Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Урок паўмёртвай мовы


Дарафей Фіёнік

«Сейбіт», фільм Юрыя Каліны, «Белсат», 2014.

Тры гады таму, калі мы з жонкай і дачкой паехалі з Прагі ў летні адпачынак на Падляшша, нам моцна пашанцавала. Якраз у той час Дарафей Фіёнік, стваральнік і кіраўнік Музэю малой бацькаўшчыны ў Бельску, арганізаваў у памяшканьнях музэю двухтыднёвыя «этнаграфічна-забаўляльныя» заняткі для дзяцей малодшых клясаў.

Дарафей запрапанаваў, каб на гэтыя вакацыйныя заняткі пахадзіла і наша Марыля. Мы пагадзіліся з радасьцю, ня толькі таму, што на два тыдні пазбываліся клопату, чым зацікавіць дзевяцігадовую дачку цягам большай часткі дня, але і з увагі на моўны аспэкт гэтай прапановы.

Дарафей і ягоная жонка Альжбета ня толькі гавораць на падляскай гаворцы ў сваёй сям’і, але і рупяцца прышчапіць любоў да гэтай мовы ўсім, хто пажадае. Заняткі па ткацтве, выцінанках, выплятаньні з саломы, ганчарстве і разьбе праводзілі або нашы падляшукі, або палешукі з РБ, якіх Дарафей папрасіў зьвяртацца да дзяцей выключна па-свойму. Так сказаць, акрамя забавы зь «ляпленьнем гаршкоў», хай дзеці яшчэ павучацца роднай мове ў рэальных моўных сытуацыях. Уся рэч адбывалася, паўтару, у Бельску, дзе для ўсіх беларусаў роднай мовай зьяўляецца падляская гаворка. Палескія гаворкі – настаўнік-ганчар гаварыў да дзяцей на гаворцы вёскі Сіманава (той самай, зь якой паходзіць мовазнаўца і захавальнік палескіх моўных скарбаў Фёдар Клімчук) – таксама «нашы», хоць у іх і няма нашых улюбёных дыфтонгаў. Ну дык вось, дзе яшчэ беларускае дзіця можа апынуцца ў роднай моўнай стыхіі сярод сьціжмы сваіх аднагодкаў? Дзе яшчэ на гэтым сьвеце такое магчыма – у якім горадзе, акрамя Бельска на Падляшшы?
Малыя падляшукі на «фэрме» Фіёнікаў, ліпень 2011
Малыя падляшукі на «фэрме» Фіёнікаў, ліпень 2011

Аднак жа рэальнасьць у Бельску аказалася крыху менш ружовай. Насамрэч, сярод трох дзясяткаў бельскіх хлопчыкаў і дзяўчынак, якія ўдзельнічалі ў тых незвычайна цікавых занятках, толькі наша Марыля ды сыны Дарафея і Альжбеты, Максім і Ільля, маглі свабодна пагаварыць паміж сабою па-падляску. Усе іншыя дзеці гаварылі наогул толькі па-польску. Хоць падляска-палескую размову збольшага разумелі. А калі не разумелі, дык Марыля з Максімам і Ільлём дапамагалі ім зразумець...

Гэтая мая сямейная згадка, як лічу, няблага вызначае рэальную моўную і культурную сытуацыю сярод падляскіх беларусаў ды ролю Дарафея Фіёніка ў ёй, пра што распавядае дакумэнтальны фільм «Сейбіт», які нядаўна быў паказаны на «Белсаце» і пра які мне захацелася напісаць некалькі абзацаў.

«Сейбіт», прысьвечаны постаці Дарафея Фіёніка ў прыватнасьці і фальклёрна-перадсьмяротнай беларускасьці на Падляшшы ў агульнасьці, быў зьняты беластоцкім тэлежурналістам Юрым Калінам. 50-хвілінная стужка зьнятая вельмі таленавіта і ў шмат якіх месцах моцна чапляе за душу. Але ў ёй таксама шмат рэгіянальных асаблівасьцяў, якія нялёгка, а то й немагчыма сходу зразумець гледачам зь Беларусі. Усе героі гэтага фільму гавораць або па-падляску, або па-палеску, і беларуская літаратурная мова ў ім зьяўляецца адно ў загалоўку ды ў тытрах перакладу. Ніякага камэнтару з-за кадру, ад аўтара, няма... А некаторыя матывы гэтага фільму варта было б растлумачыць проста словам, а ня толькі карцінкай...

