26 кастрычніка група былых палітвязьняў апублікавала адкрыты ліст да лідэраў краін Эўразьвязу, Вялікай Брытаніі, Швайцарыі і Нарвэгіі з заклікам заняць больш актыўную пазыцыю ў справе вызваленьня палітвязьняў і спыненьня рэпрэсіяў у Беларусі. Гэты ліст выклікаў выбух эмоцый, жарсьцяў у апазыцыйным асяродзьдзі. Дыскусія ідзе ня толькі пра канфлікт паміж задачамі дэмакратызацыі Беларусі і гуманітарнымі пытаньнямі. Існуюць падазрэньні, што хтосьці спэкулюе праваабарончай тэматыкай дзеля сваіх палітычных амбіцый.
Важны кантэкст, а ня тэкст
Інфармацыя пра тое, што неўзабаве павінен зьявіцца ліст ад часткі прадстаўнікоў беларускай дэмакратычнай супольнасьці да ЭЗ, была ўкінутая ў публічную прастору яшчэ напярэдадні. Маўляў нейкія людзі заклікаюць Эўразьвяз дзеля вызваленьня палітвязьняў пайсьці на перамовы і саступкі рэжыму Аляксандра Лукашэнкі. І гэтая інфармацыя адразу выклікала дыскусію ў асяродзьдзі палітызаванай публікі.
Таму сам згаданы ліст, які зьявіўся 26 кастрычніка, упаў на падрыхтаваную глебу. І выклікаў выбух эмоцый, жарсьцяў, радыкальны раскол меркаваньняў у апазыцыйным асяродзьдзі.
Хоць, здавалася б, нічога крамольнага ні ў самім факце зьяўленьня такога ліста, ні ў зьмесьце там няма. Гэта пасланьне не палітыкаў ці актывістаў грамадзянскай супольнасьці, а былых палітвязьняў. Першапачаткова яго падпісалі 73 чалавекі, якія выйшлі з-за кратаў і заклікаюць эўрапейскіх лідараў ратаваць беларускіх зьняволеных. То бок на паверхні тут толькі праваабарончы, гуманітарны трэк.
Да таго ж зьмест ліста знаходзіцца ў межах палітыкі апазыцыйнага мэйнстрыму. У ім гучыць заклік ня толькі вызваліць палітвязьняў, але і спыніць рэпрэсіі. Гэта ідзе ў адной зьвязцы, у адным пакеце. «Пакуль затрымліваюць новых людзей, вызваленьні не вырашаюць праблему. Трэба дамагацца спыненьня палітычна матываванага перасьледу», — пішуць аўтары. Офіс Сьвятланы Ціханоўскай ня мае публічных пярэчаньняў адносна зьяўленьня гэтага ліста.
Хоць пры жаданьні ў лісьце можна знайсьці нюансы, тэзы, якія могуць выклікаць спрэчкі. Напрыклад, заклік да ЭЗ выкарыстоўваць у перамовах з рэжымам Лукашэнкам «стымулы». Імаверна, маецца на ўвазе скасаваньне ці зьмяншэньне санкцыяў.
Тым ня менш, нявінны ліст з гуманітарным зьместам выклікаў буру эмоцый. Тут маем вядомую сытуацыю, калі больш важны кантэкст, чым тэкст пасланьня. Гэта сьведчаньне таго, якая наэлектрызаванная атмасфэра існуе ў беларускай дыяспары. Яе палітызацыя нікуды ня зьнікла. Яна захавалася ў замарожаным, лятэнтным стане. Ліст палітвязьняў зачапіў хваравіты нэрвовы вузел дэмакратычнай супольнасьці.
Іншы падыход у пытаньнях палітычнага курсу
Найперш, зьвяртае на сябе ўвагу фармат падрыхтоўкі гэтага ліста. Праваабаронца і былы палітвязень Уладзь Лабковіч адзначыў, што аб ініцыятыве даведаўся толькі пасьля публікацыі ліста. «Мне падаецца, гэта памылка з боку арганізатараў, што яны зрабілі гэта максымальна таемна і правялі такую сэпарацыю палітычных вязьняў на тых, хто падпісаў гэты ліст, і тых, хто не падпісаў», — заявіў ён.
І гэтая «таемнасьць» становіцца цалкам зразумелай, калі паслухаць камэнтары некаторых знакавых фігур, якія падпісалі гэты ліст. Яны жорстка палемізуюць з апанэнтамі, нібы апраўдваюцца. Прычым, з камэнтароў вынікае, што ў іх прынцыпова іншы падыход у пытаньнях палітычнага курсу дэмсіл. Хоць у самім лісьце такой палемікі з апазыцыйным мэйнстрымам няма.
- Марыя Калесьнікава: «Можна спрачацца аб дыпляматыі, санкцыях, мэтадах і рашэньнях. Але як можна выступаць супраць вызваленьня людзей?»
- Марына Золатава: «Можаце называць мяне „здраднікам“, „лабістам рэжыму“ і наогул — як вам хочацца... Я ўвесь час чую „толькі ціск“, „толькі санкцыі“. Мінула шэсьць гадоў. Што зьмянілася? Я вам скажу, што зьмянілася. Дзевяць чалавек ужо памерлі, у многіх разбурана здароўе, у многіх — сем’і».
- Людміла Чэкіна: «Аргумэнт аб тым, што пасадзяць яшчэ больш, гэта проста дэмагагічная рыторыка, на мой погляд... Але ёсьць людзі, у якіх іншае меркаваньне. Хацелася б, каб нашае меркаваньне, меркаваньне тых, хто выступае за перамовы, няхай нават з вельмі складаным апанэнтам, і за больш хуткае вызваленьне канкрэтных палітвязьняў, якія ў цяперашні час пазбаўленыя волі і знаходзяцца ў вельмі цяжкіх умовах, было пачутае».
Пытаньне пра кошт свабоды
Сутнасьць рознагалосьсяў дакладна сфармуляваў Алесь Чайчыц: «Ключавая фраза сумнавядомага ліста — «Ніякая палітычная мэта ня вартая здароўя і жыцьця людзей». У перакладзе гэта азначае: «вызваленьне палітвязьняў важнейшае за канец дыктатуры і за дэмакратычныя пераўтварэньні ў Беларусі».
Зь ім салідарны былы палітвязень Эдуард Пальчыс, які піша, што пры такім падыходзе ў рэальнасьці гэта пакіне 9 мільёнаў беларусаў у «лякальным КНДР». Іншыя кажуць, што ў гэтым лісьце праглядваецца курс на «азэрбайджанізацыю Беларусі».
Праваабаронца Марфа Рабкова кажа, што ў гэтай дыскусіі «праходзіць прынцыповая мяжа паміж палітычнымі амбіцыямі і праваабарончай этыкай».
То бок беларуская дэмакратычная супольнасьць паўстала перад экзістэнцыйным пытаньнем пра кошт свабоды. Праблема даўно стала агульначалавечай. Тут можна спаслацца на знакамітую мэтафару з рамана Фёдара Дастаеўскага «Браты Карамазавы» пра «сьлязінку дзіцяці». Гаворка пра тое, ці можна чалавечыя пакуты апраўдаць нейкай вышэйшай мэтай.
У прынцыпе такая праблема заўсёды стаяла перад беларускай дэмакратыяй: на якія ахвяры варта ісьці дзеля перамогі над дыктатурай. Цяпер яна абвастрылася ў зьвязку з маштабам рэпрэсій, празь якія прайшлі дзясяткі тысяч людзей. Але рэч у тым, што на гэтае пытаньня няма адназначнага адказу. Кожны народ у любую эпоху паўстае перад падобнай дылемай і пакутліва шукае свой правільны адказ. Зрэшты гэтая дыскусія кажа пра тое, якім цяжкім будзе прымірэньне беларускага грамадзтва пасьля дыктатуры.
Падазрэньні ў палітычных амбіцыях
У той жа час да гэтай філязофскай дыскусіі прымешваюцца падазрэньні ў прыхаваных матывах апанэнтаў. Адныя падазраюцца ў нечульлівасьці да людзкіх пакутаў. Іншыя — у ці то лябіяваньні інтарэсаў рэжыму, ці то ў выкарыстаньні тэмы палітвязьняў дзеля ўласных палітычных амбіцый. Існуе даволі папулярная думка, што за гэтым лістом хаваюцца нейкія сілы з эгаістычнымі інтарэсамі. Пра гэта пішуць былыя палітвязьні Паліна Шарэнда-Панасюк, Эдуард Пальчыс, Уладзь Лабковіч.
З гэтага ж шэрагу падазрэньні, што былыя палітвязьні выкарыстоўваюцца дзеля дэлегітымізацыі каманды Сьвятланы Ціханоўскай. У згаданым лісьце ёсьць такая фраза: «Мы заклікаем ЭЗ слухаць розныя галасы беларусаў, у тым ліку тых, хто прайшоў праз турму, і ўлічваць іх досьвед пры выпрацоўцы рашэньняў». То бок тут можна прачытаць заклік чуць ня толькі пазыцыю Ціханоўскай, але і яе апанэнтаў.
Ці будзе гэты ліст мець рэальныя практычныя наступствы? Цяжка сказаць. Бо ў лісьце за дужкі выносіцца роля Беларусі ў вайне Расеі супраць Украіны. Апэляцыя беларускіх дэмакратаў да ЭЗ з аповедам пра пакуты палітвязьняў на тле таго, што ва Ўкраіне кожны дзень гінуць дзясяткі людзей, а Эўропа рыхтуецца да вялікай вайны, выглядае пэўным дысанансам.
Але, калі ня грукацца ва ўсе дзьверы, то яны і не адчыняцца.
Форум