Лінкі ўнівэрсальнага доступу

«Калі хочаце хутка, то лепш эмігруйце». Кірыл Руды пра тое, як беларусам пабудаваць багатую краіну


Кірыл Руды

Былы раднік Лукашэнкі расказаў пра заганы беларусаў, якія замінаюць ім зрабіць цывілізацыйны рывок, і пра тое, што трэба мяняць, каб дагнаць і перагнаць багатыя краіны.

Сёньня Кірыл Руды працуе паслом Беларусі ў Кітаі. Некалькі месяцаў таму ён выдаў кнігу «Бо так вырашылі мы» — пра эканоміку паводзін беларусаў. У ёй аўтар ставіць бязьлітасныя ацэнкі беларускаму грамадзтву, называе слабыя месцы беларускай мэнтальнасьці і прагназуе, што аўтарытарызм скончыцца тады, калі на яго зьнікне попыт у грамадзтве.

«Беларусам трэба разьвіваць сьмеласьць, адкрытасьць, плюралізм»

— Адной з галоўных праяваў мэнтальнасьці беларусаў вы называеце іх разьяднанасьць. Што ў гэтым незвычайнага, калі сьвет даўно стаў глябальнай вёскай?

— Паводле апытаньня жыхароў 95 краін у рамках усясьветнага і эўрапейскага дасьледаваньняў каштоўнасьцяў (WVS, EVS) за пэрыяд з 1995 па 2005 гады, Беларусь, разам з Чэхіяй і Славеніяй, — адна з краін з самым высокім у сьвеце ўзроўнем скептыцызму да ўлады, рэлігіі, нацыянальнасьці і грамадзкіх нормаў. Адначасова ў Беларусі невысокія паказьнікі імкненьня да свабоды выбару і роўнасьці магчымасьцяў. Адсюль апатыя і абыякавасьць — «нічога ня трэба: ні свабоды, ні несвабоды».

— А якія каштоўнасьці, на вашу думку, маглі б і павінны былі б аб’ядноўваць беларусаў?

— Пры неразьвітым унутраным аб’яднальніку грамадзтва такім вонкавым аб'яднальнікам становіцца дзяржаўнасьць. Да пэўнага ўзроўню разьвіцьця дзяржаўнасьць кансалідуе, стымулюе эканамічны рост, але потым эканоміка трапляе ў пастку і ходзіць па коле.

— Што ў такім выпадку можа дапамагчы выйсьці з такога кола?

— Каб перайсьці ад «я» да «мы», ад індывідуалізму да салідарнасьці, а не да калектыўнага эгаізму, трэба разьвіваць імкненьне да пэўнасьці, сьмеласьці, адкрытасьці, талерантнасьці, плюралізму. Гэтыя каштоўнасьці могуць аб’яднаць грамадзтва, стымуляваць інавацыі і вывесьці эканоміку з «пасткі сярэдняга даходу».

«Двухдумства беларусаў запавольвае эканоміку і хавае памылкі»

​— У разьдзеле пра культурную матрыцу беларусаў адной з прычын так званай «п’янай паходкі», або беларускай нявызначанасьці, вы называеце двухдумства. Але ў разьвітых дэмакратычных краінах грамадзтвы часта падзеленыя 50/50, там мяняецца ўлада, мяняюцца сыстэмы. Дык чаму ў нас гэта перашкода для разьвіцьця?

— Сёньня агулам у сьвеце адчуваецца нявызначанасьць. Папулізм кідае выклік дэмакратыі. Але пры гэтым эканамічныя сыстэмы не мяняюцца. Ніхто не адмовіўся ад капіталізму, прыватнай уласнасьці, рынку і канкурэнцыі. Зьмяняецца толькі хуткасьць руху на гэтым шляху. Двухдумства запавольвае эканоміку, хавае памылкі. У сваю чаргу, пэўнасьць дазваляе вучыцца на памылках, не паўтараць іх і паскарацца. Для эканомікі Беларусі двухдумства характэрнае на прыкладзе шэрагу дзяржпрадпрыемстваў. Некаторыя — рэцыпіенты зь бюджэту, чыстыя імпартэры, даўжнікі, з залішнім пэрсаналам, яны «захрасьлі» ў сваёй гісторыі. Яны жывуць дзякуючы нявызначанасьці свайго прызначэньня. І ў сваёй бягучай структуры яны сталі бар’ерам для эканамічнага росту.