Напрыклад, варта было б выразна сказаць, што падляскія гаворкі – ніякая не рэгіянальная асаблівасьць на Падляшшы, а родная мова пераважнай большасьці падляскіх беларусаў. Калі з пэрспэктывы Беларусі сапраўды можна «махнуць рукой» і праігнараваць палескія гаворкі Берасьцейшчыны як нешта неістотнае для агульнанацыянальнай сытуацыі, то такога абсалютна нельга зрабіць ў адносінах да падляскіх гаворак. Калі на іх «махнуць рукой», то застанецца ўсяго 8 тысяч беларусаў на Падляшшы, для якіх роднымі зьяўляюцца сярэднебеларускія гаворкі. Бо роднай мовай 30 тысяч беларусаў на Падляшшы зьяўляецца тая ці іншая падляская гаворка. 30 тысяч – таксама ня богведама які вялікі лік, але, пагадзіцеся, ён амаль у 4 разы большы за 8 тысяч. А таму ўсё тое, што паказана ў фільме Юрыя Каліны, датычыць якраз сэрца беларускай праблемы на Падляшшы, а ня нейкага маргінальнага і жыцьцёва малаважнага органу, скажам, селязёнкі... Але з самога фільму гэта ніяк не вынікае. Фільм, дарэчы, быў паказаны ў белсатаўскім цыкле «Невядомая Беларусь», назва якога, як мне падаецца, якраз вельмі адэкватная да таго, што нашы суродзічы з РБ ведаюць і чаго ня ведаюць пра беларускасьць на Падляшшы...

Сам фільм пабудаваны на даволі празрыстай, хоць і ня надта арыгінальнай сюжэтнай схэме – Юры Каліна цягам году час ад часу наведваўся да Дарафея Фіёніка, здымаючы розныя эпізоды сьвяточна-працоўных рытуалаў падляскіх беларусаў, зьвязаных з гадавым царкоўна-земляробчым цыклам. Дарафей Фіёнік, які жыве на ўскраіне Бельска, у прадмесьці Студзіводы, акрамя асьветна-выдавецка-музэйнай справы, займаецца яшчэ земляробствам і, як кажа рэклямны матэрыял «Белсату» да фільму «Сейбіт», «з дапамогаю сям’і традыцыйным спосабам вядзе гаспадарку на плошчы некалькіх гектараў: малоціць збожжа цэпам, косіць касою, жне сярпом і сее ўласнымі рукамі». Фільм адкрывае сцэна, у якой Дарафей з сынам малоцяць збожжа ў сваёй клуні, у іншых сцэнах яны сеюць уручную, «абходзяць і замольваюць» пасевы на Юрыя, косяць збожжа касою ў жніво... Гэтыя сцэны з «фэрмэрскім» клопатам перабіваюцца сцэнамі сямейнай Куцьці; царкоўнага Вадохрышча (Дарафей Фіёнік, які закончыў праваслаўную духоўную сэмінарыю, зьяўляецца псаломчыкам у адной зь бельскіх цэркваў); калядаваньнем моладзевага фальклёрнага калектыву «Жэмэрва» (па падляску: падшыванцы) у амаль вымерлай вёсцы Войшкі; сустрэчай з жыхарамі іншай паўпустой вёскі (Гусакі); сустрэчай зь яшчэ адным падляскім культуртрэгерам, бацюшкам Рыгорам Сасном у Рыбалах; размовай з народным разьбяром Уладзімірам Наумюком зь вёскі Канюкі над Нарвай; усталяваньнем крыжа і капліцы ў вёсцы Раманаўка каля Сямяцічаў, адкуль пайшоў род Фіёнікаў...

Зноў жа, перш за ўсё дзеля прасьвятленьня нашых суродзічаў зь Беларусі, тут варта было б даць нейкі кароткі, але талковы камэнтар з-за кадру пра ролю праваслаўя ў падляскай беларускасьці. Бо для «сярэднестатыстычнага змагара» за беларушчыну ў РБ праваслаўе асацыюецца выключна з Расейскай праваслаўнай царквой, якая, як прынята лічыць, сваім кадзілам толькі дапамагае расейскаму штыху і расейскаму буквару ў зьнішчэньні сінявокай... Сытуацыя абсалютна іншая на Падляшшы, дзе праблемы русыфікацыі беларусаў не існуе. Існуе, затое, праблема палянізацыі. Таму праваслаўе, нягледзячы на сваю сацыяльную кансэрватыўнасьць і інтэлектуальную інэртнасьць ды амаль нікому зь вернікаў не зразумелую літургічную царкоўнаславяншчыну, традыцыйна зьяўляецца вельмі істотным складнікам нацыянальнай тоеснасьці беларусаў... І ніхто на Падляшшы праваслаўя ня зьвязвае ні з Расеяй, ні, тым больш, з Пуцінам, як гэта робяць у Беларусі...

