Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Саша Філіпенка: Мы на парозе Трэцяй сусьветнай, і ўсё будзе добра


Саша Філіпенка

Вайна, вышыванкі і вар’яцтва. Саша Філіпенка — прыгожы, пасьпяховы і сумны сымбаль пакаленьня «былых сыноў» Беларусі — у інтэрвію Радыё Свабода не адказвае на пытаньне, як не звар’яцець у Расеі.

Два гады таму мянчук Саша Філіпенка атрымаў «Русскую премию» за беларускі раман «Бывший сын». Гісторыю хлопца, які пасьля цісканіны на Нямізе трапіў у кому, апрытомнеў праз 10 год, а пасьля зьехаў зь Беларусі, блізка да сэрца прынялі ад Бугу да Ўладзівастоку.

Сёньня Саша Філіпенка ва ўкраінскай вышыванцы, якую яму падарылі ў Францыі, рэклямуе ў фэйсбуку свой другі раман «Замыслы». Раман трапіў у лонг-ліст прэміі «Национальный бестселлер» у той жа Расеі.

Саша прывёз раман на Менскі кніжны кірмаш, саму кніжную выставу назваў панылай, а Менск — самым цудоўным месцам у сьвеце.

Калі мы дамаўляемся пра інтэрвію, папулярны вядучы тэлеканалу «Дождж», колішні сцэнарыст праграмы «Прожекторперисхилтон», а цяпер прызнаны пісьменьнік Саша Філіпенка кажа, што апроч сваіх кніг яго цяпер мала што хвалюе.

Але размова выйшла не пра кнігі.

— Вы ў фэйсбуку заклікалі падтрымаць кнігарню «Логвінаў». Можа, у вас ёсьць тлумачэньне, чаму гэта здарылася з кнігарняй?

— Я мала ведаю пра тое, чаму гэта адбылося, бо ня надта сачыў. А зрабіў я гэта таму, што любы чалавек у Менску павінен гэта зрабіць. Важна, каб тут была не адна кнігарня «Логвінаў», а каб у нас іх было дваццаць-трыццаць.

У Парыжы, дзе мы былі разам зь Дзьмітрыем Строцавым на фэстывалі рускамоўнай літаратуры, я распавядаў пра тое, што Менск — гэта горад, які чытае, але пры гэтым не прадукуе і не друкуе літаратуры.

Многім было напляваць на Charlie Hebdo, і яны ніколі яго не чыталі і ня будуць, але яны выйшлі выказаць сваю грамадзянскую пазыцыю і заявіць, што адбылося недапушчальнае.

Аб’ёмы, у якіх кнігі выходзяць і прадаюцца, проста сьмешныя. Гэта ніколькі, проста пагрэшнасьць. І тое, што на гэтым фоне закрываецца адзіная кнігарня, у якой прыемна купляць кнігі ў горадзе, гэта катастрофа. Мы ўсе павінны пра гэта казаць.

Я ўпэўнены, што нават тыя людзі, якія ня любяць чытаць і абыякавыя да кніг, павінны падтрымліваць кнігарню. Гэта як з Charlie Hebdo ў Парыжы. Многім было напляваць на Charlie Hebdo, і яны ніколі яго не чыталі і ня будуць, але яны выйшлі выказаць сваю грамадзянскую пазыцыю і заявіць, што адбылося недапушчальнае.

У мяне ёсьць адчуваньне, што мы трохі ад францускага грамадзтва адстаём. Я, праўда, у Францыі бываю больш, чым тут. Хоць я свае адчуваньні ад Беларусі выклаў у «Бывшем сыне», з таго часу нічога не памянялася.

— Паслухайце, за апошні год у рэгіёне памянялася ўсё, што магло памяняцца. Няўжо ў Беларусі не зьмянілася нічога?

— Сьвятлана Алексіевіч вельмі добра сказала ў інтэрвію францускаму радыё пра тое, што ў беларусаў ёсьць генэтычная памяць і беларусы адчуваюць наступленьне вялікіх узрушэньняў. Мы звыкліся, што калі пачынаецца глябальная трагедыя, то яна пачынаецца з нас. Усе высьвятляюць стасункі на нашай зямлі.

