Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Лётнішча, ручная паклажа і кава-гарбата. Дзе беларуская мова для авіяпасажыраў?


Boeing 737-300 „Белавія“ з рэклямаю кампутарнай гульні

Сяргей Міхалок рэклямуе кампанію „Белавія“ беларускім вершам. А ці чуюць і бачаць беларускую мову пасажыры?

Улетку — да падарожных тэмаў. Паветрам беларусы перасоўваюцца штогод болей.

Да таго ж у беларускім сеціве даволі жвава паспрачаліся наконт рашэньня Сяргея Міхалка стаць абліччам і голасам кампаніі „Белавія“. Апошняя, як вядома, памяняла дызайн афармленьня сваіх самалётаў і ўвесь фірмовы стыль. Мулялі вока некаму колеры ранейшага лягатыпу Белавія — бел-чырвона-белае крыло-сьцяг.

Ранейшы лягатып „Белавія“
Ранейшы лягатып „Белавія“

Цяпер асноўны колер сіні, а сымбаль кампаніі — васілёк (ці то валошка). Вось жа Міхалок у рэклямным кліпе ляціць у Менск і чытае адпаведны верш Максіма Багдановіча — пра „цьвяток радзімы васілька“:

Музычныя зоркі ў сьвеце не цураюцца рэклямы; тое, што „Белавія“ выбірае для рэклямы беларускі клясычны верш, — нармальна, а ў нашай моўнай сытуацыі дык і вельмі добра.

Адразу зазначу: не рэклямую дзяржаўную кампанію, пагатоў аргумэнт цаны пераконвае маю сям’ю, як і мільён беларусаў штогод, выбіраць Віленскі аэрапорт і тамтэйшых бюджэтных авіяперавозьнікаў.

(А цяпер, калі Вільня = „Менск-3“ рамантуецца, чароды беларусаў пацягнуцца з той самай мэтай у Коўна, дарогу куды праклаў яшчэ Францішак Багушэвіч зь сябрамі ў 1897 годзе:

Сабраўшыся на тры чоўна,
Веславалі мы да Коўна.
Праз тры дні і праз тры ночы
Дождж мачыў, а вецер ў вочы!
)

Што ж да кампаніі „Белавія“, яна пазыцыянуе сябе нацыянальным перавозьнікам (канкурэнтаў жа няма), і noblesse абліжа, як той казаў. Трэба адпавядаць статусу. Ці ёсьць у беларускага манапаліста месца беларускай мове ня толькі ў рэкляме, але і ў функцыянальным ужытку, што куды больш важна?

Беларуская мова in the sky (with no diamonds)

Давялося мне ляцець праславутым самалётам, памаляваным ў чорна-аранжавыя колеры. Ён рэклямуе кампутарную гульню ў танкі, на борце напісана па-ангельску і па-расейску, што гэта гульня зь Беларусі.

Belarus — Belavia's plane branded with Wargaming's World of Tanks
Belarus — Belavia's plane branded with Wargaming's World of Tanks

Так спрабуюць замацаваць вобраз Беларусі як краіны, зьвязанай з новымі тэхналёгіямі ды моднымі цацкамі (а ня толькі зь вечным кіраўніком, яго палітычным рэжымам і закансэрваванымі савецкімі завядзёнкамі).

Але на корпусе і ў салёне самалёта ніякай візуальнай беларушчыны няма. Акрамя міжнародна абавязковай ангельскай, толькі расейская. У гэтым выпадку для кіраўніцтва беларускае кампаніі і для ейнага рэклямадаўцы — таксама фармальна беларускага эканамічнага суб’екта — гульлівыя танчыкі важнейшыя за беларускую культурную ідэнтычнасьць. Зрэшты, што да тае гульні, то, як кажуць мне мае экспэрты ў сям’і, у ёй няможна атаясаміцца зь Беларусьсю, ваяваць за Беларусь, а вось за СССР — калі ласка.

