Лінкі ўнівэрсальнага доступу

«Структура беларускага грамадзтва сёньня тая самая, як і ў пачатку 90-х», — сацыёляг


Прэзыдэнцкія выбары 2015, агітацыйная кампанія, паштоўка за Лукашэнку

Госьць «Інтэрвію тыдня» — беларускі сацыёляг Сяргей Нікалюк. Ён сьцьвярджае, што каштоўнасьці беларусаў за апошнія 25 гадоў амаль не зьмяніліся, і тлумачыць, чаму так адбылося, а таксама заяўляе, што для ўлады кансэрвацыя статус-кво больш выгадная, чым мадэрнізацыя.

Каштоўнасьці людзей мяняюцца за кошт удзелу ў грамадзянскай актыўнасьці. Але дзяржава робіць усё, каб грамадзянская актыўнасьць была мінімальнай

— Гэтымі тыднямі ў Беларусі актыўна абмяркоўваюць 25-годзьдзе ўлады Аляксандра Лукашэнкі. Калі прааналізаваць тыя перамены, якія адбыліся за гэты час са сьветапоглядам беларусаў, і паспрабаваць з сацыялягічнага пункту гледжаньня ацаніць каштоўнасьці насельніцтва Беларусі — то што варта сказаць?

— Я паглядзеў апублікаванае нядаўна дасьледаваньне ІПМ, якое называецца «Каштоўнасьці насельніцтва Беларусі», і зачытаю першы сказ адтуль: «Сучаснае грамадзтва зьяўляецца ў надзвычайнай ступені дынамічнай структурай, зьмены адбываюцца ўвесь час і вельмі хутка». Гледзячы па гэтым сказе, можна думаць, што гэтае дасьледаваньне правялі аптымісты. Я, аднак, у гэтым пляне хутчэй пэсыміст.

У чым тут праблема? Пра якія зьмены мы кажам? Калі пра спажывецкія зьмены — то яны вялізныя. Просты прыклад — аўтамабілі да перабудовы мелі адзінкі, цяпер іх 2,5 мільёна. Вось зьмена паводзінаў, мільёны беларусаў сталі кіроўцамі.

Сяргей Нікалюк
Сяргей Нікалюк

Аднак калі мы паглядзім на тое, што сацыёлягі называюць «ядром калектыўных уяўленьняў» — дык тут зьмены мінімальныя. Таму, як у 1994 годзе беларусы прагаласавалі за аўтарытарнага лідэра, дык гэтак ён без асаблівых праблемаў 4 разы сам сябе перавыбіраў. Я думаю, у яго ёсьць усе магчымасьці пераабраць сябе зноў.

— Вы неяк казалі, што беларусы ўспрымаюць дзяржаву як вялікую сям’ю. Якая частка беларусаў мысьліць менавіта так, па-патэрналісцку, а якая ўспрымае дзяржаву па-заходняму, як балянс улады і розных інтарэсаў?

— Яшчэ першыя апытаньні НІСЭПД у 1992 годзе зафіксавалі раскол у беларускім грамадзтве — на традыцыйную большасьць і прасунутую меншасьць. І гэта было недзе 60 на 30 працэнтаў. Гэта зафіксавалі і першыя прэзыдэнцкія выбары, калі галасы яшчэ лічылі. За 25 гадоў працы НІСЭПД гэтая лічба моцна не зьмянілася. Думаю, што ў гэтым пляне структура беларускага грамадзтва сёньня тая самая, як і на пачатку 90-х.

І ў гэтым няма нічога нечаканага. Бо каштоўнасьці людзей мяняюцца найперш за кошт удзелу людзей у грамадзянскай актыўнасьці. Але наша дзяржава робіць усё, каб грамадзянская актыўнасьць была мінімальная.

Што да каштоўнасьцяў самарэалізацыі — дык тут беларусы ў аўтсайдэрах, мы саступаем нават Этыёпіі

— Падчас пераменаў пачатку 90-х многія журналісты і палітыкі заяўлялі, што са зьменай эканамічных умоваў і дачыненьняў зьменяцца і каштоўнасьці людзей. За апошнія 20 гадоў беларусы актыўна падвышалі свой дабрабыт, куплялі тэхніку, аўтамабілі, зьяўляліся новыя сфэры эканомікі — але, як вы заяўляеце, ніякіх істотных каштоўнасных зьменаў не адбылося?

— Гэта ня толькі я так лічу. Беларусь з 1996 году ўдзельнічае ў праграме па вывучэньні ўсясьветных каштоўнасьцяў, якая ахоплівае 95 працэнтаў насельніцтва Зямлі. У выніку гэтай праграмы малюецца ўсясьветная карта каштоўнасьцяў. Па вэртыкальнай восі фіксуецца пераход ад традыцыйных (найперш рэлігійных) каштоўнасьцяў да рацыянальных. І тут беларусы сярод лідэраў. Але гэта вынік савецкай улады найперш, якая фактычна зьнішчыла рэлігійнасьць.

