Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Алесь Наварыч: “Прэзыдэнт паталягічна баіцца інтэлігенцыі”


Міхась Скобла, Менск

У свой час беларускіх пісьменьнікаў папракалі за тое, што ў часы галоснасьці шуфляды іхных сталоў аказаліся амаль пустымі. Кнігі, што дачакаліся адмены цэнзуры, належалі пераважна даўно памерлым, загубленым у сталінскім ГУЛАГу, альбо аселым на эміграцыі аўтарам. Падобна на тое, што сёньня, пасьля гадоў пятнаццаці адноснай свабоды, перад пісьменьнікамі нават больш жорстка, чым за савецкім часам, паўстала пэрспэктыва пісаць у стол. Настолькі крута ўзяліся за выкананьне сваіх рэдактарска-цэнзарскіх абавязкаў новапрызначаныя кіраўнікі літаратурных часопісаў.

Але сёньня не пра тое. Мой суразмоўца — пісьменьнік Алесь Наварыч, чыя апошняя кніга выйшла трынаццаць гадоў таму і якога тагачасная крытыка ставіла на адзін ровень зь Міхаілам Прышвіным.

(Скобла: ) “Алесь, наколькі мне вядома, ты не пакутаваў ад творчых крызысаў і за прамінулае дзесяцігодзьдзе напісаў некалькі буйных празаічных рэчаў. Пра што яны і чаму да гэтай пары не апублікаваныя?”

(Наварыч: ) “Я лічу, што жыцьцё пісьменьніка — гэта суцэльная чарада творчых крызысаў, ад твору да твору. Калі прыгадаць пачатак 1990-х, то для пісьменьнікаў тады не існавала ніякіх перашкодаў і рагатак, каб нешта друкаваць. Але друкаваць не было чаго! А цяпер зьявіліся новыя цэнзары, і надрукавацца стала праблематычна. У мяне назьбіраўся ладны стос твораў, на якія трэба шукаць сьмелага выдаўца”.

(Скобла: ) “А ў чым крамола гэтых твораў?”

(Наварыч: ) “Ну скажам, ёсьць у мяне цэлая эпапэя пад умоўнай назвай “Капітан Нэма дваццаць першага стагодзьдзя”. Сюжэт яе заснаваны на тым, што падводная лодка ідзе на баявое дзяжурства яшчэ пры Савецкім Саюзе, а ўсплывае ўжо за часам СНД. Экіпаж не захацеў пад расейскі трыкалёр і вярнуўся назад у акіян. Падводная лодка — як мадэль Савецкага Саюзу, яна таксама развальваецца знутры. Экіпаж падзяліўся на нацыянальныя групоўкі...

Дарэчы, я пісаў яшчэ да чачэнскіх падзеяў... Два чачэнцы, якія былі на той лодцы, яны адваявалі сабе асобны кубрык і абвесьцілі ў ім незалежную Чачэнію. Паўтараю, яшчэ да чачэнскіх падзеяў гэта было прыдумана. Дык ня ведаю, дзе сёньня гэты твор я магу надрукаваць?

Ёсьць у мяне аповесьць “Талмач з фарсі”, якая праляжала тры гады ў часопісе “Крыніца”, яшчэ тады, калі там галоўным рэдактарам быў Уладзімер Някляеў”.

(Скобла: ) “З ласкі аўтара я меў магчымасьць азнаёміцца з гэтым творам. Яго герой — малады чалавек, знаўца экзатычнай для Беларусі мовы фарсі, прымусова дастаўляецца ў рэзыдэнцыю прэзыдэнта на дыпляматычны прыём. Ён змушаны перакладаць перамовы кіраўніка краіны з арабскай дэлегацыяй. Аднак, ён не падзяляе палітычныя погляды прэзыдэнта й пры зручным выпадку спрабуе расказаць дыпляматам пра рэаліі беларускага жыцьця.

