Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Стаўленьне да іншадумства ў Беларусі: вяртаньне да сталінскіх практык


Ёсіф Сталін, Аляксандар Лукашэнка. Каляж
Ёсіф Сталін, Аляксандар Лукашэнка. Каляж

Пакараньні, якія цяперашні рэжым у Беларусі ўжывае да тых, хто хоць аднойчы выказаў нязгоду з уладай, сваёй жорсткасьцю пераўзышлі позьнесавецкія часы і наблізіліся да сталінскіх.

Перад шэфам КДБ СССР Юрыем Андропавым, а потым і перад ягонымі наступнікамі ў крэсьле гаспадара Лубянкі стаяў няпросты выбар на мяжы палітыкі і матэматыкі. (Хацелася б слова «матэматыка» замяніць на тэрмін «статыстыка», але да такога ўзроўню лічбы, пра якія гаворка, не дасягалі).

Дасьледчыкі гісторыі савецкіх спэцслужбаў, чые высновы грунтуюцца пераважна на матэрыялах, часова рассакрэчаных у 1990-я гады, пішуць, што КДБ даваў рэгулярныя справаздачы ў ЦК КПСС адносна колькасьці шпіёнаў, якіх выкрылі доблесныя чэкісты, «антысаветчыкаў», якіх адправілі за краты, грамадзянаў, зь якімі правялі «прафіляктычныя гутаркі» (то бок дапамаглі ім збочыць з сумнеўнай сьцяжыны здрады савецкім ідэалам і пазьбегнуць турмы ці «псыхушкі»).

І, як правіла, у 1960–70-я гады гэтыя лічбы паміж сабой істотна не адрозьніваліся. Напрыклад, у часы Брэжнева за «антысавецкую дзейнасьць» аднамомантна знаходзіліся ў турмах ці на пасяленьнях 400–500 чалавек. І гэта — на больш як 250 мільёнаў насельніцтва СССР.

Для КДБ не было б вялікай праблемы за пару месяцаў назьбіраць некалькі тысяч чытачоў «антысавецкай» літаратуры і пасадзіць іх за краты. Ну, а ўжо колькасьць тых, каго можна было рэпрэсаваць за слуханьне перадачаў Радыё Свабода ды «Голасу Амэрыкі», магла ісьці на сотні тысяч, калі не мільёны.

І тым ня менш гэтага не рабілі. Чаму?

У Брэжнева магло ўзьнікнуць цалкам лягічнае пытаньне да Андропава: мы вам даручылі змагацца з антысавеччынай, а вы самі кажаце, што колькасьць антысаветчыкаў увесь час расьце. Дык дзе ж вынік вашай працы, Юры Ўладзіміравіч?

У гэтым і палягаў няпросты выбар галоўнага савецкага чэкіста: з аднаго боку, занадта вялікая колькасьць рэпрэсаваных можа сьведчыць пра недастаткова эфэктыўную працу пад ягоным, Андропава, кіраўніцтвам.

Але з другога, зусім ужо малая лічба — ці не сыгнал гэта таксама пра дрэнную працу? Маўляў, няўважліва адсочваеце, гледзіце на дысыдэнтаў скрозь пальцы...

Кіраўнікі СССР Леанід Брэжнеў, Юры Андропаў, Міхаіл Зімянін, Канстанцін Чарненка, Аляксей Касыгін. Травень 1975.
Кіраўнікі СССР Леанід Брэжнеў, Юры Андропаў, Міхаіл Зімянін, Канстанцін Чарненка, Аляксей Касыгін. Травень 1975.

Вось і трымаў КДБ балянс — за кратамі аднамомантна ня больш за 450-500 чалавек тых, каго ідэйныя ворагі на Захадзе маглі запісаць у лік «палітзьняволеных».

Праўда, ворагі гэтыя былі розныя, і некаторыя да гэтай лічбы дадавалі амаль столькі ж тых, хто сядзеў за свае рэлігійныя перакананьні (напрыклад, баптыстаў, адвэнтыстаў, пяцідзясятнікаў, уніятаў). Але нават пры такім падліку атрымліваецца адна тысяча зьняволеных на 250 мільёнаў насельніцтва.

Так, і тысяча — гэта зусім нямала, бо гэта тысяча чалавечых лёсаў, пакутаў іх родных. Але сёньняшняя лічба палітвязьняў у Беларусі, якія афіцыйна прызнаныя ў гэтым статусе праваабарончымі арганізацыямі, — 1454 чалавекі. На 9,5 мільёна жыхароў краіны. Прапарцыйная розьніца з «брэжнеўскім» СССР — у чатыры дзясяткі разоў.

І кіраўнікам сілавых ведамстваў ня трэба баяцца, што рост колькасьці затрыманых ды асуджаных адмоўна паўплывае на іх кар’еру. Ні пра якую «прафіляктыку», як гэта было ў брэжнеўскія часы, ужо гаворкі не ідзе. Наадварот: чым больш людзей будзе рэпрэсавана — тым вышэйшыя шанцы атрымаць падвышэньне ці яшчэ адну зорачку на пагоны. Зусім як пры Сталіну.

Ордэн Леніна пасьля «дысыдэнцкага» ліста

Ёсьць і яшчэ адна асаблівасьць цяперашняга рэжыму, якая адрозьнівае яго ад позьнесавецкага пэрыяду — гэта значыць, ад тых часоў, якія засьпелі ў сьвядомым узросьце старэйшыя пакаленьні беларусаў (сёньня амаль не засталося тых, хто добра памятае рэпрэсіі 30–40-х гадоў — за выключэньнем дзяцей «ворагаў народу», як Мая Кляшторная, дачка аднаго з пакараных сьмерцю ў «ноч расстраляных паэтаў»).

Гэтая ж самая якасьць, наадварот, набліжае рэжым Лукашэнкі да сталінскіх часоў. Маецца на ўвазе ўзровень цярпімасьці да праяў іншадумства.

Не, і ў брэжнеўскі, і ў андропаўскі, і ў чарненкаўскі, і нават у самы раньні гарбачоўскі пэрыяды выразныя антыкамуністычныя выказваньні не дазваляліся, і за іх каралі. Але да тых, хто не рабіў дысыдэнцтва ды антысавецкую актыўнасьць сваім асноўным заняткам, у постсталінскі пэрыяд улады маглі выявіць пэўную спагаду. Найлепш гэта бачна на прыкладзе творчай інтэлігенцыі.

У 1966 годзе 25 творцаў і навукоўцаў падпісалі калектыўны ліст з асуджэньнем спробаў рэабілітацыі Сталіна (так званы «ліст 25-ці»). Чытаючы сёньня гэты тэкст, бачыш канстатацыю банальных фактаў, якія ў 90-я гады былі ў школьных падручніках па гісторыі. А спасылкі на рашэньні ХХ і XXII зьездаў КПСС, якія асудзілі Сталіна, ды заява пра тое, што той «скрывіў ідэю камунізму», увогуле прымушаюць зьдзівіцца: чаму ж гэты ліст нагэтулькі занепакоіў КДБ, што ягоны старшыня генэрал Сямічасны палічыў неабходным апэратыўна правесьці расьсьледаваньне абставінаў яго падпісаньня ды далажыць пра вынікі ў ЦК КПСС?

Але — зьдзівіцца толькі той, хто ня памятае альбо ня ведае абставінаў тагачаснай палітычнай рэчаіснасьці, калі самі па сабе такога кшталту звароты ўспрымаліся як праява нязгоды з «генэральнай лініяй» партыі, а іх распаўсюд расцэньваўся як «самвыдат», што лічылася ўжо фактычна дысыдэнцтвам. На небясьпеку распаўсюду ліста зьвяртаў увагу ў сваім данясеньні і Сямічасны.

Ну, і яшчэ істотны момант, пра які ведалі і аўтары ліста, і старшыня КДБ: ініцыятыва «мяккай рэабілітацыі» Сталіна паходзіла ад чалавека № 2 у партыі (а значыць, і ў краіне) — Міхаіла Суслава. Пра гэта не гаварылася на пленумах ды ў прэсе, але тыя, хто меў доступ да інфармацыі «зь вярхоў» (а падпісанты яе мелі), цудоўна тое ведалі.

