Гутарка зь беларускім фатографам Джоні Косьмікам, дзеля якога амаль дзьвесьце чалавек аб’ядналіся і зладзілі яму сюрпрыз — сьвяткаваньне з выставай і танцамі на сталах.
«Гэта разьдзяліла маё жыцьцё на „да“ і „пасьля“, — прызнаецца ў размове з Свабодай Іван Смаляр. — Гэта момант, дзеля якога варта жыць. Ён адзін на ўсё жыцьцё».
Такім момантам у жыцьці Івана стала сёлета 3 лютага. Дзень, калі яму споўнілася 34 гады. І калі сябры і знаёмыя незабыўна павіншавалі яго з днём нараджэньня.
«Пра такое і марыць немагчыма!» — паўтарае сураўмоўца.
Іван кажа, што свае дні нараджэньня ніколі асабліва не сьвяткаваў. Максымум — сустрэцца зь сябрамі і пакурыць цыгары. Затое зладзіць для іншых нечаканыя прыемныя сьвяткаваньні ён умеў і практыкаваў. Як і дарыць падарункі. Так ягоныя знаёмыя называюць фотакарткі з сваімі партрэтамі з імпрэзаў, якія Іван друкуе і раздае пачкамі ўжо восем гадоў.
Псэўданім Івана, якім ён карыстаецца ці не часьцей за афіцыйнае імя, — Джоні Косьмік (Johnny Cosmic). Джоні — ад Іван, Косьмік — ад захапленьня фільмамі з Кевінам Спэйсі (Spacey — «касьмічны»), любові да космасу і частага водгуку на ягоныя фатаздымкі «Проста космас!», тлумачыць суразмоўца.
Выстава і танцы на сталах
34-ю гадавіну свайго жыцьця Іван не зьбіраўся сьвяткаваць ніяк. Прызнаецца, што апошнімі гадамі яму было «сумна і цяжка», дагнаў эмігранцкі крызіс, прыгнятала сытуацыя ў сьвеце.
Напярэдадні народзінаў Косьмік, як штогод, глядзеў зь сябрамі фільм «Дзень байбака» і курыў цыгары, расказвае ён. Ноччу працаваў над сваім сайтам са здымкамі беларусаў. Удзень сустрэўся на каву з рэжысэрам Максам Шведам, каб запісаць інтэрвію. Увечары патэлефанаваў сябар і сказаў, што заедзе павіншаваць.
«Ён па мяне заехаў, і далей усё як у тумане ўжо тыдзень. Ужо не магу плакаць ад гэтага шчасьця», — кажа суразмоўца.
Сябар завязаў яму вочы перад тым, як сесьці ў машыну, успамінае Джоні. Калі яны прыехалі на месца, не было чуваць ні гуку, толькі мільганула бліскавіца фотаапарата. У гэты момант Іван пачуў вокліч вядоўцы Марыны Ментусавай: «Сардэчна запрашаем на выставу Джоні Косьміка!»
Гэта і быў сюрпрыз. Выстава складалася з паўтары тысячы фатаздымкаў Івана, якія ён падарыў людзям. Сябры і знаёмыя за месяц да ягонага дня нараджэньня вырашылі зладзіць яму сьвята. Паступова колькасьць удзельнікаў дайшла амаль да 200 чалавек.
Іван ведае, што ўсе, каму прапаноўвалі далучыцца да задумы, адразу пагаджаліся, хоць некаторыя бачылі яго пару разоў у жыцьці. Кавярня Community Cup у Варшаве пагадзілася даць сваё памяшканьне, кажа Іван, хоць гаспадары ня ведалі Косьміка раней.
«Гэта п***ц!» — так Іван шматкроць апісвае, што зь ім адбылося ў той вечар, перапрашае і просіць перакласьці лаянку на нарматыўную лексыку.
Іван не здагадваўся, што для яго рыхтуюць, хоць было шмат сытуацыяў, калі яго сябры маглі «спаліцца».