Перш, чым мы пачуем невялікі ўрывак з аповесьці, гэткае пытаньне аўтару. Твой герой ня ведае, як перакласьці гэткія моўныя пэрліны, як “дзермакрація” і “вшывыя блохі”. З гісторыі прыгадваецца выпадак, калі перакладчыкі ў ААН спатыкнуліся аб “кузькіну маць” Хрушчова. Што б ты параіў палітыкам, каб іх разумелі бязь цяжкасьцяў?”

(Наварыч: ) “Звычайна, наадварот, палітыкі раяць пісьменьнікам, як і пра што пісаць. Маўленьне — гэта псыхічны працэс, і ён зьвязаны з нэўратычнымі асаблівасьцямі асобы. Наш прэзыдэнт — чалавек імпульсіўны, гарачы, і калі гаворыць, то не заўсёды можа кантраляваць тых вераб’ёў, якія вылятаюць зь ягонага роту”.

(Скобла: ) “А цяпер — абяцаны ўрывак з аповесьці “Талмач з фарсі”.


“Напружанасьць у залі нарастала. Раптам усе захваляваліся, пачуўся шэпт: “Ідзе, ідзе!” Кожны, хто прысутнічаў, прыасаніўся, пачаў прытанцоўваць на месцы. Як зараза, гэтае хваляваньне перадалося і мне. І вось Бацька пайшоў уздоўж шэрагаў людзей, здароўкаўся зь імі, вітаўся і перакідваўся фразамі. Я апынуўся побач з тымі, каго мусіў перакладаць. Бацька пажадаў арабам росквіту іх краіны. У адказ адзін зь іх забалбатаў па-свойму. Як толькі я пераклаў першую фразу, Бацька кісла глянуў на мяне. Я сумеўся, але перакладаў далей, выразна адчуваючы, як па сьпіне пабеглі мурашкі. І тут я дапёк: я ж гаварыў, перакладаў па-беларуску! І гэта не была мая прыхамаць. Інакш я проста ня ўмеў. Не, умеў, але так, без падрыхтоўкі, з бухты-барахты, без трэніроўкі ня мог перайсьці на “великий и могучий”.

Бацька слухаў, усё чамусьці моршчыў свой доўгі, я б сказаў, шыкльгрубэраўскі нос, хоць вусны расьцягваў у добрай усьмешцы.

Далей была гутарка ўсё тая: кансалідацыя, інтэграцыя, шматполюснасьць сьвету, дэамэрыканізацыя. Бацька разышоўся, каціў бочкі на дзядзьку Сэма. Раптам ён, не разьвітаўшыся, адышоў.

Гледзячы на разгубленага дарадцу пасла, я са шкадобай у голасе прамовіў на фарсі:

— Царам можна!

Замежны госьць, цмакаючы ад несмаку, згадзіўся са мною. І вось тут мяне панесла — пра тое, што ў Беларусі мы жывём як за калючым дротам, што кіраўнік краіны называе прадпрымальнікаў “вашывымі блохамі”, што міністраў на нядаўняй нарадзе павучаў, як школьнікаў, крычаў і ледзь ня тупаў нагамі...

— А ты там был?! — раптам пачуў я грамападобны, такі знаёмы мне голас.

Я азірнуўся. О жах! Побач стаяў наш Прэзыдэнт. Я адчуваў сябе князем Мышкіным, які толькі што разьбіў каштоўную вазу. Мала таго, побач стаяў Падпанаў і зь вялікай цяжкасьцю перакладаў на расейскую мову тое, што Бацька ня мог зразумець з фарсі.

— Перавадзі, перавадзі, — зьедліва падбадзёрыў яго кіраўнік дзяржавы.

— Поистине... можно сказать... с тех пор, как... этот авантюрист в сане управляющего сельхозом... позволил себе... тиранически захватить высочайший пост в государстве, все двери счастья для нас закрыты, — пераказаў Падпанаў па-расейску.

Што ж я нарабіў?! Боўдзілы-ахоўнікі стаялі побач з Бацькам, і я ўжо не сумняваўся, што празь некалькі хвілінаў будзе. Вылечу адсюль куляй, як вылецеў з адной з нарадаў губэрнатар Магілёўскай вобласьці”.