Фільм Юрыя Каліны «Сейбіт» – хутчэй зьвернуты ў чароўна-настальгічнае і незваротнае мінулае Падляшша, чым у яго будучыню. Тыя падляскія песьні, якія гучаць як суправаджэньне сумна-прыгожых кінакадраў, сёньня можна паслухаць толькі з фальклёрных кампакт-дыскаў (запісам якіх таксама займаецца нястомны Дарафей Фіёнік) або, у найлепшым выпадку, у выкананьні калектыву «Жэмэрва» (якім апекуецца сястра Дарафея Анна) ці нейкага палескага калектыву, якія час ад часу прыяжджаюць на Падляшша на фальклёрныя фэсты, арганізаваныя Дарафеем.

Аўтэнтычная песьня, якую людзі сьпявалі б на падляскай вёсцы ад душы, замоўкла ўжо як мінімум паўстагодзьдзя таму. Як, дарэчы, аўтэнтычная песьня ў кожнай іншай вёсцы, ці то польскай, ці то францускай. Немагчыма тхнуць жыцьцё нанава ў нашы паўмёртвыя вёскі, так як немагчыма вярнуцца да жніва касою і сярпом... Дый, мабыць, і ня трэба. Што падаецца ўсё яшчэ магчымым і патрэбным – дык гэта тхнуць новае жыцьцё ў падляскую мову, якая ўжо не адродзіцца да свайго папярэдняга стану ў паўмёртвых вёсках, але магла б стаць паўнапраўнай мовай беларускай культуры і беларускіх СМІ ў падляскіх гарадах...

І ў гэтым мая вялікая ды, насамрэч, адзіная прэтэнзія да рэжысэра Юрыя Каліны, які, зрабіўшы ўвесь фільм на падляскім моўным матэрыяле, так і не наважыўся азвацца ў ім з-за кадру па-падляску, каб наяўна даць усім зразумець, што варта так гаварыць ня толькі старэчам з Гусакоў і Войшкаў, якія ўжо глядзяць у вочы вечнасьці, але і нам, якія ўсё яшчэ выконваем ролю іхных заступнікаў і захавальнікаў памяці пра іх. Хаця, можа, я тут занадта нецярплівы, і хачу прыскорыць некаторыя рэчы, для якіх проста не надышоў яшчэ час і людзі яшчэ не сасьпелі. Яшчэ пяць гадоў таму ў Беластоку нікому і ў галаву не магло прыйсьці, што можна зрабіць такі фільм, як «Сейбіт», у якім дакладна ўсе будуць гаварыць выключна па-падляску. Прагрэс у наяўнасьці... Ня выключана, што праз пару гадоў гаварыць па-падляску з экрану і ў эфіры стане для беларускіх журналістаў на Падляшшы такой жа звычайнай справай, як сёньня – гаварыць па-беларуску або па-польску...

На заканчэньне вось яшчэ што. У фільме «Сейбіт» ёсьць адна геніяльная сцэна, якую варта паглядзець кожнаму, нават таму, хто на нюх не пераносіць ні падляскай, ні палескай, ні якой іншай натуральнай гаворкі. У адной палескай вёсцы – у фільме ёсьць 10-хвілінны эпізод пабыўкі Дарафея Фіёніка з кампаніяй на Палесьсі, недзе каля Кобрына – удалося знайсьці дзядка, які помніў песьні, якія сьпявалі ў ягонай маладосьці, і які некалькі зь іх насьпяваў Юрыю Каліну ў фільм. У часе, калі дзядок сьпявае, ягоная жонка распавядае ў мікрафон, якія маральныя зьдзекі з пабоямі і якую здраду яна цярпела ад свайго мужа на працягу жыцьця... Яна хацела нават засіліцца, але Бог неяк не дазволіў... Фільм на момант дае «прабоіну» са свайго фальклёрна-тэатральнага сюжэту ў сапраўдную рэальнасьць, у якой бурляць сапраўдныя страсьці, калі не любоў і праўда, дык нянавісьць і крыўда... Гэтая сцэна настолькі ашаламляльная, што глядач ад яе, як той казаў, толькі разяўляе рот...

Глядзець камэнтары (7)

Гэтая дыскусія закрытая.
Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG