Холад як катаваньне. Былыя палітвязьні расказалі, як пераносілі за кратамі маразы

Вязень магілёўскай крытай турмы Аляксандар у пачатку лютага паведаміў сваякам, што мусіць спаць у куртцы, хоць батарэя ў камэры цёплая. Паводле яго словаў, праблема ў дзіравым акне, празь якое цягне холадам. Тэмпэратура паветра ў Магілёве 2 лютага была ўначы мінус 24 градусы, а ўдзень 16 градусаў марозу.

Калёнія № 2. «Бяруць грошы на рамонт, а цяплей не становіцца»

Былы палітвязень Сяргей (імя зьмененае з прычынаў бясьпекі) адбываў пакараньне ў 2,5 году ў ПК-2 у Бабруйску. Паводле Сяргея, холад у памяшканьнях — звычайная праблема для гэтай калёніі, бо недастаткова ўцепленыя будынкі, да таго ж звычайна ў спальных памяшканьнях адмыслова трымаюць адчыненымі некалькі вокнаў.

«Я нейкі час быў у 16-м атрадзе, які для пэнсіянэраў. Дык вось нават там і ў моцныя маразы ўдзень не дазвалялі зачыняць усе вокны. Казалі: каб было сьвежае паветра! На вуліцы мароз, а акно адчыненае. Прычым быць у ватоўцы таксама не дазваляюць. І, натуральна, людзі мерзьлі, пагатоў гаворка пра пэнсіянэраў, якія асабліва рухацца ня могуць. Ім было вельмі цяжка. Нават бывалі выпадкі — стары чалавек ня змог тэрмінова дайсьці да прыбіральні і абгадзіўся, дык яго дзяжурныя вядуць у пакой для ўмываньня і там, разьдзеўшы, мыюць халоднай вадой, а потым людзі прастуджаліся. Так было з адным пэнсіянэрам, былым лётчыкам. Атрымаў перадачу з дому, нечага паеў — і вось такі канфуз. Завялі, разьдзелі, памылі — і ён прастыў. Трапіў у бальнічку і там праз колькі дзён памёр! Нават такі выпадак быў на маіх вачах. Імя яго не запомніў, а вось мянушка была — Герой, бо былы лётчык. Такі лёс атрымаўся ў таго Героя», — расказаў Сяргей.

Паводле Сяргея, за два гады ягонага зьняволеньня ў бабруйскай калёніі яшчэ ня менш за сем разоў вязьні прастуджаліся ў моцныя маразы і траплялі ў лякарню, адкуль некаторыя не вярнуліся. У большасьці такіх выпадкаў Сяргею невядомы далейшы лёс гэтых пацярпелых ад маразоў людзей.

Сяргей падзяліўся асабістым сакрэтам, як яму ўдалося дадаткова ўцяпліцца і перажыць моцныя маразы.

«Асабліва халодна было на „промцы“, а ватоўка, якую там выдаюць, ад холаду не ратавала. Дык урэшце я схітрыў і змог з дапамогай сябра, які працаваў у швейным цэху, пашыць адну ватоўку зь дзьвюх, адну ў другой. Сам рабіў выкрайкі, а сябар сшываў, і гэтак удала атрымалася, што і лішніх швоў не было. Яшчэ і пад сьпіну дадатковае ўцяпленьне падклаў. Правяральнікі бачылі, што мая ватоўка ўдвая таўсьцейшая, але не маглі прычапіцца, мусілі прапускаць. Гэтым і ратаваўся. Ну, яшчэ гарбаты гарачай пап’еш, але таксама праз розныя хітрыкі, бо адкрыта рабіць кіпень там забаронена. Гэтак выжываў!» — згадаў свае прыгоды ў калёніі Сяргей.

Вялікай заганай парадкаў у калёніі Сяргей называе прымусовыя паборы зь вязьняў на рамонты ды іншыя паляпшэньні, ад якіх насамрэч карысьці няма.

«Нават з пэнсіянэраў патрабавалі ў розныя фонды пералічваць па 400–450 рублёў ледзь не штомесяц. Хто адмаўляўся, на таго моцна ціснулі, цкавалі, свае ж вязьні зьдзекаваліся. У тым ліку марозілі праз гэтыя адчыненыя вокны. Карацей, там усё пастаўлена на зьнішчэньне, дакладна», — мяркуе былы вязень ПК-2 Сяргей.

Калёнія № 15. «Зімовы абутак нават халаднейшы за летні»

З высновай Сяргея згодны былы палітвязень Андрэй Войніч, які 4 гады адбыў у калёніі № 15 пад Магілёвам.

«Увесь тэрмін я там спаў у шапцы, нават летам, бо вокны заўсёды расчыненыя, а нас, палітычных, адмыслова кладуць каля выхаду з сэкцыі, на скразьняку. Ня дзіва, што калі пачыналіся халады, не кажучы ўжо пра зіму, мы ўсе татальна хварэлі. Дагэтуль адчуваю наступствы тых халадоў на сваім здароўі», — прызнаўся Андрэй Войніч.