Наагул жа нацыянальная авіякампанія з нацыянальнаю моваю мае складаныя дачыненьні. Сайт у іх паўнавартасна трохмоўны (усё адно зьвесткі пра сябе трэ пісаць лацінкаю). Але пасажыр ня бачыць беларускае мовы на пасадачнай карце — там толькі ангельская й расейская, няма і на багажным квітку — там расейская і ангельская. Адзіны глыток беларускага паветра — гэта ўпакоўкі солі-цукру. На пакеціку солі валошкавага колеру напісана толькі па-беларуску:

Пакунак солі ад „Белавія“
Пакунак солі ад „Белавія“

Вось гэта я вітаю, пагатоў ёсьць нямала людзей, якія калекцыянуюць пакецікі з цукрам-сольлю розных авіякампаніяў. (Толькі слова „павараная“ трэба выправіць. Соль сапраўды паварылі, то бок выпарылі з рашчыны, але расейскае слова ад „повара“. А па-беларуску ён кухар, а соль — кухонная.) Але ўсё гэта разам зь перакусам запакавана ў кардонны кантэйнэр, дзе вялікімі літарамі напісана ПРИЯТНОГО АППЕТИТА і тое самае на большых заходнеэўрапейскіх мовах, а яшчэ па-літоўску, па-турэцку, па-нарвэску, па-ўкраінску і па-нідэрляндзку.

Кантэйнэр для перакусу ад „Белавія“
Кантэйнэр для перакусу ад „Белавія“

Па-беларуску зычыць сваім пасажырам „Смачна есьці!“ або „Смачнога!“ „Белавія“ не захацела.

Затое стуардэса стандартна вітае пасажыраў найперш па-беларуску:

(Толькі імёны пэрсаналу чамусьці з расейскай артыкуляцыяй.) На жаль, пасьля пратакольнага прывітаньня беларускае мовы больш не чуваць. Не адказвае пэрсанал па-беларуску на беларускія рэплікі, добра, што іх прынамсі разумеюць ці стараюцца разумець. Але ў кожным разе „Белавія“ — адна зь нямногіх дзяржаўных кампаніяў, ад супрацоўнікаў якой патрабуецца валодаць вуснаю беларускаю моваю (інакш не адгавораць таго пачатнага вітаньня). Такога вымаганьня кіраўніцтва не выстаўляе супрацоўнікам аэрапорту Менск і, як я пераконваўся на ўласным досьведзе, тамтэйшым мытнікам.

У Менскім аэрапорце няма інфармацыі для пасажыраў па-беларуску
У Менскім аэрапорце няма інфармацыі для пасажыраў па-беларуску

Хаця ляцець — натуральны стан беларуса. Нездарма слова, якое абазначае нязбыўныя мары ды іхнага носьбіта, утворанае ад гэтага кораня, — летуцець, летуценьнік, летуценьніца. Паляцець у традыцыйнай беларускай вобразнай сыстэме азначае ўцячы ад несвабоды, некалі паэт Анатоль Сыс прыпісаў менавіта такую мару-летуценьне гістарычнаму дысыдэнту (як паэт яго ўяўляў) Апанасу Філіповічу:

У гэтай краіне ня маю я дому,
вось воблака — сяду і ў сьвет палячу.
Над гэтай гаморай, над гэтым садомам,
ні грошай, ні славы — я волі хачу.

(Сьпявае Андрэй Мельнікаў)

Лёт мае быць нармальны

Няхай у нас няма гораў і мора, затое ёсьць неба. Ёсьць і словы, у тым ліку старадаўнія, назваць усе патрэбныя авіяцыйнаму падарожніку зьявы і рэчы.

Пачаўшы ад слова лёт, якое па-беларуску азначае і тое, што па-расейску „полёт“, і манеру, спосаб лётаць. Лятуць адным лётам, — падае прыклад пра птушак Іван Насовіч. Карацей, лёт нармальны, казаў бы пасажырам у сваім стандартным да іх звароце беларускамоўны камандзер паветранага карабля.

А як назваць адным словам таго камандзера?