(У дужках адзначым, што некаторыя выказаныя ў лісьце канстатацыі сёньня немагчыма ўявіць на старонках афіцыйнай беларускай прэсы — напрыклад, што на Сталіну ляжыць асноўны цяжар віны за паразы СССР у першыя месяцы вайны пасьля нападу гітлераўцаў).

Вось некаторыя імёны падпісантаў. Балерына Мая Плісецкая, пісьменьнікі Карней Чукоўскі, Канстанцін Паўстоўскі і Валянцін Катаеў, актор Інакенцій Смактуноўскі, рэжысэры Міхаіл Ром і Алег Яфрэмаў, мастак Юры Піменаў...

Ліст, падкрэсьлім, вельмі адмоўна быў успрыняты ў савецкім кіраўніцтве і ў КДБ, пра яго паведамлялі па «варожых радыёгаласах», пісалі ў заходняй прэсе.

Але ўжо ў наступным годзе Алегу Яфрэмаву даюць званьне заслужанага дзеяча мастацтваў РСФСР, яшчэ праз два гады — народнага артыста, яшчэ праз год — дзяржаўную прэмію СССР.

Мастак Юры Піменаў у наступным, 1967 годзе атрымае Ленінскую прэмію (самую галоўную ў СССР).

Міхаіл Ром празь некалькі месяцаў, у тым жа 1966-м, атрымае Дзяржаўную прэмію, а ў наступным годзе — ордэн Леніна (найвышэйшы ордэн у СССР).

Ордэн Леніна, і таксама ў 1967 годзе, атрымаюць падпісанты Мая Плісецкая, Канстанцін Паўстоўскі і Валянцін Катаеў, мастак Павал Корын...

Інакенцій Смактуноўскі
Інакенцій Смактуноўскі

Такое адчуваньне, што нейкі патаемны дысыдэнт у савецкім кіраўніцтве вырашыў адмыслова адзначыць падпісантаў «крамольнага» ліста найвышэйшым савецкім ордэнам.

Насамрэч узнагароджаньне было «юбілейнае» — да 50-годзьдзя Кастрычніцкай рэвалюцыі. Але і Плісецкая, і Яфрэмаў, і Катаеў, і Смактуноўскі і ў наступныя гады будуць атрымліваць высокія савецкія ўзнагароды, у тым ліку — і зоркі Герояў Сацыялістычнай Працы.

Можна сказаць, што мэтад «перніка» быў асноўным у дачыненьнях постсталінскага савецкага кіраўніцтва з творчай інтэлігенцыяй. Але праўда і тое, што бязь вельмі вялікай неабходнасьці да «перакрываньня кіслароду» (ня кажучы ўжо пра рэпрэсіўныя мэтады) імкнуліся справу не даводзіць.

Непазьбежнасьць пакараньня за грамадзянскую пазыцыю

У сьпісе падпісантаў «ліста 25-ці» быў чалавек, да якога ўрэшце ўлада рэпрэсіі прымяніла — праўда, праз чатырнаццаць гадоў актыўнай «антысавецкай дзейнасьці», у студзені 1980-га. І быў ён не мастаком, не артыстам і не пісьменьнікам.

Гэта акадэмік Андрэй Сахараў. Падпісаньне «антысталінскага» ліста было адным зь ягоных першых публічных дысыдэнцкіх крокаў, а апагеем зрабіўся выступ супраць уводу савецкіх войскаў у Афганістан, пасьля якога Сахарава пазбавілі ўсіх узнагародаў і выслалі ў горад Горкі.

Андрэй Сахараў
Андрэй Сахараў

У цэлым жа Брэжнеў і ягонае атачэньне ня тое што зусім не заўважалі, але і не каралі вельмі строга дзеячоў культуры за, скажам гэтак, няпоўную ляяльнасьць (ці нават поўную неляяльнасьць).

Прычына не ў альтруізьме, а ў нежаданьні надаваць праявам неляяльнасьці шырокі розгалас — і ў замежжы, і, што было больш важным, у самім СССР. У савецкага чалавека павінна была захоўвацца вера ў слушнасьць камуністычнага выбару, а як яе захаваць, калі сёньня адзін, а заўтра другі кумір ці то зь ліку актораў, ці то пісьменьнікаў (кнігі Карнея Чукоўскага чыталі ці ня ўсе савецкія дзеці) ставіць гэты выбар пад сумнеў? Або нават ня сам выбар, а спосабы яго рэалізацыі?

Карней Чукоўскі
Карней Чукоўскі

А вось пры Сталіну адно неасьцярожнае слова, тым больш датычнасьць да нейкай групы, якая выказала хоць мінімальную нязгоду з «генэральнай лініяй» партыі, маглі для чалавека скончыцца турмой альбо нават расстрэлам.

Не абавязкова яно мела такі вынік, магло і ня мець — але часта здаралася і так, калі слова было сказана, чалавек гадамі жыў спакойна, а потым па яго прыходзілі.

Зусім як цяпер, калі затрымліваюць і судзяць за сэлфі з масавай акцыі 2020 году ці за камэнтар у сацсетках, зроблены некалькі гадоў таму.

У вуснах генпракурора Швэда гэта, здаецца, завецца «непазьбежнасьцю пакараньня».

Татальная стэрылізацыя

І, нарэшце, яшчэ адна канстатацыя: цяперашні рэжым абсалютна ня цэніць творчую індывідуальнасьць. Яму ўвогуле ня важна, чым жывуць і пра што дбаюць творцы, якія настроі ў пісьменьнікаў, мастакоў, актораў. Абы не выступалі супраць улады.

Пачалося гэта адразу пасьля ўзыходу Лукашэнкі на прэзыдэнцкую пасаду, калі ён праігнараваў меркаваньне нацыянальнай інтэлігенцыі і зьмяніў дзяржаўную сымболіку і статус беларускай мовы. Працягнулася абразамі з тэлеэкрану ў бок Васіля Быкава, выкіданьнем з плянаў дзяржвыдавецтваў кніг «непажаданых» аўтараў, «чорнымі сьпісамі» выканаўцаў.

Васіль Быкаў разам з Барысам Кітом пасьля вымушанага ад'езду пісьменьніка зь Беларусі, Нямеччына.
Васіль Быкаў разам з Барысам Кітом пасьля вымушанага ад'езду пісьменьніка зь Беларусі, Нямеччына.

І калі яшчэ пару гадоў таму можна было гаварыць пра асобных творцаў, якія зазналі перасьлед праз сваю грамадзянскую пазыцыю, дык цяпер вынішчэньне нацыянальнай культуры сумяшчаецца з татальнай «стэрылізацыяй» практычна ўсіх культурніцкіх установаў ад тых, хто хаця б аднойчы быў заўважаны ня толькі ва ўдзеле ў масавых акцыях 2020 году, але ўвогуле ў неляяльнасьці да ўлады.

Дзеячы культуры першымі зазналі на сабе і «калектыўныя» рэпрэсіі ўладаў, калі пачаліся зьнішчэньні цэлых творчых устаноў ці звальненьні найбольш кваліфікаваных іх супрацоўнікаў. Потым перасьлед перакінуўся на сфэру адукацыі, акадэмічныя навуковыя асяродкі, дасягнуў і мэдычных устаноў.

Калі спрасьціць сытуацыю да прымітыву (а да гэтага, уласна, і ідзе), можна прыйсьці да высновы: рэжыму інтэлігенцыя не патрэбная ўвогуле. Не патрэбныя ня толькі пісьменьнікі, мастакі ды акторы, але і навукоўцы, і нават настаўнікі.

Выключэньне складаюць хіба што мэдыкі: трэба ж некаму лячыць чыноўнікаў ды сілавікоў.

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Калі вы ў Беларусі, любы камэнтар можа быць падставай для перасьледу з боку ўладаў

Ігар Лосік Кацярына Андрэева Ірына Слаўнікава Марына Золатава Андрэй Кузьнечык
XS
SM
MD
LG