«Адчуваньне, што гэта ўсё не па-сапраўднаму, што немагчыма такое заслужыць. Потым я стаў глядзець, колькі людзей было. І Макс стаіць, здымае, а мы зь ім толькі што каву пілі. Мне захацелася крычаць: „І ты ўсё ведаў! І ты ўсё ведаў!“», — успамінае ён.
Выстава з пераразаньнем стужкі і ланцужкамі ягоных фота пад стольлю кавярні была толькі часткаю сьвята. Торт са сьвечкамі, карона з дроту, гуканьне «Косьмік наш!», сьпеў «Happy birthday, Mr. President!», дакумэнтальны фільм з аповедамі сяброў пра яго, стэндап, 14 музыкаў і дыджэяў у праграме, танцы, абдымкі і многа сьлёз — так у скароце выглядаў вечар 34-га дня нараджэньня Джоні.
«Гэта пачуцьці, якіх я ніколі ў жыцьці не перажываў і ня думаў, што яны існуюць», — прызнаецца Косьмік.
Іван зьдзіўляецца, што людзі падыходзілі да яго і дзякавалі за магчымасьць аб’яднацца вакол чагосьці добрага ў такія часы.
«Недзе да дзьвюх гадзін усе на афтэрпаці танцавалі на сталах. Я як капітан вырашыў пакідаць карабель апошнім. Недзе ў 3:30 я быў дома ў нейкім каматозе. Схадзіў у душ, сеў, не разумеў, што адбываецца. У мяне ў сьвядомасьці былі абрыўкі кадраў вечара. Я ня верыў, што гэта ўсё адбылося. Думаў — можа, гэта сон. Падумаў: зараз я рэпосну сторыз і лягу спаць. Потым прачнуся, і калі яно ўсё будзе, значыць, яно сапраўды было», — успамінае Іван.
«Я магу цяпер ваду праз тэлевізар зараджаць»
Некалькі дзён пасьля дня нараджэньня Іван амаль ня спаў. Пераглядаў здымкі зь вечарыны, адказваў на мноства паведамленьняў, зноў плакаў. Пасьля таго як гісторыя завірусілася ў інтэрнэце, ён атрымлівае паведамленьні таксама ад незнаёмых мужчын: «Як міла — мы паглядзелі, як ты плачаш, і самі плачам». Калі ён днямі прыйшоў на запіс падкасту, заўважыў, што ўсе, убачыўшы яго, заўсьміхаліся. Адысьці ад таго вечара Іван ня можа больш за тыдзень.
«Я дагэтуль не разумею, што адбываецца. Ужо тыдзень я ў каматозным шчасьлівым стане. У мяне адчуваньне, што я магу цяпер ваду праз тэлевізар зараджаць. Мяне перапаўняе пачуцьцё любові, якой я ня ведаю ці калісьці ў жыцьці адчуваў. Гэта ўсё людзі зрабілі. І яны самі ад гэтага зараджаюцца», — кажа ён.
Іван прызнаецца, што адчувае сябе зоркай — «маленькай узыходнай зорачкай» — і бянтэжыцца ад гэтага.
«Гэта самая шыкоўная гісторыя, якую я ведаю. Мне крыху няёмка яе расказваць, бо гэта гісторыя пра мяне. Людзі кажуць: „Ты не разумееш, так і павінна было быць. Усё да гэтага ішло. Колькі гадоў ты гэта рабіў!“. Я ня ведаю гісторыі, круцейшай за гэтую. І мне няёмка, калі я гэта кажу», — прызнаецца Косьмік.
Ён ня памятае, каб такое сьвята рабілі для кагосьці яшчэ.
«Гэта гісторыя не пра вар’ята, які амаль гадоў дзесяць фоткі раздае ўсім направа і налева, а пра іншых людзей, якія ў жахлівы час вырашылі аб’яднацца, каб усім жорстка кайфануць», — сьмяецца фатограф.