— А дзе ўзяць гэтую пэўнасьць, як яна нараджаецца?

— Такая пэўнасьць зьяўляецца дзякуючы адукацыі і навуцы, якія дэмістыфікуюць эканоміку. Ёсьць жа і іншыя кампаніі, якія плацяць падаткі, забясьпечваюць высокакваліфікаваныя працоўныя месцы, чысты экспарт, выходзяць на IPO, напрыклад, EPAM Systems. Гэта і ёсьць сапраўдныя флягманы.

«Трэба вызваліць навуку і адукацыю ад догмаў»

— Часткай беларускага коду вы называеце баязьлівасьць. А як можна зьмяніць мэнтальнасьць людзей, каб яны жадалі нечага большага, чым проста захаваць статус-кво?

— Ёсьць такі анэкдот: «Чаго вы хочаце? — Свабоды. — Дык вы ж на свабодзе». У кожнага свой градус страху. Гістарычная турэмная блізкасьць, адпаведная рыторыка, культура, інфармацыйны фон у цэлым захоўваюць атрыманыя ў спадчыну грамадзтвам нэгатыўныя стымулы. Яны прымушаюць шанаваць цяперашні час, арыентуюць на выжываньне і прыстасаваньне, а яны пераважаюць над свабодай і ініцыятывай.

— Што тады ў выпадку беларусаў можа быць імпульсам для больш амбітных мэтаў?

— Адвага нараджаецца з пэўнасьці і выяўляецца ў салідарным разуменьні, «што добра» і «што дрэнна». Гэта датычыць у тым ліку і немагчымасьці дазваляць свабодзе выбіраць несвабоду. У сваю чаргу, яснасьць мысьленьня і паводзін, як ужо адзначалася, — гэта вытворная ад розуму. А каб розум стаў бясстрашным, трэба вызваліць навуку і адукацыю ад догмаў. Прасьцей кажучы, каб грамадзтва стала адважным, каб павялічыла свае чаканьні, неабходна павялічыць у краіне сярэдні ўзровень адукацыі, сярэдні даход і сярэдні кляс. Гэта дасьць магчымасьць быць больш амбітнымі.

«Тое, што сёньня „загружаецца“ ў чалавека, яго і фармуе»

— За прыманьне рашэньняў беларусамі, паводле вас, адказвае культурная матрыца, якая сфармавалася пад уплывам траўмаў. Але ў сьвеце ёсьць шмат народаў і дзяржаў, якім удалося збудаваць эфэктыўныя сыстэмы, нягледзячы на тое, што ўзровень фобій і траўмаў у іх значна большы. У фінаў вайна таксама займае важнае месца ў гісторыі, расейскае і швэдзкае панаваньне, суворы клімат, дэпрэсіўнасьць. Ізраіль жыве ў стане пэрманэнтнай вайны і з памяцьцю пра Галакост.

— Гэта складанае пытаньне, як фармуецца культурная матрыца. У самой кнізе выкладзены сумнеў ня толькі адносна істотнага ўплыву гісторыі, але і ўвогуле адносна таго, ці існуе культурная матрыца, ці не зьяўляецца яна чымсьці выдуманым, каб тлумачыць складаныя сацыяльна-эканамічныя працэсы. Ёсьць шмат прыкладаў, якія пацьвярджаюць гэты сумнеў: Аргентына, Нямеччына, Італія, Гішпанія, Кітай, Карэя, Расея, Японія. Грамадзтвы ў гэтых краінах у розныя пэрыяды сваёй гісторыі не былі падобныя самі да сябе. Таму, верагодна, гісторыя ня робіць вызначальнага ўплыву на культурную матрыцу.

Узаемасувязь асяродзьдзя пражываньня з культурай сёньня таксама сумнеўная. Можа, раней клімат і геаграфія мелі сваю ролю. Напрыклад, доступ да гандлёвых шляхоў, рэсурсы, суровы клімат у свой час фармавалі ў некаторых грамадзтвах шматкультурнасьць, схільнасьць да прадпрымальніцтва, да інавацый. Але сёньня — з разьвіцьцём навукі, тэхналёгіі, урбанізацыі, адкрытасьці, дэмакратызацыі, росту даходаў — уплыў асяродзьдзя пражываньня на культуру слабее.

— Тады што ў сувязі з гэтым фармуе гэтую культуру і, адпаведна, паводзіны?

— Вызначальны ў фармаваньні культурнай матрыцы — інфармацыйны фон. Усё тое, што сёньня «загружаецца» ў чалавека, яго і фармуе. Калі нас інфармацыйна атачаюць, напрыклад, савецкія сымбалі, культ Другой усясьветнай вайны, то гэта ўплывае і на нашы эканамічныя паводзіны.

«Будучыню трэба шукаць у будучыні, а не ў мінулым»

Кірыл Руды пасьля лекцыі для студэнтаў Т'яньцзіньскага ўнівэрсытэту замежных моў, якія навучаюцца па спэцыяльнасьці «Беларуская мова».
Кірыл Руды пасьля лекцыі для студэнтаў Т'яньцзіньскага ўнівэрсытэту замежных моў, якія навучаюцца па спэцыяльнасьці «Беларуская мова».

​— У сваёй кнізе вы крытыкуеце кароткатэрміновы арыенцір беларусаў. Вы зьвязваеце яго з арыентацыяй на савецкае мінулае. Але людзі хочуць жыць тут і цяпер, а не спадзявацца, што «хоць дзеці некалі зажывуць». Ці гэты арыенцір на будучыню — не праява папулізму, які вы таксама крытыкуеце?

— Жыцьцё сёньняшнім днём арыентаванае на спажываньне і вядзе да зьнясіленьня неаднаўляльных рэсурсаў: прыродных, фінансавых, інтэлектуальных. Кароткатэрміновы арыенцір узьнікае празь неразьвітасьць інстытутаў, калі даводзіцца самім вырашаць усе пытаньні тут і цяпер, а таксама з прычыны жаданьня задаволіць адкладзеныя патрэбы. Гэта сындром беднасьці. Ён праходзіць пасьля дасягненьня пэўнага ўзроўню разьвіцьця, насычэньня, і тады ў грамадзтве сам нараджаецца доўгатэрміновы арыенцір. Гэта ня зьнешні імпульс.

— Але як абяцаньне дабротаў праз N гадоў можа быць імпульсам і натхненьнем для людзей? Што павінна адбыцца, каб беларусы ў гэта паверылі?

— Арыенцір на будучыню стварае схільнасьць да зьберажэньняў і інвэстыцый, а ня толькі да спажываньня. Вы кажаце пра вырашэньне праблемаў па меры таго, як яны набіраюцца. Але гэта значыць ставіць у адзін шэраг дробныя і буйныя праблемы, не расстаўляць прыярытэты, не плянаваць рэсурсы. Гэта ўжо сапраўды нерацыянальна і безадказна ў адносінах да дзяцей, якім давядзецца пераадольваць наступствы такога «добрага» жыцьця бацькоў.

— Дык калі савецкае мінулае і яго ўплыў на ўласнасьць, сыстэму кіраваньня, прадпрымальніцтва прыносіць такія кепскія вынікі, то апэляцыя да якіх гістарычных каштоўнасьцяў можа зьмяніць сыстэму эканамічных паводзін беларусаў?