Мне здаецца, у Беларусі прыціхлі, бо адчуваюць, што вялікая трагедыя пачынаецца, але недзе побач.

Вось, напрыклад, я прыходзіў на курсы «Мова нанова», гэта ж сапраўдная сэкта ў добрым сэнсе гэтага слова! Гэта вельмі крута! Я часьцей чую беларускую мову. Проста цудоўна!

Сытуацыя ў рэгіёне, безумоўна, моцна памянялася, але ці зьмянілася нешта ў Беларусі? Ці атрымалі людзі з адрознаю ад генэральнае думкаю доступ на тэлеканалы? Ці сталі людзі іншымі? У культурным кодзе ці сталі беларусы адчуваць сябе больш эўрапейцамі, чым раней? Мне здаецца, трошкі так.

Вось, напрыклад, я прыходзіў на курсы «Мова нанова», гэта ж сапраўдная сэкта ў добрым сэнсе гэтага слова! Гэта вельмі крута! Я часьцей чую беларускую мову. Проста цудоўна!

Іншая справа, што ў Расеі ўсё гэта зараз выкарыстоўваюць як цмока нацыяналістычнага фашысцкага руху, які ізноў падымае галаву. Прапаганда выдатна спрацуе, і ...

— І што?

— І прыйдуць зялёныя чалавечкі.

— Сюды?

— Так.

— Калі?

— Я ня ведаю. Але, мне здаецца, усё гэта так і дзейнічае.

— Калі ўжо згадалі «Мову нанова», як вы ставіцеся да вышыванак?

— Вельмі крута. Я фатаграфаваўся ў фэйсбуку ў вышыванцы з «Замыслами». Праўда, у мяне ўкраінская вышыванка, якую мне падарылі ў Францыі.

У мяне ёсьць унутраны канфлікт, бо я сябе ўжо адчуваю чалавекам Эўропы. Я такі інтэрнацыяналіст, але ўсё, што адбываецца, вельмі важна.

У мяне ёсьць унутраны канфлікт, бо я сябе ўжо адчуваю чалавекам Эўропы. Я такі інтэрнацыяналіст, але ўсё, што адбываецца, вельмі важна.

І важна для ўлады, якія разумее, што шэрае, ціхае грамадзтва, на якое рабілі стаўку, у выпадку бяды дзейнічаць ня будзе. Людзі, якім дваццаць год распавядалі, што іх гісторыя пачынаецца ад партызанаў і Другой сусьветнай вайны, а да таго не было нічога, і што першы беларус зьявіўся ад першай партызанкі, яны, мне здаецца, нічога і ня будуць рабіць, калі здарыцца трагедыя.

Калі нехта і будзе абараняць Беларусь, то гэта людзі, якія ведаюць, што яны абараняюць.

— Вы атрымалі «Русскую премию», цяпер вы ў лонг-лісьце прэміі «Национальный бестселлер». Адчуваеце сябе часткай «русского мира»?

— Мяне настолькі гэта ўсё не цікавіць... У Бэльгіі размаўляюць на дзьвюх мовах, у Швайцарыі — на чатырох. Я сябе адчуваю расейскамоўным беларускім пісьменьнікам. Я заўжды ўдзельнічаю ў прэміях у Расеі, бо мне пашанцавала туды трапіць, мяне намінуюць, і ў мяне расейскі выдавец. Тут — я ня ведаю, у якіх прэміях я б мог тут удзельнічаць.

Наколькі я разумею, у Беларусі прэміі ёсьць толькі для беларускамоўных пісьменьнікаў, і яны патрэбныя, каб падтрымліваць беларускамоўную літаратуру.

Няма цяпер задачы ў беларускай літаратуры падтрымліваць мяне, хлапцам трэба падтрымліваць адзін аднаго, а я дам рады і бязь іх.

— І што вы пра гэта думаеце?

— Мы зь менскім паэтам Дьмітрыем Строцавым сустракаемся ў Парыжы на фэстывалі расейскамоўнай літаратуры. А ня тут. Гэта сьмешна. Але так усё пабудавана.

Дурнавата выглядае літаратурная супольнасьць, якая лічыць, што Алексіевіч — гэта нешта дзіўнае, савецкае і ня наша.

