Лінкі ўнівэрсальнага доступу

«Яшчэ стаяць ліпы на беразе Дняпра, пад якімі выпівалі Караткевіч з Барадуліным»


Вуліца Караткевіча, 10, дом сям’і Караткевічаў у Воршы.

26 лістапада — 90-годзьдзе Ўладзімера Караткевіча. Пісьменьніца Паліна Качаткова (Сьцепаненка) расказвае пра свайго знакамітага земляка Ўладзімера Караткевіча і мясьціны Воршы, апетыя клясыкам у ягоных творах.

— Спадарыня Паліна, калі і ад каго вы ўпершыню пачулі імя свайго знакамітага земляка?

— Ворша — месца апошняй працы майго дзеда, таму там быў пабудаваны дом на беразе Дняпра. У Воршы я нарадзілася, а жыла з бацькамі ў дзяцінстве ў іншых гарадах — Магілёве і Гомлі, пасьля ў Менску. У Воршу прыяжджала на канікулы да бабулі зь дзядулем. А пра Ўладзімера Караткевіча даведалася ў Гомлі, калі моцна захварэла на грып і мама мне чытала ўголас «Дзікае паляваньне караля Стаха». Я вельмі заглыбілася ў твор, але ня ведала тады, што аўтар мае дачыненьне да Воршы, тым больш да той самай вуліцы, дзе стаіць наш аршанскі дом.

У дзяцінстве мне здавалася, што пісьменьнікі наогул не прывязаныя да нейкага пункту на мапе, што яны жывуць у іншым сьвеце, які паралельны нашаму сьвету і не перакрыжоўваецца зь ім. І цяпер упэўненая — творчасьць першасная, а ўсе бытавыя акалічнасьці… Іх, можа, нават і ня варта ведаць.

Творы Ўладзімера Караткевіча магічныя, жывыя, абуджаюць зрок, слых, дотык, нюх, смак. Калі чытаеш Караткевіча, адчуваеш водар, цяпло і холад, дотык і подых ветру, чуеш гукі. Скажу як музэйніца ў мінулым (а музэйнікам часта ў рукі трапляюць вельмі прыватныя рэчы і запісы): надзвычай важна знайсьці тую мяжу ці памежжа нават, дзе рэальны сьвет набліжаецца да рэальнасьці твору — на гэтым памежжы могуць адбывацца сапраўдныя цуды і наплываць незвычайныя пачуцьці. І вуліца Караткевіча ў Воршы — якраз такое месца, дзе злучаецца прыдуманае і рэальнае.

— Славуты пісьменьнік даволі часта прыяжджаў на радзіму. Ці бачылі вы яго? Вы ж жылі за пару дамоў на вуліцы Касманаўтаў, якая цяпер носіць ягонае імя.

— Там рэльеф не спрыяе таму, каб успрымаць дом як суседзкі. Дом Караткевіча на гары, а наш — на самым беразе Дняпра. Падзяляе дамы той самы «стромы адхон», пра які ня раз пісаў Уладзімер Караткевіч: «З адхону на дняпроўскі лёд, потым на стромы адхон процілеглага берагу. Празь дзесяць хвілін ужо ня хочацца спаць, зьнікае некуды сьвінцовы цяжар стомы». («Леаніды ня вернуцца да Зямлі»/«Нельга забыць», 1962).

30 сьнежня 1961 году Ўладзімер Караткевіч піша верш «Вуліца Касманаўтаў»:

Вуліца Касманаўтаў зьбягае ў лагчыну з гары.
Вытокі яе — у горадзе, вусьце яе — у Дняпры.