— Будучыню трэба шукаць у будучыні, а не ў мінулым. Нашы любыя гістарычныя аналёгіі могуць быць натхняльнымі і рыфмавацца з сучаснасьцю, але калі сур’ёзна, то яны проста недарэчныя ў сёньняшняй эканоміцы. Ёсьць сучасны пасьпяховы ўсясьветны вопыт, які можна выкарыстоўваць, нічога самім не выдумляючы і не аднаўляючы са свайго мінулага. Калі мы станем усясьветнымі лідэрамі ў якой-небудзь сфэры, тады зможам прапагандаваць уласны вопыт, спасылаючыся, магчыма, і на гістарычныя каштоўнасьці.

«Наша грамадзтва, якое часам само ня ведае, чаго яно хоча»

— Да нэгатыўных рысаў беларусаў вы адносіце патэрналізм. Але патэрналізм ёсьць і ў Кітаі, краіне, якая сваёй дамінацыяй ахоплівае ўвесь сьвет і дэманструе посьпехі ў эканоміцы.

— Паміж нашым і кітайскім, ці азіяцкім, патэрналізмам ёсьць адрозьненьні. Па-першае, Дэн Сяопін пры правядзеньні палітыкі рэформаў і адкрытасьці амаль ня слухаў думкі грамадзтва, якое яшчэ не адышло ў той час ад культурнай рэвалюцыі. Або Лі Куан Ю ў Сынгапуры. У ягоным пакаленьні толькі адзінкі мелі адукацыю. Каго там было слухаць? Абодва гэтыя лідэры-патэрналісты рабілі стаўку на перадавы вопыт, адукацыю і ўкаранялі тое, што давала плён.

— Тады ў чым сакрэт іх эканамічнага посьпеху?

— Посьпех быў дасягнуты дзякуючы пэўнасьці, куды павінна была рухацца эканоміка — да рынку і адкрытасьці, і патэрналізму, то бок кантролю за рухам наперад без адскокаў назад. У нас сёньня ў большай ступені, чым тады ў Кітаі і Сынгапуры, прыслухоўваюцца да думкі грамадзтва, якое часам само ня ведае, чаго яно хоча. І, дарэчы, кітайскае грамадзтва менш патэрналісцкае ў адносінах да дзяржавы, чым беларускае. У Кітаі дарагое мэдыцынскае забесьпячэньне, дашкольная адукацыя, дэкрэтны адпачынак усяго 3 месяцы. Разьлічваць даводзіцца перш за ўсё на сябе. Гэта павышае схільнасьць да зьберажэньняў, доўгатэрміновага плянаваньня, прадпрымальніцтва. У выніку сёньня больш за 60% ВУП Кітаю стварае малы і сярэдні прыватны бізнэс.

«Незалежнасьць сама па сабе не гарантуе дабрабыту»

Кірыл Руды і пастаянны прадстаўнік ПРААН у Беларусі Санака Самарасінха на Кастрычніцкім эканамічным форуме ў Менску
Кірыл Руды і пастаянны прадстаўнік ПРААН у Беларусі Санака Самарасінха на Кастрычніцкім эканамічным форуме ў Менску

​— Вы кажаце пра важнасьць пачуцьця самастойнасьці. Чаму тады незалежнасьць, рэформы, пэўнасьць у заходнім вэктары, асуджэньне камунізму, стаўка на сваю гісторыю не разьвязалі, напрыклад, праблемаў краін Балтыі? Адтуль выяжджаюць сотні тысяч людзей, больш за 10% маладога насельніцтва, людзі расчароўваюцца ў элітах.

— Незалежнасьць сама па сабе не гарантуе дабрабыту. Гэта розныя характарыстыкі, якія прыносяць розныя вынікі. Рабіць самому ня значыць рабіць лепш. Дыскусія пра ўзаемасувязь паміж незалежнасьцю і дабрабытам вяртае нас да пытаньня пра кароткатэрміновы і доўгатэрміновы арыенціры грамадзтва. Незалежнасьць можна атрымаць хутка, а каб грамадзтву стаць багатым — патрэбны час. У гэтым лёс нашага пакаленьня. Для нас сатысфакцыяй можа стаць сам шлях і яго праходжаньне, а ня вынік, які атрымае наступнае пакаленьне. Калі хочаце хуткага выніку, то давядзецца эміграваць у разьвітую ўжо краіну, як гэта адбылося, напрыклад, з краінамі Балтыі. Калі хочаце стрымаць эміграцыю, прыцягнуць новыя фінансавыя і чалавечыя рэсурсы, тады неабходная арыентацыя на будучыню, упэўненасьць у разьвіцьці, відавочнасьць няспынных паляпшэньняў.