Мне ня хочацца пераводзіць размову ў катэгорыі «рэўнасьці», але паглядзіце: Сьвятлана Алексіевіч, знаходзячыся ў Менску, умоўна знаходзіцца па-за межамі беларускай літаратуры. Пры гэтым у сьвеце, калі згадваюць пра цяперашнюю беларускую літаратуру, то, на жаль для прэміі Гедройця, ня згадваюць пра іх, а згадваюць пра Сьвятлану Алексіевіч. Па-добраму, трэба рухацца за гэтым лякаматывам.

Гэта ня значыць, што трэба пісаць як Алексіевіч. Але, па-мойму, дурнавата выглядае літаратурная супольнасьць, якая лічыць, што Алексіевіч — гэта нешта дзіўнае, савецкае і ня наша.

— А вы ня лічыце Алексіевіч «савецкай»?

— Я думаю, што яна напісала абсалютна выдатныя кнігі. Я чытаў «Час сэканд-хэнд» і думаў: «Божа, як гэта кепска напісана. Проста жудасна. Чым увогуле займаецца Пастэрнак? (Барыс Пастэрнак — уладальнік выдавецтва «Время», якое друкуе творы Сашы Філіпенкі і Сьвятланы Алексіевіч. — РС) Гэта было маё самае першае ўражаньне, калі я прачытаў першыя 20 старонак. А пасьля я стаў чытаць далей і падумаў: «Божа, як гэта геніяльна напісана».

Ня ведаю, наколькі важна, лічаць мяне беларускім ці расейскім. Я сябе лічу беларускім. Што пра гэта думаюць іншыя беларускія пісьменьнікі, ці расейскія, ці хто заўгодна, — мне абсалютна напляваць.

Гэтая кніга рэдагавалася многія гады. Там няма ніводнага лішняга слова. Яна тлумачыць усё, што нас атачае: чаму ў нас закрываецца «Логвінаў», што робіцца ў галаве ў «чырвонага чалавека», у гэтай «чырвонай імпэрыі», якая вакол нас.

Гэта вельмі важная кніга. Яна можа не падабацца з прычыны нейкіх эстэтычных прыярытэтаў, вы можаце любіць іншую літаратуру, але гэта вельмі важны тэкст.

— Вы гаворыце пра беларускую літаратуру і зьвяртаецеся да творчасьці Сьвятланы Алексіевіч, а не да беларускамоўных пісьменьнікаў. Чаму?

— Я ня надта добра абазнаны ў ёй. Напэўна, гэта можа выглядаць як «ёсьць я і Алексіевіч», а ўсё астатняе мяне не хвалюе. Але гэта зусім ня так. Мне здаецца, што беларуская літаратура вельмі моцна падзеленая геаграфічна. Вось у Менску ёсьць хлопцы і дзяўчаты, якія сустракаюцца разам, нешта абмяркоўваюць, пішуць адзін на аднаго рэцэнзіі. Мы зь імі ніяк не перасякаемся, таму і...

— Гэта сэкта?

— Не, гэта пісьменьніцкая супольнасьць, і мы адзін без аднаго існуём. Я проста «чужд ансамблю», як казаў Бродзкі. Я, вядома, цяпер больш арыентуюся на расейскі рынак. Я вельмі рады, што мы сюды прыяжджаем, бо некалькі дзён запар прэзэнтацыі, і, мне здаецца, гэта вельмі шмат для Менску. Я не знаходжуся ў гэтым працэсе, але ён мне і ня вельмі цікавы. Як і расейскі працэс. Мне цікава сядзець і пісаць.

— У Расеі вас успрымаюць як беларускага пісьменьніка?

— І так, і не. Гэтае пытаньне чамусьці ўсе ўздымаюць, але ці важна вам, якім пісьменьнікам быў Міцкевіч ці Кафка? Я ня ведаю, наколькі важна, лічаць мяне беларускім ці расейскім. Я сябе лічу беларускім. Што пра гэта думаюць іншыя беларускія пісьменьнікі, ці расейскія, ці хто заўгодна, — мне абсалютна напляваць.

— Я, насамрэч, калі стала думаць, пра што з вамі пагаварыць, то ў мяне было да вас адно галоўнае пытаньне: як не звар’яцець у Расеі?

— Мне ўсе тут задаюць гэтае пытаньне. Я ня ведаю. Мы шмат цяпер пра гэта гаворым з маёй жонкай. Гэта такое добрае выпрабаваньне. Як людзі не вар’яцелі ў Савецкім Саюзе? Але не вар’яцелі ж.

Мне вельмі цяжка знаходзіцца цяпер у Расеі. Як любому чалавеку са здаровым розумам.

Можна, вядома, з гумарам глядзець на тое, што адбываецца, але ў мяне ўжо не атрымліваецца. У мяне няма парады.

Мне вельмі цяжка знаходзіцца цяпер у Расеі. Як любому чалавеку са здаровым розумам. Але, зь іншага боку, вы ж адчуваеце на сабе адказнасьць. Тое, што адбываецца ў Расеі, ня можа нас абмінуць. Мы вельмі зьвязаныя, і немагчыма ўявіць, што там у Расеі ўсе вар’яцеюць, а мы тут у Беларусі ціха перачакаем. Так не атрымаецца.

— Як вас закранула вайна? Там ёсьць вашы блізкія, сябры, калегі?

Вайна мяне закранула і ў маральным пляне, і ў фінансавым таксама. У Расеі ўсе адразу сталі ў адзін момант бяднейшымі ў два разы.

— У мяне ёсьць сябры, знаёмыя журналісты. Па-першае, Цімур Алеўскі, які, пачынаючы з украінскіх падзеяў, вярнуў журналістыцы панятак журналістыкі. Гэта выбітны журналіст нашага пакаленьня, пра якога пасьля будуць ва ўнівэрсытэтах распавядаць. І іншыя журналісты з «Дажджу», якія там працуюць.

Вайна закранула мяне, як і ўсіх. Вы зразумелі, што нейкія людзі вельмі лёгка прагінаюцца пад прапаганду і пачынаюць верыць таму, што ім распавядаюць. Самая вялікая пагроза прапаганды ў тым, што нават самыя адукаваныя і інтэлігентныя з нас не вытрымліваюць яе напору, раптам пачынаюць гаварыць з табой тэлевізійнымі падводкамі, выдаючы іх за ўласнае перакананьне. Гэта сумна.

Вайна мяне закранула і ў маральным пляне, і ў фінансавым таксама. У Расеі ўсе адразу сталі ў адзін момант бяднейшымі ў два разы.

— Ці памяняла цяпер сэнс спрадвечна беларускае «абы не было вайны»? Гэтая фраза выглядае цяпер сапраўднай «народнай мудрасьцю» і папярэджаньнем? Ці, наадварот, уся гэтая «памяць пра вайну», «лінія Сталіна», «рэканструктарскія гульні» — усё гэта паступова прывучала нас да таго, што вайна — гэта рэальнасьць?

— Я не хачу вайны, як любы чалавек. Зь іншага боку, я не хачу, каб гэтай фразай прыкрываліся бясчынствы. Калі адзіны рухавік эканомікі — «абы не было вайны», гэта дзіўна.

Цяпер мы сядзім на парозе Трэцяй сусьветнай і спакойна кажам: ды ну, гэтым разам пэўна нічога ня будзе.

Тое, што мы памятаем пра жахі вайны, гэта патрэба. Але мы ня робім аніякіх высноваў. Мы робім адны і тыя ж памылкі і наступаем на адны і тыя ж граблі.

Хто мог паверыць, што здарыцца Першая сусьветная? А яна здарылася. Хто мог паверыць, што пасьля газавых атак у Бэльгіі будзе Другая сусьветная? Усе сядзелі і казалі: пасьля жахаў, якія мы перажылі, Другая сусьветная ня здарыцца ніколі. Але здарылася і вайна, і Галакост, і іншыя жудасьці.

Цяпер мы сядзім на парозе Трэцяй сусьветнай і спакойна кажам: ды ну, гэтым разам пэўна нічога ня будзе.

У мяне адчуваньні самыя трывожныя. Як, думаю, ува ўсіх. Калі вы яшчэ не пасьпелі звар’яцець, варта задумацца, што вайна магчымая.

Глядзець камэнтары (9)

Гэтая дыскусія закрытая.
Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG