час спаборнічаюць адно з адным на выбарах, і перамены наступаюць натуральным, рэглямэнтаваным шляхам.
Форум