— У часткі беларусаў ёсьць пачуцьцё, што незалежнасьць не прынесла ім чаканых зьменаў. А можа, у гэтым ёсьць рацыя і народ проста мудрэйшы, чым прафэсары зь іхнымі тэорыямі, што свабодны народ і дзяржава змогуць усё?

— Што тычыцца мудрасьці народу, то ў яе можна паверыць і прытрымлівацца гэтай мудрасьці, калі ёсьць прызнаныя ў сьвеце вынікі гэтай мудрасьці. Тады і навукоўцы будуць вывучаць гэты пасьпяховы вопыт і будаваць на ім свае тэорыі. Але пакуль гэта падобна да папулізму і дэмагогіі.

— Ці зьменіцца мэнтальнасьць беларусаў, а праз гэта і правілы прыняцьця рашэньняў, у выніку зьмены пакаленьняў? Ці ўсё ж новае пакаленьне разьвіваецца па інэрцыі?

— Зьмена пакаленьняў можа прывесьці да зьмены каштоўнасьцяў, калі ў новага пакаленьня ёсьць больш магчымасьцяў, чым у папярэдняга, каб успрымаць і замацоўваць новыя каштоўнасьці. Напрыклад, калі ёсьць доступ да больш высокіх тэхналёгій, даходаў, ведаў, новай інфармацыі, арыенціраў. Але для эканомікі важней параўноўваць ня розныя пакаленьні адной краіны, а адно пакаленьне розных краін. «Хочацца жыць лепш за іншых, а ня лепш, чым раней». Таму пытаньне — у хуткасьці зьменаў каштоўнасьцяў у Беларусі і ў іншых краінах. Калі ў нас яны павальнейшыя, то і эканоміка будзе адставаць. Калі ў нас яны стануць хуткімі, то ёсьць шанец дагнаць і перагнаць іншыя грамадзтвы.

— А ці маглі б вы прывесьці пасьпяховыя прыклады, калі грамадзтвы за кароткі час здолелі хутка зьмяніць сябе і эканоміку? Пад уплывам чаго гэта адбывалася і што было імпульсам да пераменаў?

— Пасьпяховых прыкладаў эканамічнага «раскадаваньня» шмат. За 20 апошніх гадоў «стрэліла» Грузія, якая, паводле ацэнак знаёмых азіяцкіх бізнэсоўцаў, шмат па якіх умовах вядзеньня бізнэсу ўжо апярэдзіла Ганконг. Або Эстонія, на якую ў частцы IT-тэхналёгій пачалі раўняцца ЗША. Новы імпульс зьявіўся ва Ўзбэкістане. Пры гэтым час, неабходны для зьменаў, скарачаецца. Сынгапуру на гэта спатрэбілася 25 гадоў. Шанхаю і паўднёва-ўсходнім правінцыям Кітаю — 20, усходнеэўрапейскім краінам — менш.

— А з чаго трэба пачынаць?

— Пачынаць пераўтварэньні можна з чаго заўгодна, галоўнае, каб зьявіўся давер, які аб’ядноўвае. Недастаткова напісаць новы закон, які будзе прадпісваць жаданую рэальнасьць у краіне. Людзі павінны паверыць і самі падтрымліваць пастаяннасьць пераменаў. І ў гэтым трэба пераканаць ня толькі сябе і сваіх знаёмых. Доўгатэрміновы давер, які аб’ядноўвае ўсё грамадзтва, фармуецца не ў сваім коле, а як давер у адносінах да незнаёмцаў. Гэта падмурак для зьяўленьня «мы», якія будуць падтрымліваць устойлівы запыт на ўстойлівае разьвіцьцё.

Ваша меркаваньне

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG