Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Яўген Мірановіч: «У 1989 годзе польскія камуністы падзялілі ўладу і маёмасьць з апазыцыяй»


Яўген Мірановіч

4 чэрвеня 1989 году ў Польшчы прайшлі часткова дэмакратычныя парлямэнцкія выбары, якія запачаткавалі сыход камунізму ня толькі ў гэтай краіне, але і ва ўсёй Цэнтральнай Эўропе. Размаўляем зь гісторыкам Яўгенам Мірановічам пра пачатак сыстэмнай трансфармацыі ў Польшчы, пра ролю генэрала Войцеха Ярузэльскага і лідэра «Салідарнасьці» Леха Валэнсы ў пераменах 30-гадовай даўнасьці ды таксама пра «плян Бальцаровіча».

У той час мы зь Яўгенам былі ня толькі назіральнікамі гэтых эпахальных выбараў, але і іх ўдзельнікамі. У 1989 годзе разам зь іншымі мы сфармавалі Беларускі выбарчы камітэт і паставілі двух беларускіх кандыдатаў на гэтых выбарах на Беласточчыне: Яўгена Мірановіча ў Сэйм і Сакрата Яновіча ў Сэнат. Але пра беларускі аспэкт польскіх выбараў 1989 году будзе ў другой частцы нашай размовы ў асобным падкасьце. А ў гэтым падкасьце — погляд беларускага гісторыка зь Беластоку на тое, што насамрэч адбылося ў Польшчы 30 гадоў таму.

Як звычайна, тэкстам я даю толькі некаторыя фрагмэнты выказваньняў майго суразмоўніка. Поўная гутарка — у падкасьце.

Пералом насамрэч адбыўся ў 1987 годзе

«1987 год быў такі пераломны. Гарбачоў тады сустрэўся з Рэйганам. І тады, як сёньня можна прачытаць ужо ў розных навуковых апрацаваньнях, яны дамовіліся, што Савецкі Саюз будзе адпускаць Сярэднюю Эўропу, што будзе стварацца штосьці новае, магчыма, нейкая зона нэўтралітэту. Камуністычныя ўлады Польшчы мелі свае спэцслужбы і, праўдападобна, арыентаваліся, у якім напрамку ідуць гэтыя ўсе зьмены. Таму я лічу, што ад 1987 году ўлады ў Польшчы рыхтаваліся да зьменаў».

Калі ў Польшчы пачаўся капіталізм?

«Варта прыгадаць, што ў 1988 годзе ўжо была гатовая эканамічная рэформа віцэ-прэм’ера Мячыслава Вільчэка. У найбольшым скарачэньні, яе сэнс зводзіўся да таго: усё, што не забаронена, дазволена. Не забароненай была ніякая эканамічная актыўнасьць. Напрыканцы 1980-х гадоў амаль кожны горад, амаль кожнае мястэчка пераўтварыліся ў вялікі базар. На тратуарах, на вуліцах, зьявіліся тавары з усяе Эўропы».

Камуністы абмянялі ўладу на маёмасьць і грошы

«У канцы 1980-х гадоў наступіла [ў Польшчы] такое эканамічнае ажыўленьне і такая эканамічная актыўнасьць грамадзтва, якога ні раней, ні пазьней я не сустракаў. Я думаю, што камуністы, рыхтуючыся да зьменаў, самі пачалі прыстасоўвацца. Гэта пацьвярджае тое, што здарылася пазьней. Перш за ўсё, яны хацелі ўзяць удзел, як спадкаемцы дзяржаўнай маёмасьці, у яе падзеле. І яны ўключыліся ў гэты працэс як першыя. Гэта асабліва відаць па тым, што пасьля пераломнага 1989 году кантроль над фінансамі, над банкамі знайшлася пераважна ў руках прадстаўнікоў апарату камуністычнай партыі. (…) 4 чэрвеня 1989 году — гэта больш сымбалічная дата, калі камуністы фармальна падзяліліся ўладай з апазыцыяй. Але працэс вялікіх зьменаў пачаўся значна раней».

Размовы за «круглым сталом»

«Тыя, што сядалі за „круглы стол“ з боку ўлады, рыхтаваліся да таго, што апазыцыя можа ўзяць поўную ўладу ў Польшчы, і хацелі, каб яна дала шанец бясьпечнага сацыяльна-эканамічнага існаваньня для тых, якія ўладу здаюць. Яны чакалі гарантый, і тыя гарантыі былі дадзеныя».

Пра генэрала Войцеха Ярузэльскага

«Ваеннае становішча [у 1981] не было найгоршым варыянтам. (…) Ярузэльскі, які стаў прэзыдэнтам [у 1989], не перашкаджаў ніякім пераменам. Яго актыўнасьць фактычна зводзілася да таго, што ён адабраў усе зьмены, якія прапанавала апазыцыя. (…) І ён без праблемаў адмовіўся ад улады. Відаць, тая ўлада яго ўжо стамляла».

А што Лех Валэнса?

«Валэнса — прадстаўнік простага народу. Ён такім быў, такім і застаўся па сёньняшні дзень. (…) Асаблівая каштоўнасьць людзей такога характару ў тым, што яны больш шчырыя. Яны думаюць больш рацыянальна».

«Шокавая тэрапія» Бальцаровіча

«Тую трансфармацыю, якую назвалі „плянам Бальцаровіча“, я б назваў трансфармацыяй у бок антыкапіталізму. Капіталізм пачаўся разам з рэформай Вільчэка. Тады сапраўды ўзьніклі асновы для лібэральнай эканомікі. „Плян Бальцаровіча“ палягаў у тым, каб усталяваць кантроль над эканомікай новымі абмежаваньнямі. Тое забароненае, тое забароненае, і яшчэ тое… Ну і поўная прыватызацыя, але пры адпаведных умовах. Усё дзяржаўнае было пастаўленае на продаж. Прыехалі купцы, найчасьцей з замежжа, і некаторыя куплялі прадпрыемствы толькі дзеля таго, каб праз пару месяцаў іх закрыць. Як добра памятаеш, у нашым Беластоку былі некалькі прадпрыемстваў, у якіх працавалі па пяць-шэсьць-сем тысяч чалавек. Праз два-тры гады не засталося ніводнага. Тыя людзі сталі беспрацоўнымі. Як добра памятаеш, калі мы працавалі разам у рэдакцыі „Нівы“, праз кожныя пару гадзін ці нават праз кожныя некалькі мінут заходзілі людзі, якія прасілі залатоўку ці два злоты. Людзі сапраўды апынуліся ў адчайнай сытуацыі. „Плян Бальцаровіча“ прывёў да таго, што ўся структура прамысловасьці раптоўна абвалілася. Праз пару гадоў мільёны людзей апынуліся ў кашмарнай сытуацыі».

* * *

Яўген Мірановіч (нар. 1955) — гісторык, прафэсар Беластоцкага ўнівэрсытэту, дасьледнік беларуска-польскіх дачыненьняў, гісторыі беларускага нацыянальнага руху ды руху іншых нацыянальных меншасьцяў у Польшчы, а таксама найноўшай гісторыі Беларусі і Ўкраіны. Сярод іншага, апублікаваў кнігі: «Białorusini w Polsce 1944–1949» (1993), «Mniejszości narodowe w Polsce» (1998, у суаўтарстве), «Historia państw świata w XX wieku. Białoruś" (1999), «Polityka narodowościowa PRL» (2000), «Polityka zagraniczna Białorusi 1990–2010» (2011), «Polityka zagraniczna Ukrainy 1990–2010» (2012), «Wojna wszystkich ze wszystkimi. Białoruś 1941–1944» (2015).

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

XS
SM
MD
LG