Што тычыцца другой, гарызантальнай восі, якая фіксуе пераход ад каштоўнасьцяў выжываньня да каштоўнасьцяў самарэалізацыі — дык тут беларусы ў аўтсайдэрах, мы саступаем нават Этыёпіі. Гэтыя апытаньні праводзяцца кожныя 5 гадоў, і прынцыповых зьменаў па гэтай гарызантальнай восі не заўважна.

Так што паўтару тое, з чаго пачаў. Адна справа — асвойваць сучаснасьць праз спажываньне, і тут беларусы ўпраўляюцца ня горш за сваіх эўрапейскіх калегаў. І зусім іншае — гатоўнасьць адказваць ня толькі за сябе, але і за сваю краіну. А бяз гэтага дэмакратыі быць ня можа.

— У тым самым апытаньні ІПМ, да якога мы зьвярталіся, ёсьць лічбы, якія нярэдка ўжо цытаваліся ў беларускай прэсе — наконт таго, што беларусы нашмат болей, чым раней, схільныя да рынкавай эканомікі. Ці можна сказаць, што ў гэтым пытаньні беларускае грамадзтва апярэджвае ўладу, а ўлада не сьпяшаецца ісьці за грамадзкімі настроямі з сваіх суб’ектыўных прычынаў?

— Тут я магу пагадзіцца. Бо тое, што называецца «сацыяльнай дзяржавай», свае абавязаньні ўжо выконвае ня так, як раней. Таму беларусы проста вымушаныя прывыкаць да рынкавых адносін.

Але ў тым жа апытаньні ёсьць табліца пра тое, якія якасьці патрэбныя, каб стаць багатым. «Працавітасьць». Гэтую якасьць у 2006 годзе адзначалі 33 працэнты, а ў 2018-м — 49. Здаецца, добра. Але ня ўсё так адназначна. Бо 52 працэнты беларусаў лічаць, што каб сёньня стаць багатым у Беларусі, то трэба мець сувязі. Якія адносіны гэта мае да рынку? Так што беларусы разумеюць, што «рынак» у нас спэцыфічны, галоўнае тут — гэта сувязі.

— Сёньняшняя ўлада акурат абапіраецца на патрыярхальныя якасьці і стэрэатыпы беларусаў і кажа, што ня трэба нікуды ісьці. Але ж, магчыма, улада павінна весьці народ наперад, да больш прагрэсіўных і мадэрных задачаў?

— Улада ставіць перад сабой выключна свае задачы. Яе галоўная задача — ня весьці нас некуды, а займацца самазахаваньнем. Яна выдатна разумее, што кансэрваваць статус-кво для яе сёньня выгадней, чым займацца перабудовай і мадэрнізацыяй.

Аляксандр Лукашэнка на ўрачыстым сходзе, 2 ліпеня 2019 года
Аляксандр Лукашэнка на ўрачыстым сходзе, 2 ліпеня 2019 года

Таму чакаць ад нашай улады нейкіх рэфарматарскіх крокаў ня варта. Лукашэнка ў сваім апошнім пасланьні пра гэта вельмі падрабязна казаў, што нікуды ён весьці народ не зьбіраецца. Ён кажа — «Вы ж самі ня хочаце».

— Натуральна, што кардынальныя зьмены ў грамадзкай сьвядомасьці адбываюцца ня хутка. Але рэвалюцыйныя палітычныя зьмены часам адбываюцца літаральна за некалькі дзён — і потым грамадзтва да іх даволі доўга прывыкае. Нават патрыярхальныя беларусы могуць даволі спакойна, без пратэстаў, успрыняць любыя зьмены. Калі заўтра ўлада скажа: «Ідзем у Эўразьвяз» — ніхто гэтаму асабліва актыўна ня будзе пярэчыць.

— Нагадаю базавую ідэю сацыёлягаў, што постсавецкае грамадзтва можа быць у стане палітычнай апатыі і ў стане палітычнага ўзбуджэньня. Але нават калі грамадзтва пераходзіць у стан палітычнага ўзбуджэньня — што людзі майго пакаленьня назіралі на пачатку 90-х — на самой справе прырода грамадзтва пры гэтым не мяняецца.

Людзі могуць выказваць сваё нездавальненьне, што і прыводзіць да зьяўленьня новых людзей ва ўладзе. Але потым высьвятляецца, што людзі ва ўладзе зьмяніліся, а сама ўлада засталася тая самая. І галоўная яе характарыстыка — што яна па-ранейшаму непадсправаздачная грамадзтву. Чаму? Бо няма таго грамадзтва, якое гатовае ва ўлады спытаць.

Але новае «ўзбуджэньне» вельмі магчымае. Больш за тое — мы да яго ідзём. Зь якой хуткасьцю — пра гэта можна спрачацца.

  • 16x9 Image

    Віталь Цыганкоў

    Віталь Цыганкоў скончыў факультэт журналістыкі БДУ. Адзін з двух заснавальнікаў першага недзяржаўнага агенцтва навінаў БелаПАН. Працаваў ў газэтах «Звязда», быў карэспандэнтам у Беларусі расейскай «Независимой газеты», Associated Рress, аглядальнікам у газэце «Свабода».  На беларускай Свабодзе ад 1994 году. Карэспандэнт расейскай Свабоды ў Беларусі.
     

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

XS
SM
MD
LG