Пры гэтым герой вечара падкрэсьлівае, што ён не зазнаўся ад таго, што адбылося.
«Я, відаць, настолькі моцна апусьціў галаву, што гэта ўсё дапамагло мне падняць яе і крыху выпрастаць сьпіну», — кажа суразмоўца.
«Тыдзень сьлёз»
Апошні тыдзень Іван жыве на выставе. Яна працуе ў кавярні Community Cup да канца лютага.
«Я ня ведаю, як па-іншаму. Вось яно ёсьць, яно жыве і яшчэ месяц будзе жыць. Хочацца, каб гэта не заканчвалася ніколі. Таму хочацца разам зь ёю пражыць кожную сэкунду», — тлумачыць фатограф.
Да яго заходзяць знаёмыя і незнаёмыя людзі, «паглядзець на гэтага хлопца з інстаграму». Косьмік усіх наведнікаў фатаграфуе.
«Тыдзень сьлёз», — называе ён гэты час.
Фатограф кажа, што кожны дзень заўважае новыя фота.
«Нехта пажартаваў, што яны ноччу мяняюцца месцамі», — усьміхаецца ён.
Самае старое фота, якое ён знайшоў на выставе, — імпрэза 2019 году ў менскім цэнтры OK16 «Дарагая рэдакцыя».
На выставу да Косьміка завітала Сьвятлана Ціханоўская. Фатограф аддаў ёй фатаздымкі, у тым ліку яшчэ зь ліпеня 2020 году. Заўважае, што гэта рэкордна доўгі час паміж здымкай і перадачай фота.
«А ў канцы яна сказала: „Ой, ведаеце, можна я сваю фатаграфію таксама тут павешу?“ — Я кажу: „Можна, без праблем“», — усьміхаецца Косьмік.
Паглядзець іншымі вачыма
Іван Смаляр нарадзіўся ў Магілёве. У 2009 годзе пераехаў у Менск. Вучыўся ў БДУІР. Працуе ў IT, займаецца распрацоўкай праграмаў для смартфонаў. Калі выдалі кнігу зь ягонымі здымкамі з пратэстаў 2020 году, у канцы 2022 году зьехаў у Варшаву.
Многія асацыююць Косьміка менавіта з фатаграфіяй. Іван тлумачыць, што гэта ягоная прадушына. Ён здымае зь дзяцінства «ўсё навокал».
«Я не выходжу з дому бяз камэры ўжо колькі гадоў. Я проста здымаю ўсё, што навокал адбываецца. Што гэта? Жыцьцё?» — разважае суразмоўца.
У 2017 годзе ён знайшоў дома стужкавую «мыльніцу», «на якую бацька фатаграфаваў яго ў цырку каля слана». І пачаў здымаць рэгулярна. У нейкі момант яму ў галаву прыйшла ідэя.
«Чалавека, якога ты бачыш, ты яшчэ калі-небудзь дакладна ўбачыш, хаця б адзін раз. Таму можна яго сфатаграфаваць, а наступным разам аддаць фатаграфію», — так пачалася справа, якою ён займаецца дагэтуль.
Іван перакананы, што чалавек сябе ня бачаць цалкам. Хтосьці ня лічыць прыгожымі свае нос, шыю, руку ці нагу, і нават можа рэагаваць агрэсіўна на спробы яго сфатаграфаваць. Косьмік дапамагае людзям убачыць саміх сябе іншымі вачыма. Ён кажа, што для яго гэта вельмі проста. Мяркуе, што некаторым не падабаецца ягоная творчасьць. Але, на ягоную думку, такіх людзей усё менш. Большасьць зьдзіўляецца выніку.
«Урэшце людзі кажуць: „Дзякуй. Ваў! Няўжо гэта я? Ніколі б не падумаў, што я так выглядаю!“ Гэта ж тое, дзеля чаго гэта і было. Я вырашыў, што чалавеку трэба гэта паказаць. А чалавек мо і ня хоча, а мне здаецца, што трэба. І вось так радуеш, радуеш, радуеш. А потым гэта назьбіралася ў крытычную масу, і цяпер я сам радуюся», — тлумачыць ён.