Былы палітвязень падрабязна прааналізаваў турэмную вопратку з гледзішча яе прыдатнасьці ў моцныя халады.

«Куртка і штаны пашытыя з матэрыялу, які мы называлі „шкло“. Зімой у іх холадна, улетку сьпякотна, бо тканіна чорная і дрэнна прапускае паветра. Гэтая вопратка, калі зрабіць зь яе скрутак, памесьціцца ў адной кішэні — такая тонкая тканіна. Нацельная бялізна, якую там выдаюць, таксама з танюсенькай бавоўны, цяпла яна амаль не трымае. Зімовы абутак халаднейшы за летні, бо кірзавы. У выніку ўвесь час мерзьнеш. У „актывістаў“ яшчэ ёсьць магчымасьць неяк уцяпляцца, нешта пададзець пад курткі і штаны, а ў палітычных такой магчымасьці няма, бо да іх чапляюцца кантралёры, таму мы мерзьлі заўсёды: на шыхтаваньнях, падчас рэгулярных прыбіраньняў, каля выганяюць з корпусу, у сталоўцы, нават у сваёй сэкцыі, бо там вокны заўсёды адчыненыя нібыта „дзеля праветрываньня“», — расказаў былы палітвязень.

Паводле Андрэя Войніча, часам дзяжурныя ахоўнікі ўлічвалі надвор’е і дазвалялі правесьці ранішнюю ці вечаровую праверку ў корпусе або праводзілі іх максымальна хутка, каб занадта не марозіць людзей, але гэтак было не заўсёды.

«Залежала ад дзяжурнай зьмены», — кажа Андрэй.

Андрэй Войніч заўважыў, што найбольш складана ў моцныя маразы вязьням, якія працуюць, бо іх штодня выводзяць у прамысловую зону, а праз гэта дадаецца яшчэ 4 праверкі, кожная прыкладна па 40 хвілін.

«Атрымліваецца, што за дзень амаль тры гадзіны стаіш на холадзе. Ды і ў самім цэху было ня лепш: памяшканьне вялікае, ацяпленьне ўнутры вельмі слабое. Сагрэцца магчыма толькі рухаючыся. Ёсьць яшчэ нейкія спосабы сагрэцца, але расказаць пра іх не магу, каб не падстаўляць тых, хто там застаўся», — сказаў Андрэй Войніч.

Пры гэтым, паводле былога палітвязьня «пятнашкі», самая халодная ноч для яго была ня ўзімку, а ў кастрычніку. Гэта было ў 2021 годзе, неўзабаве пасьля таго, як Андрэй трапіў у калёнію і атрымаў першыя 5 дзён ШЫЗА (штрафнога ізалятару). Былы палітвязень кажа, што на трэцюю ноч ледзь не адубеў.

«Прачынаюся ад дзікага холаду: на нагах ляжыць сьнег, вады ў кране няма, бо замёрзла. Там акно не зачынялася, а зіма пачалася рана», — згадаў Андрэй Войніч.

Паводле зьвестак Андрэя Войніча, у зіму 2020–2021 гадоў у карантыне гэтай калёніі ад холаду прастыў і памёр вязень. Пра гэтую трагедыю былому палітвязьню расказалі сябры зь дзявятага атраду, у якім ён адбываў пакараньне.

Калёнія № 17 і турма № 1. «Холад як спосаб катаваньняў»

Былы палітвязень Павал Севярынец да пераводу ў горадзенскую турму амаль два гады адбыў у шклоўскай калёніі № 17. Успаміны Паўла пра часы маразоў паказваюць, што ў гэтай калёніі сытуацыя нічым не адрозьнівалася.

«Пакуль сядзеў у ШЫЗА і ў ПКТ (памяшканьні камэрнага тыпу. — РС) у Шклове, там у абед насілі таблеткі, бо прастуды былі праз аднаго. Некалькі чалавек з запаленьнем лёгкіх толькі ў першай палове 2023 году адпраўлялі з ШЫЗА ў бальнічку. Відаць, здараліся і сьмяротныя выпадкі. Насупраць нашага 17-га атраду знаходзіўся пэнсіянэрскі атрад № 16, дык адтуль не аднойчы ўзімку вывозілі трупы. Праўда, ад чаго сьмерць — дакладна ня ведаю, але ясна, што халады дадаюць», — расказаў Павал Севярынец пра шклоўскую калёнію.

Паводле Севярынца, цяжэй за ўсё асабіста яму было пераносіць маразы ў ШЫЗА.

«Там надзець даюць толькі штаны і накідку без каўняра, на нагах — тапкі. Вакно раніцай адчыняюць на праветрываньне, потым стаіш падчас праверкі каля сьцяны на скразьняку. Гэта сапраўднае катаваньне холадам. Ноччу можна ўратавацца толькі фізычнымі практыкаваньнямі, але гледзячы хто дзяжурны. Могуць і пратакол скласьці, а потым за тры гадзіны да вызваленьня даць яшчэ 10 содняў ШЫЗА. Такі квэст на выжываньне, безь перабольшаньня. У мяне там пачаліся праблемы з суставамі, з страўнікам», — расказаў Павал Севярынец, як перажываў маразы ў ШЫЗА.

Кажа, што ратавалі валявы настрой, фізычныя практыкаваньні, а яшчэ — прыбіраньне штовечар.

«Абавязкова пад ноч праціраў анучай умывальнік і ўсе паверхні, каб не было вільгаці. Бо ад вільгаці ноччу дадатковы холад», — падзяліўся досьведам Павал Севярынец.

У шклоўскай калёніі палітвязьня вадзілі на дрэваапрацоўку. Паводле Севярынца, большасьць часу вязьні мусілі бесьперапынна працаваць на двары, кантралёры сачылі, каб яны не хаваліся ад холаду ў памяшканьні. Але ў вялікія маразы бывала, што правіла парушалася і ахоўнікі заплюшчвалі на гэта вочы.

«Калі ўсе захварэюць, дык хто будзе працаваць? Яны гэта таксама разумелі і часам да нас не чапляліся. Яшчэ бывала, што мы грэліся гарбатай. Падключымся да электрасеткі праз самаробны кіпяцільнік — вось табе і гарбата», — згадаў Павал Севярынец, як вязьні ратаваліся ад маразоў на «промцы» ў шклоўскай калёніі.

Што да горадзенскай турмы, дык там, паводле Севярынца, зімы перажываюцца крыху лягчэй, бо клімат у Горадні мякчэйшы. Але скразьнякі ў камэрах і калідорах старой турмы дадавалі праблемаў. Там таксама, паводле Севярынца, холад застаецца правераным спосабам катаваньняў.

«Зьмесьцяць аднаго ў камэру на чатырох вязьняў — і хоць крыкам крычы ад холаду. Калі камэра поўная, дык заўважна цяплей, а тут нічога ня зробіш. 9 месяцаў у такіх умовах былі, можа, найцяжэйшым для мяне выпрабаваньнем», — прызнаецца Павал Севярынец.

Калёнія № 1. «Была ледзь ня бойка за шуфлі, каб прыбіраць сьнег і сагрэцца»

Мікалай (імя зьмененае ў мэтах бясьпекі) адбыў больш за 3 гады ў калёніі № 1 у Наваполацку, адкуль выйшаў на волю амаль год таму. Паводле Мікалая, ён з 2021 году ня памятае ніводнай зімы, каб не даводзілася па-сапраўднаму мерзнуць.

«Ды ўвесь час мерзьнеш. Большасьць часу за дзень — на паветры. Або стаіш і мерзьнеш, або ходзіш па „промцы“, але зімой гэта таксама суцэльны холад», — сказаў Мікалай.

Былы палітвязень успомніў, як праз моцныя маразы на «промцы» адбыўся канфлікт паміж вязьнямі.

«Сьнег выпаў, а проста так хадзіць, каб сагрэцца, не дазваляюць. Дык ледзь не пабіліся за тое, каб займець шуфаль і чысьціць сьнег», — згадаў Мікалай.

Паводле Мікалая, тады памарожаныя на «промцы» пальцы і цяпер на холадзе сінеюць і баляць.

«Трэба выносіць з двору драўніну, а яна цалкам запарушаная сьнегам. Ты ў рукавіцах, паступова ў іх набіваецца сьнег, рукавіцы макрэюць, потым замярзаюць, і пальцы — сінія і распухлыя як сасіскі. І гэтак штодня. І вось дагэтуль — як крыху пабудзеш на марозе, скура трэскаецца».

З калёніі Мікалай прывёз таксама гісторыю пра пацярпелага ад маразоў вязьня-пэнсіянэра.

«У наваполацкай калёніі атрад пэнсіянэраў называлі атрадам „вікінгаў“. Чаму — ня ведаю, але факт, што туды цяпло даходзіла ў апошнюю чаргу і батарэі там былі заўсёды халаднейшыя. І вось пры мне ўжо здарылася, што вязень з гэтага атраду дрэнна пачуваўся — можа праз холад, не прыйшоў на абед і яго за гэта пакаралі, адправілі ў ШЫЗА. Пасьля ён захварэў і ў бальнічцы памёр. Гэта я дакладна ведаю», — расказаў былы палітвязень ПК № 1 Мікалай.

Сьмерць гэтага вязьня пэнсійнага ўзросту з прозьвішчам Ж. (цалкам прозьвішча вядомае рэдакцыі) пацьвердзіў і былы зьняволены Алег (імя зьмененае з прычын бясьпекі), які таксама адбываў пакараньне ў калёніі № 1. Паводле Алега, трагедыя адбылося ў лютым 2023 году.

«Праз узрост і хваробы гэты Ж. быў у вельмі кепскім, нават неадэкватным стане. Сядзеў у ШЫЗА, у 10-й камэры, у самыя маразы,. Пасьля ШЫЗА дакладна памёр, але ня ведаю, ад чаго менавіта», — паведаміў пра памерлага вязьня былы палітзьняволены Алег.