(Скобла: ) “Перад нашай гутаркай ты прыгадаў, як сам нядаўна апынуўся ў падобнай ролі — я маю на ўвазе твайго перакладчыка з фарсі. Я думаю, пра гэта будзе цікава пачуць і нашым слухачам. Такім чынам, ты атрымаў запрашэньне прыняць удзел у літаратурнай сустрэчы, што мелася адбыцца ў рэзыдэнцыі індыйскага амбасадара…”

(Наварыч: ) “Гэта быў гэтак званы “Кніжны клюб”, дзе сустракаюцца сямейнікі дыпляматычных работнікаў розных амбасадаў. Мяне там назвалі майстрам кароткага апавяданьня. І сапраўды, я прынёс кароткае апавяданьне, якое загадзя было перакладзенае на ангельскую мову. Смакоцьце, эстэтычнае захапленьне, альбо няхэнць была там ад майго апавяданьня — ня ведаю, але мне было цікава бачыць іхныя жывыя вочы, пачуць іх пытаньні.

Гутарка была вельмі шчырая, нягледзячы на тое, што мы зносіліся празь перакладчыка. Была і невялікая прыкрасьць. Мяне папрасілі расказаць пра беларускія гістарычныя сымбалі — герб “Пагоня” і бела-чырвона-белы сьцяг, які для нашых уладаў як чырвоная латка для быка. Замежнікам гэта незразумела. Прыйшлося тлумачыць. І тут знайшліся людзі, якія абурыліся, што я гавару пра гэта. На мяне пасыпаліся папрокі!”

(Скобла: ) “А папрокі ад каго, ад суайчыньнікаў?”

(Наварыч: ) “Так, ад жонкі адной высокай асобы, ня буду яе называць. Мяне зьдзівіла, што яна да гэтага часу аргумэнтуе непатрэбнасьць бела-чырвона-белага сьцягу толькі тым, што ў часы нямецкай акупацыі беларускія калябаранты дэфілявалі па Менску з гэтым сьцягам. Праўда, я вельмі ўдала зрэзаў гэтую спадарыню такім жа контараргумэнтам — а чаму ж расейскі трыкалёр, які выкарыстоўвалі ўласаўцы, цяпер прызнаны дзяржаўным сьцягам Расеі? У адказ было адно маўчаньне”.

(Скобла: ) “Любая ўлада заўсёды дэманструе, як яна клапоціцца пра свой народ. Беларуская ўлада падкрэсьлена любіць спартоўцаў, хлебаробаў, рабочых, вэтэранаў, пэнсіянэраў. Чаму беларуская ўлада ня любіць інтэлігенцыю і паводзіць сябе ў адносінах да яе ўсё больш бесцырымонна і брутальна?”

(Наварыч: ) “Ня любіць — ня тое слова. Яна яе проста паталягічна баіцца. Толькі таму, што гістарычная праўда ў руках інтэлігенцыі, у душах інтэлігенцыі. Таму ўлада й баіцца, яна ўжо цяпер як бы нясе пакараньне за тое, што яна робіць. І перш за ўсё самая высокая ўлада, я маю на ўвазе прэзыдэнта. У яго паталягічная непрыхільнасьць да ўсяго беларускага. Мая такая думка, што некалі нейкая праява беларускай культуры, скажам, літаратурны твор, так балюча ўшчыкнула Лукашэнку, што ён пра гэта памятае, і ідзе своеасаблівая рэакцыя помсты”.

(Скобла: ) “А які твор яго так ушчыкнуў?”

(Наварыч: ) “Узяць хаця б “Луку Мудзішчава”. Я яго ня змог і траціны прачытаць — гэта не мае густы літаратурныя й не мае захапленьні. Аўтар гэтай паэмы ўжо так збыткуе й зьдзекуецца з аднаго маленькага й слабенькага чалавечка!”