«Я не магу гэтага не рабіць»
Навошта Іван фатаграфуе людзей, ён дакладна ня ведае. Для яго самога фатаграфія — заўсёды радасьць.
«Я не магу гэтага не рабіць. Гэта я ведаю дакладна. Камусьці сумна — падыму настрой. У кагосьці добры настрой — я сапсую яго гэтай фатаграфіяй. Ніколі ня ведаеш, як чалавек адрэагуе. Мяне гэта не спыняе. Значыць, трэба зрабіць так, каб спадабалася», — падсумоўвае ён.
У торбе цераз плячо Іван паўсюль носіць з сабой 2-3 тысячы фота — каб раздаваць пры сустрэчы. Ён робіць гэта бясплатна. Кажа, што ня хоча падлічваць, ні колькі ён ужо зьняў кадраў, ні колькі грошай на гэта ідзе, каб не «руйнаваць магію». Прызнаецца, што часам траціць на фота ледзь не апошнія грошы, тады друкуе менш здымкаў, а таксама не здымае на стужку. За адну імпрэзу ён можа наздымаць дзьвесьце кадраў.
Сярод вядомых людзей на ягоных фота — удзельнікі гурту Naviband, Сьвятаслаў Вакарчук, Іван Дорн, Крысьціна Луна, Noise MC. Ён здымаў таксама Марыю Калесьнікаву з перапынкам у пяць гадоў.
«Калі б мне нехта сказаў на жаночым маршы ў 2020 годзе, што, маўляў, ты робіш фатаздымак Марыі Калесьнікавай, а наступным разам убачыш яе празь пяць гадоў у Варшаве, калі яна з турмы будзе выходзіць, і ты зноў яе сфатаграфуеш, і яна гэтак жа будзе ўсьміхацца і рукі ўверх падымаць… І яшчэ яна папросіць, каб ты ёй фатаграфію падпісаў», — разважае ён.
Фатаграфія для Івана — машына часу і тэлепорт.
«Вось мы зараз з вамі гаворым, гэтая сэкунда ёсьць, і яе больш ніколі ня будзе. І ніхто з гэтым нічога ня зробіць. І ніяк туды не вярнуцца, не паўтарыць, не аднавіць. Ты можаш сфатаграфаваць момант — і ён будзе ў цябе заўсёды. На кожнае фота паглядзіш, уляціш туды, пра той час задумаесься. І гэта мае тэрапэўтычны эфэкт», — зазначае ён.
«Каб гэта ніколі не заканчвалася»
Іван прызнаецца, што ніколі ня думаў, што яму патрэбнае тое самае — каб яму дапамаглі ўбачыць сябе іншымі вачыма. І якраз гэта для яго зрабілі ўдзельнікі сьвяткаваньня. Ён і раней разумеў, што да яго добра ставяцца, але не разумеў, наколькі.
«А ты што, не разумееш, якога маштабу ты асоба?» — пераказвае Косьмік пытаньне ад знаёмага, якое яго ўразіла.
Іван думае, што эфэкт дня нараджэньня будзе дзейнічаць да канца выставы. На завяршэньне ён зладзіць яшчэ адну імпрэзу, прынясе прайгравальнік зь вінілавымі кружэлкамі.
«А што далей?» — задаецца ён пытаньнем.
Кажа, што працягне гэтаксама здымаць людзей і раздаваць фота. Картак у яго хапіла б яшчэ на дзьве выставы. Але такую ніколі ўжо нельга будзе паўтарыць.
«Пра што я мару, я не магу сфармуляваць. Бо са мной здарылася тое, пра што я і марыць ня мог. Я мару, каб гэтае адчуваньне, якое доўжыцца больш за тыдзень, ніколі не заканчвалася», — падсумоўвае Іван.
Форум