Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Гісторык Дзярновіч задаволены, як ідзе кансэрвацыя руін Крэўскага замка. ФОТА


Аднаўленьне паўночна-заходняй сьцяны Крэўскага замка

У Крэве на Смаргоншчыне пачалі асвойваць 900 тысяч рублёў, выдзеленыя прэзыдэнцкім фондам на ўратаваньне аднаго з самых вядомых замкаў Беларусі.

Раней Аляксандар Лукашэнка ўхваліў распараджэньне рады прэзыдэнцкага фонду па падтрымцы культуры і мастацтва, згодна зь якім на рэстаўрацыю Крэўскага замка выдзелена 450 тысяч даляраў. Грошы ўжо паступілі на рахунак «Белрэстаўрацыі», якая вядзе кансэрвацыйныя і аднаўленчыя працы.

За гэтыя грошы плянуецца аднавіць участкі паўночна-заходняй сьцяны і ўзьвесьці над ёй дах.

Старыя камяні вяртаюць у сьцены

На замкавай тэрыторыі працуюць будаўнікі, якія маюць практычны досьвед аднаўленьня Мірскага і Нясьвіскага замкаў. Кандыдат гістарычных навук Алег Дзярновіч, які кіруе раскопкамі на Крэўскім замку, кажа, што будаўнікі працуюць ахайна.

Дасьледчык Крэўскага замка Алег Дзярновіч
Дасьледчык Крэўскага замка Алег Дзярновіч

«Я бачу, як вядуцца працы — даволі дыхтоўна, — кажа Дзярновіч. — Папярэдне здымаліся аварыйныя камяні, якія ўжо самі валяцца, наносілася антыбіялягічнае рэчыва. То бок ня толькі вырывалася трава і хмыз, якія прарасьлі на сьценах, — адмыслова апрацоўвалася рошчына».

Археолягі знайшлі ўнікальныя артэфакты на гарадзішчы ў Крэве. ФОТА

Дзярновіч кажа, што расьліны — адна з самых вялікіх небясьпек для старажытных муроў: карэньне разбурае ня толькі тынк, але і рошчыну.

«Вельмі важны пункт — аўтэнтычны матэрыял,— кажа гісторык. — Па сутнасьці, сьцены выводзяцца з каменя Крэўскага замка. І гэта выглядае зусім інакш».

Паўночна-заходняя сьцяна мае амаль 100 мэтраў даўжыні і на асобных участках сягае да 10 мэтраў увышкі. Як адзначае Алег Дзярновіч, гэтая частка захавалася лепш: праглядаюцца гнёзды ад бэлек баявой галерэі, са зьнешняга боку трапляецца аўтэнтычная бутавая муроўка.

Аўтэнтычныя камяні вяртаюцца на свае месцы
Аўтэнтычныя камяні вяртаюцца на свае месцы

Гэтыя муры менш пацярпелі ад абстрэлу расейскай артылерыі ў Першую сусьветную вайну — немцы выкарыстоўвалі замак для абароны, фактычна паводле прызначэньня. Тады асноўны ўдар прыняў на сябе супрацьлеглы бок, які па сёньня стаіць у руінах.

Час зьбіраць камяні. Як ідзе кансэрвацыя Крэўскага замка. ФОТА

«Падавалася, што чакаць ратунку ўжо няма адкуль, — кажа Дзярновіч. — Бо абсалютная праўда: парэшткі замка ў аварыйным стане. Нядаўна вадзіў групу рэстаўратараў з Польшчы, Украіны, Літвы, дык падчас шпацыру па дзядзінцы на нашых вачах абрынуліся два камяні. Сытуацыя катастрафічная. На шчасьце, пачаўся рэальны рух».

Перад гэтым некалькі гадоў ішлі праектныя працы, потым гады два — узгадненьні.

«Усё суправаджалася спрэчкамі, бо розныя канцэпцыі. Але ў канцы 2017-га далі грошы на часовую кансэрвацыю Княскай вежы — данжона ўсяго замка, — кажа Дзярновіч. — А сёлета з прэзыдэнцкага фонду — яшчэ 900 тысяч рублёў на паўночна-заходнюю сьцяну».

Княская вежа ўзятая пад дах
Княская вежа ўзятая пад дах

Ацалелыя фрагмэнты сьцяны будаўнікі павінны закансэрваваць — гэтаксама, як летась умацавалі і ўзялі пад часовы дах Княскую вежу. Кансэрвацыя дае спадзеў, што некалі замак змогуць рэстаўраваць. Прынамсі ў 2016 годзе ён трапіў у сьпіс амаль з трох дзясяткаў памятак даўніны, клопат пра захаванасьць якіх ускладаецца на дзяржаву — гэта прадпісвае пастанова Савету міністраў № 437.

З Крэва пайшло мураванае абарончае дойлідзтва ВКЛ

У Крэве ў 1385 годзе здарылася гістарычная падзея — была падпісаная дынастычная унія паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Каронай Польскай. Паводле Дзярновіча, Крэўскі замак — самы архаічны ва ўсім Вялікім Княстве.

Старыя камяні інтэгруюцца ў абноўленую сьцяну
Старыя камяні інтэгруюцца ў абноўленую сьцяну

«Можа яшчэ Ковенскі, але ён быў разбураны нямецкім ордэнам, там быў узьведзены новы, у ХV—ХVI стагодзьдзях зноў перабудаваны. Таму замак у Крэве я лічу пачаткам радаводу мураванага абарончага дойлідзтва ВКЛ».

Абяцаюць, што далей будзе аўтэнтычна

Зрэшты, цалкам пазьбегнуць элемэнтаў «навадзелу» ўсё ж не ўдалося. На вяршыні Княскай вежы падчас мінулагодняй кансэрвацыі выкарыстоўвалася сучасная цэгла «пад даўніну», якая моцна дысануе з аўтэнтычным матэрыялам. Новая брыгада будаўнікоў абяцае, што сёлета такіх праколаў, якія дапусьцілі папярэднікі, ня будзе.

«Агульны ход працаў будзе залежаць ад фінансаваньня, — падсумоўвае Алег Дзярновіч. — Пакуль сродкі ідуць, і прынамсі складаецца ўражаньне, што дзяржава за Крэўскі замак узялася больш-менш сыстэмна. Зразумела, могуць здарыцца затрымкі, праколы, але на гэты момант усе пляны збольшага выконваюцца. З таго, што я ведаю, асноўная ідэя — закансэрваваць сьцены і пры спрыяльным разьвіцьці падзей у будучым выйсьці на ўзровень рэканструкцыі данжона. Але з улікам досьведу па ранейшых аб’ектах магу сказаць шчыра: тое, што адбываецца ў Крэве, мне пакуль падабаецца».

Як ратавалі Крэўскі замак

Першыя спробы ўратаваць унікальны беларускі замак XIV стагодзьдзя (паводле некаторых зьвестак — нават сярэдзіны ХІІІ) датаваныя пэрыядам, калі заходнебеларускія землі ўвайшлі ў склад міжваеннай Польшчы. У канцы 1920-х рэстаўратары на чале са Станіславам Лорэнцам умацавалі парэшткі сьценаў мэталічнымі сьцяжкамі, паставілі контрафорс, але скончыць задуманае ў поўным аб’ёме не пасьпелі.

Від на замак з боку Княскай вежы
Від на замак з боку Княскай вежы

З прыходам у 1939 годзе саветаў пра кансэрвацыю гаворка ўжо не ішла. Наадварот, як згадваюць мясцовыя доўгажыхары, бальшавікі рыхтаваліся разабраць сьцены на «індустрыяльныя патрэбы».

За савецкім часам Княскую вежу ўзялі ў прымітыўныя рыштаваньні і накрылі рубэроідам. Выглядае, што тым толькі нашкодзілі — пад накрыўкай зьбіралася вада, цэгла псавалася і трушчылася. Некалькі гадоў таму сумнеўную канструкцыю дэмантавалі.

«Вы што, хворыя?!» Археоляг адказаў на закіды наконт земляных прац на Новым замку ў Горадні

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

XS
SM
MD
LG