(Скобла: ) “Не магу тут з табою пагадзіцца. Паэма — вельмі вясёлы твор, дакладная пародыя на беларускую сытуацыю й на канкрэтнага палітыка. “Ну хваціт вам крычаць пра мову, народ на ней не гаварыт. Тот, кто сяйчас даіт карову, пусьць хоць іврытам гаварыт”. Гэта — гіпэрбала, мастацкі прыём, ты, як пісьменьнік, павінен гэта разумець”.

(Наварыч: ) “Тут усё можна патлумачыць роўнем культуры тае асобы, на якую гэтая пародыя пісалася. Калі б на прэзыдэнта Чэхіі Гаўла напісалі брыдкую паклёпніцкую пародыю, то Гавэл, мабыць, толькі пасьмяяўся бы, знайшоў бы з дапамогаю сакрэтных службаў аўтараў і зладзіў бы для ўсіх баль.

У нас жа ўсё ўспрымаецца ўсур’ёз. І тут я хачу сказаць пра вельмі цікавы фэномэн. У нас іншыя адносіны да мастацкага слова. Яму, як ні дзіўна, — вераць. Гэта зьвязана з тым, што ў савецкі час літаратура займала ледзь не сьвятарнае становішча, выконвала духоўныя функцыі, якія зараз патроху адыходзяць да царквы. І мастацкае слова пры невысокім культурным роўні разьвіцьця асобы можа вельмі балюча параніць”.

(Скобла: ) “Алесь, ты працуеш у часопісе для падлеткаў “Бярозка”, які на працягу амаль сямідзесяці гадоў быў піянэрскім рупарам, а цяпер проста часопіс для школьнікаў. На пачатку траўня, на нарадзе зь лідэрамі моладзевых арганізацый Аляксандар Лукашэнка запатрабаваў, прычым у рашучай і катэгарычнай форме, аднаўленьня піянэрскай арганізацыі ў ранейшых савецкіх маштабах. Гэта магчыма?”

(Наварыч: ) “Аднавіць піянэрскую арганізацыю вельмі проста. Спускаецца адзін цыркуляр па ўсіх РАНА, па школах. Можа, некаторыя бацькі й запратэстуюць, а астатнія пагодзяцца. Іншая справа, як будзе скарэктаваная ідэалёгія гэтай арганізацыі. Я спадзяюся, што да марксізму-ленінізму ня дойдзе”.

(Скобла: ) “А ў рэдакцыі “Бярозкі” захаваўся піянэрскія горн і барабан? Пры патрэбе іх можна выцягнуць з шафы?”

(Наварыч: ) “Гэтыя атрыбуты былога піянэрскага жыцьця — яны ёсьць, гэта як рэліквія. Зь песьні слова ня выкінеш. Магчымы і такі ход падзей, што нам, як дзяржаўнаму выданьню, будзе загадана асьвятляць працэс аднаўленьня піянэрскай арганізацыі. Прыйдзецца закасаць рукавы і асьвятляць. Бо сытуацыя зь беларускімі выданьнямі, датаванымі зь дзяржбюджэту, настолькі хісткая... Мы бачым гэта на прыкладзе “дарослых” выданьняў. Трэба зжывацца з рэаліямі й ратаваць выданьні”.

(Скобла: ) “Я акурат і хацеў бы вярнуцца да тых рэалій, зь якіх і пачалася нашая гутарка. Прыгадаю радкі заходнебеларускага паэта В.Таўлая: “Маякоўскі па-сяброўску радзіў не збываць адразу твора з рук. Напісаў — замкні яго ў шуфлядзе, як адлежыцца — судзі, здавай у друк”. Увогуле, ці ляжаньне ў шуфлядзе на карысьць літаратуры й ці гатовы да гэтага ляжаньня пісьменьнік Алесь Наварыч?”

(Наварыч: ) “Нічога ня страціцца ў творы, калі ён і паляжыць. Я б свае творы дасканаліў да бясконцасьці. Я належу да катэгорыі тых пісьменьнікаў, для якіх працэс самога пісаньня больш значны, чым працэс яго надрукаваньня”.
Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч

Апошнія навіны

усе навіны за дзень >
XS
SM
MD
LG