Дык калі арыентавацца на гэты верш, дом Караткевіча роўна пасярэдзіне паміж вытокамі і вусьцем, а наш — у самым вусьці. У мяне ёсьць цьмяны ўспамін пра чалавека, які сядзіць на лаўцы каля дому па Касманаўтаў, 10. Гэта мог быць 1983 год, калі Караткевіч пражыў у Воршы паўгода пасьля сьмерці жонкі. Мая цётка, якая ўвесь час жыла ў Воршы, згадвае, што Караткевіч загаварыў зь ёй каля калёнкі, яна была з Каштанкай — сабачкам, якога пакінулі з праежджага цырку. Караткевічу спадабалася Каштанка. У 1983 годзе я ўжо прачытала і «Дзікае паляваньне караля Стаха», і «Чорны замак Альшанскі», і «Нельга забыць» — пра каханьне, якое ня ўсім у сьвеце дадзенае (як і сяброўства з «Чорнага замка»). Але ўявіць, што з аўтарам можна нейкім чынам кантактаваць, было па-за межамі маёй фантазіі. Кнігі — іншы сьвет.

«Стромы адхон да Дняпра» — вуліца Караткевіча ў Воршы.
«Стромы адхон да Дняпра» — вуліца Караткевіча ў Воршы.

Пра сьмерць Караткевіча мне сказала па тэлефоне маці, якая была на практыцы са студэнтамі Гомельскага ўнівэрсытэту ў Менску, яна хадзіла на пахаваньне. На пахаваньні Ўладзімера Караткевіча ў Доме літаратара мая мама стаяла побач зь Зянонам Пазьняком, які сказаў, што Караткевіч шкодзіў сам сабе алькаголем.

Пасьля тэлефоннага званка ад мамы я пайшла на Дняпро, села на закінутую баржу, думала пра тое, што пісаў Караткевіч, што ўсё гэтае застаецца, але што цяпер застаецца толькі прыдуманы сьвет.

— А што вы чулі ў дзяцінстве і юнацтве пра Ўладзімера Караткевіча ад ягоных аршанскіх знаёмых?

— Пра суседзяў наогул нічога ня чула. Ні пра якіх. У нас самы блізкі дом — дом бацькоў графіка Вікенція Ральцэвіча. Там я была ў самім доме — у гасьцях. А так… ня ведаю. Не было традыцыі абмеркаваньня суседзяў.

У старэйшых клясах я пачала фатаграфаваць мясьціны аршанскія і спрабаваць суаднесьці іх зь мясьцінамі, апісанымі ў рамане «Нельга забыць» («Леаніды ня вернуцца да зямлі»), вершамі. Фатаграфавала вуліцы і дрэвы. Зрабіла альбомчык з фотамі і цытатамі. На жаль, цяпер фатаздымкі ў кепскай якасьці. Пры гэтым па-ранейшаму не спрабавала суаднесьці ўсё з побытам і запытвацца як пра суседа. Цяпер на вуліцы засталося два чалавекі, якія памятаюць Караткевіча. Успаміны аднаго зь іх я запісала — пра чорны «Опэль» і дзяцей. Успамін больш падобны да легенды. Спадзяюся, што запішу і другога.

30 лістапада 2019 году падчас першага Вандроўнага фэсту Ўладзімера Караткевіча на панадворку дома Караткевіча каля пуні, дзе ў 1950 годзе быў напісаны першы варыянт аповесьці «Дзікае паляваньне караля Стаха». Уладзімер Арлоў, Юры Нагорны, Алена Анісім.
30 лістапада 2019 году падчас першага Вандроўнага фэсту Ўладзімера Караткевіча на панадворку дома Караткевіча каля пуні, дзе ў 1950 годзе быў напісаны першы варыянт аповесьці «Дзікае паляваньне караля Стаха». Уладзімер Арлоў, Юры Нагорны, Алена Анісім.

— Свае першыя вершы Ўладзімер Караткевіч надрукаваў у аршанскай газэце ў 1951-м, а ў 1957-м там жа зьявіўся разгромны артыкул пра творы земляка. Яго зьвінавацілі ў безыдэйнасьці і іншых падобных грахах. Што вы ведаеце пра тое цкаваньне? Ці пакаяліся аўтары і публікатары тых пасквіляў?

— Пасквілі пісаліся ня толькі ў Воршы. Ня думаю, каб нехта каяўся. Ці наогул ёсьць прыклады літаратурнага пакаяньня ў беларускай літаратуры?

— Як вядома, няма прарока ў сваёй айчыне. Сёньня, калі спытаць на вуліцы шараговага аршанца пра Ўладзімера Караткевіча, што найчасьцей можна пачуць?

— Само па сабе паняцьце «шараговы аршанец» прымушае задумацца. Гэта хто? У Воршы жывуць людзі з розным досьведам і адукацыяй. Таму і варыянты могуць быць розныя — ад вельмі дакладнага і да поўнага няведаньня. Але адназначна магу сказаць, што калі замаўляеш што-небудзь па дастаўцы, то даводзіцца тлумачыць, дзе вуліца Караткевіча. Прыкладна так: «ад раддома ўніз да спасалкі». Раддом і станцыя Асвод — галоўныя арыенціры на вуліцы. На ёй засталося вельмі мала жывых дамоў. Нядаўна пачула: «Караткевіча? Дык там усе дамы зьнесьлі».

Мурал у працэсе маляваньня на рагу вуліц Караткевіча і Марата ў Воршы. Аўтар выявы – аршанскі мастак Дзьмітры Талкачоў. У эскізе выкарыстаныя малюнкі Караткевіча і фрагмэнты яго рукапісаў. Мурал зьявіцца з ініцыятывы мэцэната Андрэя Балабіна.
Мурал у працэсе маляваньня на рагу вуліц Караткевіча і Марата ў Воршы. Аўтар выявы – аршанскі мастак Дзьмітры Талкачоў. У эскізе выкарыстаныя малюнкі Караткевіча і фрагмэнты яго рукапісаў. Мурал зьявіцца з ініцыятывы мэцэната Андрэя Балабіна.

— Ёсьць меркаваньне, што калі б у Воршы за яе амаль тысячагадовую гісторыю нічога больш не адбылося, апроч нараджэньня Ўладзімера Караткевіча, то аднаго гэта факту хапіла б дзеля незгасальнай славы гораду. Як землякі пісьменьніка выкарыстоўваюць і ці выкарыстоўваць увогуле гэты шчасьлівы білет лёсу?

— Вельмі хацелася б, каб гэты білет выкарыстоўваўся часьцей і эфэктыўней. Тым больш што гісторыя Воршы з таямніцамі, як і творчасьць Караткевіча. Уяўляюцца вельмі цікавыя экскурсіі па мясьцінах з твораў Караткевіча з наведваньнем поля Аршанскай бітвы.

— У 107-м нумары часопіса «Дзеяслоў» надрукаванае ваша апавяданьне «Ворша. Вуліца Караткевіча». Яго можна ўспрымаць як дакладны турыстычны даведнік па вуліцы пісьменьніка. Але, зразумела, адной вуліцай, хоць і самай важнай, мясьціны Караткевіча ў Воршы не абмяжоўваюцца. Раскажыце, калі ласка, пра тыя, куды звычайна не зазіраюць ні прыхільнікі творчасьці клясыка, ні нават яе дасьледнікі.

— Гэта не апавяданьне (у часопісе наблыталі з жанравым вызначэньнем), гэта эсэ з элемэнтамі вуснай гісторыі. Я запісала ўспаміны сваёй маці і цёткі пра вуліцу, пра тое, што было на ёй і чаго ўжо няма. На сёньня самы таямнічы і мала дасьледаваны аб’ект — дом па вуліцы Караткевіча, 10. Там можа быць шмат сюрпрызаў. Мы запісвалі там экскурсію (якая будзе ў інтэрнэце), паказалі мне там шмат газэт і часопісаў, якія зьнялі з гарышча — гэта «ЛіМ» 50-х гадоў, які яўна выпісваў Караткевіч. Там варта яшчэ шукаць і перабіраць кожны аркушык у пошуках аўтографаў. Паказалі мне таксама глыбокі пограб у доме — туды мала хто зазіраў.

Газэты, знойдзеныя ў 2020 годзе на гарышчы дома Караткевіча ў Воршы.
Газэты, знойдзеныя ў 2020 годзе на гарышчы дома Караткевіча ў Воршы.

Гмахі былога аршанскага піўзавода каля дома Караткевіча вельмі цікавыя. Піўзавод быў адным з найстарэйшых у Беларусі, заснаваны як «Сындыкат піваварных заводчыкаў Паўночна-Заходняга краю» ў 1883 годзе. Да 1919 году, калі было прынятае рашэньне нацыяналізаваць завод, ён належаў сям’і Вайнбэрг.

У вершы Ўладзімера Караткевіча «Вуліца Касманаўтаў» чытаем:

Пасталі дамы ў пажары каралавых арабін —
Шаснаццаць аднапавярховых і двухпавярховы адзін.
А поруч зь імі ўзносяцца над стромай садоў залатых
Велічны гмах піўзавода і дом Грамады глухіх.

Колькасьць дамоў падае дакладна: «Шаснаццаць аднапавярховых і двухпавярховы адзін». Пра двухпавярховы доўга думала, што ж гэта такое, і зразумела, што гэта кантора піўзавода, дзе сядзела дырэкцыя, а цяпер вісіць гарэльеф.

Цяпер на верхняй частцы вуліцы Караткевіча ў Воршы захаваліся толькі тры старыя прыватныя дамы — № 10 (дом Караткевіча), № 8 і № 6 (дом, у якім ніхто не жыве). На схіле да Дняпра — чатыры прыватныя дамы.

— Кажуць, у Воршы ёсьць дакладнае месца, дзе выпіваў Уладзімер Караткевіч з Рыгорам Барадуліным, калі той прыяжджаў на гасьціны да сябра. Падзяліцеся таямніцай. Мо хто гэты факт ужо скарыстаў ці мае на мэце скарыстаць у культурна-камэрцыйных мэтах?

— Гэта дакладнае месца пад ліпамі на беразе Дняпра, напрыканцы вуліцы Караткевіча. Там сябры выпівалі, разглядалі купальшчыц на беразе. Цяпер там ня вып’еш, месца прызнанае грамадзкім — «Пляж на вуліцы Караткевіча» — і ходзяць па ім міліцэйскія патрулі, асабліва часта летам і ў выходныя. І ратавальнікі са станцыі ў бінокль глядзяць, сочаць, каб не панапіваліся і не палезьлі ў ваду. Але пры моцным жаданьні адчуць сябе на месцы клясыкаў можна паспрабаваць, падрыхтаваўшы адразу грошы на штраф.

Паліна Качаткова (Сьцепаненка)
Паліна Качаткова (Сьцепаненка)

— А дзе і як вы асабіста будзеце адзначаць 90-годзьдзе знакамітага земляка?

— Плянаваліся імпрэзы ў межах Вандроўнага фэсту Караткевіча. Я меркавала, што буду весьці экскурсію па Воршы для яго ўдзельнікаў — сяброў ПЭН-цэнтру. Але ў сувязі пандэміяй усё будзе онлайн. Думаю, каб годна адзначыць гэтую дату, трэба наведаць нейкую гістарычную мясьціну, дзе ніколі не была раней. Магчыма, гэта будзе Фашчаўка — з таямнічай постацьцю рыцара, якога называюць Фашчаўскі ці Шклоўскі ёлупень. Я там не была ніколі. Такая ў мяне ідэя — адзначыць 90-годзьдзе Майстра гістарычнай прозы наведваньнем нябачанай раней мясьціны беларускай гісторыі.

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

XS
SM
MD
LG