Слова лётчык — бясспрэчны русізм, як паказаў мовазнаўца і філёзаф Мікалай Крукоўскі ў сваёй клясычнай працы „Рускі лексічны ўплыў на сучасную беларускую літаратурную мову“ (1958). Сапраўды, суфіксы -чик/-щик для абазначэньня прафэсіі, роду заняткаў уласьцівыя найперш расейскай мове (у якой слова „лётчик“ таксама не спрадвечнае, яго прыдумаў у пачатку стагодзьдзя ці то паэт-футурыст Хлебнікаў, ці то ананімны авіятар). Многія ўспомняць папулярызаваны ў савецкі час дзіцячы верш Купалы. Але ён напісаў верш пра хлопчыка ў змрочным 1935 годзе, таму там і Крэмль, і той самы лётчык, іншага слова ўжо не магло быць.

Раней, да пачатку бальшавіцкае русыфікацыі беларускай мовы, браты Гарэцкія ў слоўніку 1920 году падалі слова лятун як адпаведнік расейскаму ‘воздухоплаватель’, але ў беларускай вайсковай практыцы для пілётаў замацавалася слова лётнік, што і зафіксаваў „Практычны беларускі вайсковы слоўнік“ 1927 году (укладала Вайсковая камісія пры Інстытуце беларускае культуры).

Яшчэ беларускія афіцэры прапанавалі тады слова лётнішча як пераклад рас. „аэродром“. Дарэчы, лётнішча зафіксаванае ў беларускіх гаворках, напрыклад, Мазырскага Палесься. У якім менавіта значэньні слова адродзіцца (= ‘аэрадром’ ці мо цалкам цывільны ‘аэрапорт’) — пакажа час. У кожным разе гэта добры сынонім для двух словаў-інтэрнацыяналізмаў.

У 1933 годзе, калі на свабодзе амаль не засталося мовазнаўцаў, выйшаў „Ваенны [ужо не „вайсковы“.— В.В.] руска-беларускі слоўнік“ (адказны рэдактар сумнавядомы Язэп Мацюкевіч). Там ужо ніякіх лётнікаў і лётнішчаў не было, усё стала „единообразно“.

Ува ўсіх тых слоўніках няма слова верталёт. Яно пазьней таксама ўзятае з расейскае мовы, дзе „вертолёт“ — аўтарскі наватвор. Усё ж вярцець — ня першае слова ў шэрагу беларускіх сынонімаў для абазначэньня адпаведнае зьявы. У нас бытуе калька шрубалёт. Але лепей ужываць прыняты ў абсалютнай бальшыні эўрапейскіх моваў грэцкі з паходжаньня і таму міжнародна зразумелы тэрмін гелікóптэр — ‘вірлівае крыло’ літаральна. Менавіта з такім націскам, не з манерным псэўдафранцускім – на апошні склад.

IRAQ -- Drones at war. 2017.
IRAQ -- Drones at war. 2017.

У шэраг за ім становяцца ўтвораныя ад абсечанага скароту коптэр новыя словы — квадракоптэр, гексакоптэр, мультыкоптэр, мікракоптэр і г.д. для дакладнага апісаньня разнастайных дронаў.

Падпалкоўнік Кавалёў: бяз мовы-пасярэдніцы

Ужо пасьля публікацыі майго аўдыёсюжэту я здабыў кнігу „Авіяцыя па-беларуску. Слоўнік“ вайсковага авіятара Мікалая Кавалёва. Зьяўленьне такой кнігі — рэч вельмі аптымістычная і пераконвае ў патрыятычным патэнцыяле лётнай прафэсіі.

Мікалай Кавалёў. Авіяцыя па-беларуску. Слоўнік. Менск: Логвінаў, 2017
Мікалай Кавалёў. Авіяцыя па-беларуску. Слоўнік. Менск: Логвінаў, 2017

Аўтар пачаў найважнейшую справу — укладаць тэрміналягічны мінімум вайсковай авіяцыі. Зьвярнуўся да працаў папярэднікаў, у тым ліку аўтараў згадваных мною вышэй слоўнікаў, адшукаў першыя нашыя тэксты на авіяцыйную тэматыку 1920-х і пачатку 1930-х гадоў. Чым пераканаўча адпрэчыў стандартную абразьлівую байку ворагаў беларушчыны пра тое, нібыта беларуская мова ня здольная мець і ня мае ўласнай тэрміналягічнай традыцыі ў негуманітарных дысцыплінах.

М. Кавалёў не лінгвіст, але, прааналізаваўшы гісторыю праблемы, ён прыходзіць да прынцыповых для ўпарадкаваньня нацыянальнае тэрміналёгіі сыстэмных высноваў:

„...Разам з русыфікацыяй тэрмінаў мы паглынаем і памылкі, характэрныя для чужых моўных сыстэмаў (...) ...Маем пайсьці шляхам вэстэрнізацыі проста таму, што гэта агульная сусьветная тэндэнцыя, зьвязаная зь міжнародна прызнанай англамоўнай авіяцыйнай тэрміналёгіяй і фразэалёгіяй ІСАО, бяз мовы-«пасярэдніцы»“.

Ёсьць у кнізе нямала ўдалых, на маю думку, прапановаў: „самолётовождение“ — лётніцтва; „воздушное судно“ — лятак; „прибор“ — прылада; вышыня хмарнасьці; далёкасьць (лёту); скасаваньне (вылету) і г.д. Вяртаецца ў тэрміналёгію слова цывільны: цывільная авіяцыя (М. Кавалёў нагадвае, што тэрмін фіксуе і „Русско-белорусский словарь для военных“ 1996 году).

З аўтарам можна паспрачацца наконт словаў слой, напрамак, пушка, наконт дзеепрыметных формаў на -емы / -ючы ды інш. Упарадкоўваць галіновую тэрміналёгію лепш за ўсё супольна прафэсіяналам у галіне, з аднаго боку, і мовазнаўцам, абазнаным ў беларускай нерусыфікатарскай тэрміналягічнай традыцыі, з другога. Але — віншую Мікалая Кавалёва з пачаткам і зычу іншым прафэсіяналам розных галінаў навукі й тэхнікі браць зь яго прыклад.

Зашпіліце пасы бясьпекі

Вернемся да цывільнай пасажырскай авіяцыі. Некалькі патрэбных пасажыру, а ў пэрспэктыве — усім авіякампаніям, што будуць працаваць у Беларусі, тэрмінаў і выразаў.

Папярэдне білеты не „браніруем“, гэта русізм-саветызм, а рэзэрвуем, як правіла, праз інтэрнэт. Здаем цяжкія валізкі ў багаж, а з сабою бяром ручную паклажу. Пры рэгістрацыі нам выдаюць пасадачную карту з пазначэньнем рэйсу і месца (картай яна завецца ў бальшыні моваў, толькі па-расейску невядома адкуль узяты „талон“). Пры кантролі бясьпекі здымаем папругу. Пасажыры павінны выкінуць вадкасьці, калі іх больш за 100 грамаў.

(А некаторыя, калі ім смачна і пажыўна, тут жа перад праходам кантролю і выпіваюць.)

Пасьля мытнага й памежнага кантролю, наведаўшы бязмытную краму, ідзем да патрэбнага выйсьця (якое па-ангельску gate).

Да самалёту дабіраемся або аўтобусам ці нагамі, або праз пасадачны рукаў.

Пра бясьпеку пасажыр прачытае на ўсіх мовах, акрамя беларускай
Пра бясьпеку пасажыр прачытае на ўсіх мовах, акрамя беларускай

У самалёце не забываемся зашпіліць пасы бясьпекі. Пра гэта нам нагадае адпаведны надпіс на ўсіх магчымых мовах сьвету — акрамя пакуль што беларускай.

На ўсякі выпадак памятаем, што пад крэслам ляжыць ратавальная камізэлька. І — прыемнага лёту.

  • 16x9 Image

    Вінцук Вячорка

    Нарадзіўся ў Берасьці ў 1961. Як мовазнаўца вывучаў мову выданьняў Заходняй Беларусі міжваеннага часу, ініцыяваў сучаснае ўпарадкаваньне беларускага клясычнага правапісу, укладаў беларускія праграмы і чытанкі для дашкольных установаў. Актыўны ўдзельнік нацыянальнага руху, пачынаючы з "Майстроўні" і "Талакі" 1980-х. Аўтар і ўкладальнік навукова-папулярных тэкстаў і кніг, у тым ліку пра нацыянальную сымболіку.

Ваша меркаваньне

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG