Лінкі ўнівэрсальнага доступу

«Дзёньнікі ўцёкаў зь Беларусі». Паэт і праваабаронца Сяржук Сыс выдаў кнігу вершаў аб тым, як праз Украіну дабіраўся да Літвы


Сяргей Сыс
Сяргей Сыс

Кніга вершаў «DOM» выйшла ў лёнданскім выдавецтве «Скарына» ў пачатку студзеня. Сабраныя ў ёй вершы Сыс пісаў з 2021 году, калі мусіў уцячы зь Беларусі і праз Расею, Украіну, Польшчу і Нямеччыну дабіраўся да Літвы, дзе цяпер і жыве.

«DOM» — гэтак завецца зборнік вершаў, які выйшаў у пачатку студзеня ў лёнданскім выдавецтве «Скарына» і праз два тыдні будзе прэзэнтаваны ў Вільні. Аўтар кнігі Сяржук Сыс вядомы як паэт, для якога гэта ўжо чацьвёрты зборнік паэзіі. Але ён таксама і праваабаронца з цэнтру «Вясна», былы палітзьняволены. Сам Сяржук Сыс гаворыць пра новую кнігу, што фактычна гэта вершаваны дзёньнік самага балючага пэрыяду ягонага жыцьця.

Сяржук Сыс. Кніга ДОМ. Паэзія вынаньня
Сяржук Сыс. Кніга ДОМ. Паэзія вынаньня

«Пад кожным вершам падпісаў месца і дату, калі ён быў напісаны. Мне важна было ня толькі для сябе зафіксаваць гэты шлях, але і паказаць яго іншым беларусам, якія зьведалі падобнае. Каб пачыталі, параўналі пачуцьці», — кажа паэт.

Бяз пашпарта, права на працу, пад расейскімі ракетамі ва Ўкраіне і на польскіх вакзалах сярод тысяч уцекачоў — у такіх умовах назапашваліся пачуцьці і назіраньні, якія выліліся ў вершы. Выбар назвы зборніка і яе напісаньне лацінкай Сяржук патлумачыў гэтак: «У нас цяпер дом — гэта тое, што вакол. Бо нашага дому няма, ён застаўся ў Беларусі, і калі будзе, невядома».

Усьмешка Бяляцкага, за якую на яго накінуліся міліцыянты

Шлях у выгнаньне Сяржук адлічвае ад ліпеня 2021 году, калі яго разам з іншымі праваабаронцамі «Вясны» затрымалі і зьмясьцілі ў ізалятар часовага ўтрыманьня на Акрэсьціна. Вясновец кажа, што раней іх ужо выклікалі на допыты ў Сьледчы камітэт, таму да арышту ён быў маральна падрыхтаваны, але да апошняга спадзяваўся, што не зачэпіць. У вязьніцы Сяржук Сыс апошні раз пабачыў Алеся Бяляцкага, калі таго па калідоры вялі канваіры.

«Ён мяне ўбачыў, усьміхнуўся, а на яго за гэта накінуліся канваіры. Ягоная прывітальная ўсьмешка стала мне падтрымкай падчас дарогі сюды», — прызнаецца Сяржук Сыс. Паэт лічыць, што тады, амаль тры гады таму, яму выключна пашанцавала — яго выпусьцілі пад падпіску аб нявыезьдзе, хаця пашпарта і не аддалі.

«Яшчэ пяць дзён павагаўся — і ўсё ж вырашыў ехаць за мяжу. Але бяз пашпарта, таму варыянт быў адзіны — у Расею, а ўжо адтуль спрабаваць перабрацца ва Ўкраіну», — тлумачыць выбар маршруту ўцёкаў Сыс.

Сяржук Сыс. Кніга ДОМ. Паэзія вынаньня
Сяржук Сыс. Кніга ДОМ. Паэзія вынаньня

Дзе і якім чынам пераходзіў мяжу, Сяржук не ўдакладняе. Як і не называе расейскія гарады, у якіх жыў напярэдадні пераходу ва Ўкраіну. Суразмоўца ня можа не ўспамінаць эмоцый, якія перажыў у той час.

«У Расеі толькі па вечарах выходзіў з дому. Надзену чорныя акуляры, кепачку нацягну — і ў краму па харч ды цыгарэты. У Расеі ўжо тады ў любога мінака маглі спытаць пашпарт, а ў мяне ніякага дакумэнту. Паступова перабіраўся бліжэй да мяжы з Украінай. І вось нарэшце кажуць: зьбірай заплечнік, заўтра пойдзем. Уражаньні, як прыйшлі ва Ўкраіну, неймаверныя: душа ляціць — свабода! Так, гэта не радзіма, але можна дыхаць, нічога не баяцца!» — расказвае Сыс.

Сяржук Сыс
Сяржук Сыс

«Шэры цень з крыламі»

Паводле Сержука, перажытыя тады эмоцыі відаць у вершах, якія прыпадаюць на ўкраінскі пэрыяд кнігі «DOM». Але толькі ў пачатку. Сем месяцаў Сяржук пражыў у Чарнігаве, дзе падаўся на палітычны прытулак і яго дачакаўся, аднак не пасьпеў атрымаць дакумэнт на рукі. Візыт у міграцыйную службу яму быў прызначаны на сакавік.

«А ў лютым паехаў у санаторый, у гарадок Моўшан, гэта пад Львовам. 23 лютага нібыта ні з чога напісаў верш, што ляцяць бомбы, „пад нагамі салдат фатаздымкі каханых“. А ў 6 раніцы 24-га падымаюся ды іду па звычцы на балькон пакурыць. У Карпатах у лютым ранкі ўжо цёплыя. Стаю — і тут бачу, нешта ляціць. Шэры цень з крыламі. Нізка-нізка. Разумею, што гэта не самалёт і не верталёт, але тады што? А тут другі цень ляціць! А пакуль дакурыў цыгарэту, недзе далёка як гахнула! Цяпер я ведаю, што гэта былі расейскія ракеты „Калібр“, а тады?.. Заходжу ў інтэрнэт, а ўжо пішуць: вайна пачалася».

Як успамінае Сяржук, на сьняданку большасьць украінцаў, якія лячыліся ў санаторыі, яшчэ ня ведалі пра напад Расеі на іх краіну. А ўжо праз пару гадзін санаторый, дзе лячыліся сотні людзей, фактычна апусьцеў. Нікога не спыняла і тое, што едуць пад бомбы.

«Пытаюся, куды вы едзеце? Там жа бомбы, ракеты. Не, кажуць, там наш дом... А мне што было рабіць?» — кажа Сыс.

Праз тры дні Сяржук вырашыў выбірацца з Украіны ў Польшчу. Беларусы, зь якімі выйшаў на сувязь, параілі выяжджаць праз суседнюю Івана-Франкоўскую вобласьць. Але ўзьнікла новая праблема: на дарогах паўсталі КПП, да таго ж нават у невялікіх вёсках мясцовыя жыхары выходзілі правяраць машыны, якія праяжджаюць. «Бяруць у рукі нават не аўтаматы, а нейкія бярданкі, і дзяжураць», — апісвае Сяржук імпэт украінскіх сялян.

Праверкі на дарогах ён прайшоў удала, а вось на вакзале ў Івана-Франкоўску пільныя паліцыянты яго ўсё ж спынілі. Калі пачулі, што ў яго няма пашпарта, загадалі паказаць рэчы ў заплечніку. А калі пабачылі там пару ноўтбукаў, тэлефоны, дыктафоны, дык увогуле загаварылі пра шпіёнства.

Сяржук Сыс
Сяржук Сыс

«Упершыню з радасьцю ўспамінаў і паведамляў свае паролі», — сьмяецца Сяржук, але кажа, што тады было не да сьмеху. Бо паліцыянты, убачыўшы тэчку з назвай «Васіль Стус», яшчэ болей засумняваліся, ці той ён, за каго сябе выдае.

«Кажу, гэта мае пераклады вершаў вашага дысыдэнта Васіля Стуса на беларускую мову. А яны людзі простыя, пра такога паэта чуюць упершыню. Добра, што падышоў маёр, які хутка ва ўсім разабраўся. Сказаў хлопцам мяне адпусьціць, а мне параіў памяняць паўвайсковую куртку на нейкую цывільную, маўляў, могуць быць праблемы на мяжы. І сапраўды, дапамагло», — кажа Сяржук.

Салідарнасьць палякаў

Сяржук Сыс расказаў, што тры дні правеў у чарзе на ўкраінска-польскай мяжы зусім бязь ежы. Але больш за голад засмуціла зьвестка, якую прачытаў у інтэрнэце: што на польскім баку пераходу затрымалі траіх беларусаў, у тым ліку дзяўчыну бяз пашпарта. Але ж яму і тут пашанцавала — трапіў на праверку да сівога паляка, які таксама разабраўся ў ягоным становішчы.

«„Куды, — кажа, —я табе буду ставіць візу, калі няма пашпарта? На лоб?“ І параіў, як сяду ў аўтобус і прыеду ў вялікі горад, адразу там здавацца паліцыі. А пасьля гэтага прапусьціў у Польшчу. Зноў было пачуцьцё, як калі трапіў ва Ўкраіну з Расеі: свабода і бясьпека!» — успамінае Сяржук Сыс.

З польскіх успамінаў у Сержука засталіся таксама ўражаньні ад салідарнасьці і актыўнасьці палякаў-валянтэраў, якія сустракалі тых, хто ўцякаў ад вайны ва Ўкраіне.

«Ужо за мяжой, у Пярэмышлі выходжу з аўтобусу на плошчы, а там стаіць недзе 100 ці мо 200 аўтамабіляў, усе з таблічкамі-паказальнікамі. Пытаюцца, у які горад мяне даставіць. А я ж ня ведаю. Можа, Уроцлаў? Давай ва Ўроцлаў, сядай», — прыгадвае першы дзень у Польшчы беларускі праваабаронца.

Праўда, па дарозе сваё рашэньне ён зьмяніў і папрасіў адвезьці ў Кракаў, пра што потым не пашкадаваў. Хоць на вакзале Кракава ў тыя дні атабарыліся тысячы ўцекачоў, увагай валянтэры не абміналі нікога, кажа суразмоўца.

«Мне адразу падключаюць мясцовую SIM-картку, ужо тэлефануюць у нейкія чаты. Толькі 28 лютага, а ў іх ужо ўсё было, усё працавала. Валянтэры мяне забіраюць, прывозяць да сябе дамоў, дзе магу памыцца, пераапрануцца, паесьці. Салідарнасьць у палякаў была вельмі моцная! Ніколі такога ня бачыў. Дарэчы, на кракаўскім вакзале сустрэў нашу Алену Лапцёнак зь „Вясны“. Яна там мужна валянтэрыла, як усе. Адпрацуе 10 гадзінаў — і едзе адсыпацца. Потым зноў», — захапляецца калегай Сяржук.

З Польшчы ён перабраўся ў Нямеччыну, якой таксама ўдзячны за дапамогу, але зазначае, што нямецкая сыстэма занадта бюракратычная. Таму, калі даведаўся, што «Вясна» паўнавартасна аднавіла працу ў Вільні, пераехаў у Літву.

Як пакінуў «Камуніста» і стаў вясноўцам

Праваабаронца Сяржук Сыс мае два дыплёмы аб вышэйшай адукацыі; першы, філёляга, атрымаў у Гомельскім дзяржаўным унівэрсытэце. Гэты дыплём плюс прага да паэзіі дапамаглі пасьля выкладчыцкай працы стаць журналістам. Сяржук асабліва вылучае кароткі досьвед працы ў жлобінскай раёнцы, якая ў канцы 80-х гадоў яшчэ мела вельмі красамоўную па тых часах назву.

«Газэта звалася „Камуніст“, але пры гэтым выходзіла цалкам на беларускай мове і калектыў размаўляў па-беларуску. Цяпер чамусьці завецца „Новый день“ — і цалкам усё па-расейску. Я быў працавіты, энэргічны, мог на палову нумару напісаць за дзень. Не ленаваўся і ноччу паехаць зь міліцыянтамі ў які рэйд, каб потым зрабіць цэлы разварот», — успамінае Сяржук тыя часы.

І заўважае, што ўжо ішла «перабудова» ды галоснасьць, журналісты цэнтральных выданьняў друкавалі ўсё больш крытычныя і праўдзівыя артыкулы. Але аказалася, у раённым «Камунісьце» парадкі не зьмяніліся.

«Аднаго разу напісаў пра такі рэйд, як заве рэдактар і кажа: выкінь вось гэта, бо гэта чыноўнік, пра яго нельга. Так, ён быў п’яны, бушаваў, яго забралі, але не пішы пра гэта. А мне крыўдна да сьлёз: як я не магу пісаць пра тое, што на свае вочы бачыў? Там і міліцыя была. „Сяргей, гэта не твая справа, не рабі гэтага. Ты хочаш застацца ў журналістыцы?“», — Сяржук зноў сьмяецца.

Паводле Сыса, у выніку ягоную прагу да справядлівасьці рэдакцыйныя начальнікі не перамаглі, а праца стала добрым досьведам на будучыню, калі праз год ён перайшоў у абласную газэту. «Ня ведаю, ува што я б ператварыўся, калі б застаўся ў той раёнцы», — прызнаецца праваабаронца.

Сяржук Сыс. Кніга ДОМ. Паэзія вынаньня
Сяржук Сыс. Кніга ДОМ. Паэзія вынаньня

У 2007 годзе Сяржук Сыс прыйшоў працаваць у «Вясну», якой кіраваў ягоны сябар з часу вучобы ў Гомельскім дзяржаўным унівэрсытэце, цяперашні нобэлеўскі ляўрэат і палітвязень Алесь Бяляцкі. Сяржук прызнаецца, што выбар месца працы быў абумоўлены сяброўствам. Празь некалькі месяцаў Алесь Бяляцкі арганізаваў у «Вясьне» курсы для валянтэраў-пачаткоўцаў, і тады Сяржук канчаткова зразумеў: абарона правоў чалавека — гэта ягонае.

Бяляцкі: «Трэцяга разу ня будзе»

Пазнаёміліся Сыс і Бяляцкі, калі разам апынуліся на месячных курсах падрыхтоўкі для абітурыентаў філфаку ГДУ. Сяброўства замацавалася падчас вучобы, у таварыстве «Тутэйшыя» і падчас сумесных вандровак па Беларусі ды па далейшых мясьцінах, зьвязаных зь беларускай культурай.

«У 1979 годзе разам паехалі ў Ялту шукаць магілу Максіма Багдановіча. Мы яе знайшлі, былі там тыдзень. Доўгая дарога, было ўжо шмат размоў, тады ўжо Алесь пачынаў гаварыць на беларускай мове, а я зь дзяцінства гаварыў і школу заканчваў беларускую. Усё гэта нас моцна паяднала, Алесь стаў маім сябрам на ўсё жыцьцё. Ён быў сьведкам на маім першым вясельлі, ён хросны бацька маёй дачкі. А пасьля другога шлюбу сказаў, што ўжо двойчы быў сьведкам, але трэцяга разу ня будзе», — сьмяецца Сяржук Сыс.

Шчырасьць сябра Сержуку вельмі падабаецца. Праваабаронца памятае, што Алесь Бяляцкі папярэдзіў пра магчымыя наступствы працы ў «Вясьне» адразу.

«Тут процьма праблем, кажа. У „Вясну“ можна прыйсьці, але адсюль ужо ня выйдзеш. Папярэджваў і пра ціск, пра арышты. Ён і для сябе такую долю прадбачыў і ад яе ніколі не ўхіляўся. Увесну 2021-га яшчэ мог бы выехаць за мяжу, але застаўся. Такі быў ягоны выбар», — успамінае пра Алеся Бяляцкага Сяржук Сыс.

Вокладка ад Алеся Пушкіна

Яшчэ адзін чалавек, які часта фігуруе ва ўспамінах Сыса — мастак Алесь Пушкін. Летась палітвязень памер у няволі. Паэт расказаў пра мастака дзьве гісторыі.

«Мая маці ў нашай вёсцы Заспа — стараста мясцовай царквы. Яна нават адпраўляе службы, калі няма сьвятара, які мусіць з гораду прыехаць. Да мяне ў Заспу прыяжджалі паэт Эдуард Акулін, паэт Анатоль Сыс жыў побач і часта наведваў, Алесь Бяляцкі, Франак Вячорка некалькі разоў былі. І вось прыехаў Алесь Пушкін ды просіць маці: „Марыя Міхайлаўна, а дазвольце мне званіць у званы. Умею, — кажа, — дык ці дазволіце ў нядзелю?“».

Сяржук кажа, што Алесь Пушкін тады прыехаў да іх упершыню, таму маці, жанчына асьцярожная да незнаёмцаў, пераклала адказнасьць на сьвятара. Але мастак не адмовіўся ад сваёй ідэі, дамогся размовы з тым, пераканаў і потым вельмі прыгожа званіў.

«Ці вось яшчэ гісторыя», — працягвае Сяржук Сыс і ўспамінае 2011 год, калі ён рыхтаваў да выданьня сваю першую кніжку вершаў «Стрэмка». Тады, паразважаўшы, ён зьвярнуўся да Алеся Пушкіна з прапановай намаляваць вокладку кнігі. Далейшае паэта зьдзівіла.

«Алесь адказаў, што проста так ня можа, яму трэба кнігу пачытаць. Добра, я скінуў яму вершы з кнігі. Праходзіць, можа, месяц, я працую на „Вясьне“, як раптам дамафон зьвініць, ідзе да нас куча людзей, а сярод іх Алесь зь вялікай карцінай у руках!» — расказвае Сяржук Сыс.

Паводле паэта, ён чакаў графічнага рысунку, прысланага праз інтэрнэт, а атрымаў вялікую карціну, напісаную алеем, з цудоўнай колеравай гамай і зьместам, які выдатна падыходзіў да вершаў.

«Тая карціна цяпер упрыгожвае адну з прыватных калекцый, купіць яе за грошы для мяне было нерэальна, затое малюнак Пушкіна застаўся на вокладцы першай кнігі, і гэта цудоўная вокладка!» — лічыць паэт.

Літоўская туга

Сяржук Сыс прызнаецца, што ад смутку і тугі па радзіме падчас жыцьця ў Вільні найперш ратуецца паэзій. Але прызнае, што і ў вершах — тыя ж настроі. Раздвоенасьць не зьнікае.

«Розумам усьведамляю, што зрабіў слушна, калі выехаў, але ў сэрцы дагэтуль сумненьні, навошта. Трэба было, як іншыя: застацца і сесьці. Гэта вельмі балюча. Ратуюся літаратурай — калі накрывае, дык пішу і пішу. Марыш, прыдумляеш, мроіш — і патрошку боль заціхае. Але каб сказаць, што я сябе ў небясьпецы тут адчуваю, дык такога няма. Разумею, што не магу вярнуцца ні сёньня, ні заўтра, ні праз год. Па-мойму, гэта не пэсымізм, а проста адэкватная ацэнка сытуацыі», — кажа Сяржук Сыс.

Сяржук Сыс
Сяржук Сыс

Паводле аўтара зборніка «DOM», ён ужо падрыхтаваў да выхаду ў друк новую кнігу, якая будзе называцца «Прыручэньне Літвой» і аб’яднае вершы, напісаныя па ўражаньнях ад жыцьця ў Вільні. Ад наведваньня Коўна, Уцяны ды іншых мясьцінаў Літвы. Спрабуе Сяржук сябе і як празаік.

«Працую над аповесьцю „Пералёт-трава“. Гэта пра людзей, зь якімі сутыкнула жыцьцё пасьля ўцёкаў. Балючы твор, але і яго абавязкова трэба дарабіць».

Прэзэнтацыя зборніка вершаў Сяргея Сыса DOM адбудзецца 18 лютага ў Вільні, на пляцоўцы «Павільёнас», на вуліцы Піліма, 21б.

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Калі вы ў Беларусі, любы камэнтар можа быць падставай для перасьледу з боку ўладаў

Ігар Лосік Кацярына Андрэева Ірына Слаўнікава Марына Золатава Андрэй Кузьнечык
XS
SM
MD
LG