Лінкі ўнівэрсальнага доступу

«Разгул дэмакратыі». 30 гадоў таму пачаўся Першы зьезд народных дэпутатаў СССР


На першым паседжаньні зьезду, 25 траўня 1989 году

Прамая трансьляцыя дэбатаў, ад якіх займала дух, прыкавала да тэлеэкранаў амаль усё дарослае насельніцтва СССР. Аказалася, што можна свабодна і адкрыта спрачацца з самім генсекам ЦК КПСС, выступаць з прамовамі, якія не прайшлі папярэдняй цэнзуры ў кабінэтах ЦК. Зьезд стаў арэнай барацьбы рэфарматараў і кансэрватараў.

На зьезд паехала больш за 90 дэлегатаў ад Беларусі

Усяго на зьезд абралі 2250 дэпутатаў. Зь іх крыху больш за 90 — зь Беларусі.

Было штучнае прадстаўніцтва — 31 чалавек — ад грамадзкіх арганізацый, кшталту прафсаюзаў, камсамолу, творчых саюзаў, вэтэранаў. Некалькі беларусаў трапілі на зьезд іншымі шляхамі. Да прыкладу, пісьменьнік Алесь Адамовіч быў вылучаны Саюзам кінэматаграфістаў СССР. Падпалкоўнік Мікалай Петрушэнка служыў тады ў Казахстане, і яго абралі там.

Але дзьве траціны дэпутатаў былі абраныя дэмакратычным шляхам у Беларусі. Для правядзеньня выбараў у Беларускай ССР былі створаныя 60 выбарчых акругаў, у некаторых на адно месца прэтэндавалі па 5–7 чалавек. Аднак былі ўведзеныя «фільтры» — акруговыя перадвыбарчыя сходы, якія прымалі канчатковае рашэньне аб рэгістрацыі кандыдата. Гэтыя сходы выкарыстоўваліся, па вялікім рахунку, каб пазбавіцца ад «нязручных» кандыдатаў — 128 прэтэндэнтаў не былі зарэгістраваныя. Да прыкладу, па Менскай-Савецкай тэрытарыяльнай выбарчай акрузе № 566 зарэгістравалі толькі трох кандыдатаў з 14.

Каб пазьбегнуць непрадбачаных сытуацый, дзяржаўная і партыйная эліта рэгістравалася не ў сталіцы і не ў абласных цэнтрах, а на раённым узроўні.

Практычна ўсе кіраўнікі ішлі на выбары безальтэрнатыўна. Першы сакратар ЦК КПБ Яфрэм Сакалоў быў зарэгістраваны па Кобрынскай тэрытарыяльнай выбарчай акрузе; Мікалай Дземянцей, сакратар ЦК КПБ — па Полацкай; Георгі Таразевіч, старшыня Прэзыдыюму Вярхоўнага Савету, — па Маладэчанскай.

Балятаваўся на першы зьезд народных дэпутатаў па Магілёўскай сельскай выбарчай акрузе і тагачасны дырэктар саўгаса «Гарадзец» Аляксандар Лукашэнка, але прайграў у другім туры будучаму прэм’ер-міністру, тагачаснаму старшыні Дзяржпляну Вячаславу Кебічу — з розьніцай 1% галасоў.

Навуковец і праваабаронца Андрэй Сахараў выступае на зьезьдзе ў 1989 годзе
Навуковец і праваабаронца Андрэй Сахараў выступае на зьезьдзе ў 1989 годзе

Выбары абудзілі амбіцыі «новай генэрацыі» — маладых людзей, не заангажаваных у палітыку. Інтуітыўна яны адчувалі, што савецкае грамадзтва патрабуе рэфармаваньня, а тэмпы перабудовы замарудзіліся.

На зьезд былі абраныя старшы навуковы супрацоўнік Інстытуту мэханікі мэталапалімэрных сыстэм АН БССР Юры Варонежцаў, рабочы Гомельскага радыёзаводу Віктар Карняенка, інжынэр Аляксандар Дабравольскі.

Юры Варонежцаў: «На выбарах галасы лічылі сумленна, агітаваць ніхто не перашкаджаў»

У Гомлі лёс зьвёў маладога навукоўца Юрыя Варонежцава і рабочага Віктара Карняенку ў адной акрузе, але зь першага раза ніхто не набраў неабходнай колькасьці галасоў. Былі прызначаныя паўторныя выбары. Маладыя людзі пайшлі абірацца зноў. А паколькі ў Савецкім Саюзе Вярхоўны Савет быў дзьвюхпалатны, адзін пайшоў балятавацца ў Савет Саюзу, а другі — у Савет Нацыянальнасьцяў. Яны аб’ядналі каманды, удваіх аб’езьдзілі ўсе прадпрыемствы. І толькі ў другім туры абодва былі абраныя дэлегатамі Першага зьезду народных дэпутатаў.

«Прыехалі мы зь Віктарам Карняенкам апошнімі, засяліліся ў гатэль "Масква", сустрэлі Станіслава Шушкевіча. Ён там патлумачыў, дзе ў Крамлі можна пасьнедаць. Мы замовілі шыкоўны сьняданак, ні ў чым сабе не адмаўляючы. Аказалася, што ў Крамлі кормяць не бясплатна. А ўся агітацыйная кампанія мне абышлася ў 146 рублёў (і то за ўлёткі заплаціў цэнтар навукова-тэхнічнай творчасьці) і некалькі пляшак гарэлкі», — з усьмешкай узгадвае Юры Варонежцаў.

Юры Варонежцаў выступае падчас прэзыдэнцкай кампаніі Ўладзімера Някляева
Юры Варонежцаў выступае падчас прэзыдэнцкай кампаніі Ўладзімера Някляева

Што тычыцца самога зьезду, беларусы людзі сьціплыя, на трыбуну асабліва ня лезьлі — ня той мэнталітэт, кажа ён.

«Тыя падзеі — ня толькі першы зьезд, але і выбары, якія былі напярэдадні, і тое, што здарылася потым, — гэта было пераломным момантам, людзі сталі іншымі, краіна стала іншай. Ня ведаю, як гэта адбылося — такое здараецца раз на 100–200 гадоў. Хацелася б, каб гэта паўтарылася, але ў іншай форме і зь лепшымі вынікамі.

Як ні дзіўна, узровень дэмакратыі ў апошнія тры гады існаваньня СССР быў значна вышэйшы, чым цяпер. На выбарах галасы лічылі сумленна, агітаваць нам ніхто не перашкаджаў», — кажа Юры Варонежцаў.

Ён застаўся працаваць у Вярхоўным Савеце СССР, быў сакратаром пастаяннай камісіі па ліквідацыі наступстваў аварыі на Чарнобыльскай АЭС. А цягам трох месяцаў — у 1991 годзе ў прамежку паміж путчам і Віскулямі — Юры Варонежцаў быў намесьнікам старшыні Савету Саюзу.

Віктар Карняенка: «Вельмі прыстойна валодаю беларускай мовай дзякуючы Васілю Быкаву»

Наладчыку станкоў зь лічбавым праграмным кіраваньнем Гомельскага радыёзаводу Віктару Карняенку тады быў 31 год. Ён быў адным з самых маладых дэпутатаў. Самымі запамінальнымі лічыць знаёмства зь вядомымі палітыкамі, легендарнымі асобамі Андрэем Сахаравым, Аляксандрам Якаўлевым. Але самы яркі ўспамін — знаёмства з Васілём Быкавым, дзякуючы якому і стаў сьвядомым беларусам.

«Грузінскія калегі прапанавалі паглядзець фільм пра разгон дэманстрацыі ў Тбілісі, якім кіраваў генэрал Радзіёнаў. І я апынуўся падчас прагляду побач з Васілём Быкавым, мы разам глядзелі фільм, камэнтавалі, дзяліліся ўражаньнямі. Ён запрасіў мяне тым жа вечарам на сустрэчу зь беларускай дыяспарай. Там нядзельная школка, усе размаўляюць на беларускай мове, а я тады на мове ня вельмі добра размаўляў. Зразумела, стала сорамна, я адрэпэтаваў некалькі фраз і зразумеў: калі ты маеш нейкія прэтэнзіі на палітычную ролю, трэба вучыць і гісторыю, і мову. Можна сказаць, што Васіль Быкаў вельмі моцна паўплываў на мой патрыятычны патэнцыял. І пасьля я ўжо вёў паседжаньні сэсій Гомельскага гарсавету па-беларуску. Так што вельмі прыстойна валодаю беларускай мовай дзякуючы Васілю Ўладзімеравічу Быкаву», — узгадвае Віктар Карняенка.

Віктар Карняенка
Віктар Карняенка

Яшчэ яго ўразіў на зьезьдзе нізкі ўзровень кіроўных асобаў, партыйных босаў, намэнклятуры. Да зьезду ён іх бачыў па тэлебачаньні, чуў па радыё, а тут сутыкнуўся ўжывую.

«Гэта зрабіла вельмі моцнае ўражаньне — якім чынам яны зьбіраюцца рабіць гэтую самую перабудову? Падчас выбараў быў вельмі яскравы дэвіз, мэсыдж: "Нельга давяраць перабудову тым людзям, якія ўжо давялі краіну да перабудовы". На жаль, атрымалася так, што даверылі зноў жа ім. Калі паглядзець на склад зьезду, больш за 80% — сябры Камуністычнай партыі. Зразумела, сярод іх былі і людзі вельмі прыстойныя, надзейныя, патрыёты, але ў большасьці ўсё ж такі зьезд пацягнуў усё ў старое рэчышча. І калі б не путчысты, мне здаецца, Савецкі Саюз яшчэ б доўга целяпаўся. Яны вельмі паскорылі працэс стварэньня незалежных краінаў», — перакананы Віктар Карняенка.

Станіслаў Шушкевіч: «Сярод камуністаў былі і прыстойныя людзі, і "сакаловападобныя"»

У тагачаснага прарэктара па навуковай працы БДУ Станіслава Шушкевіча на выбарах было 6 супернікаў, сярод якіх, паводле ягонага прызнаньня, былі і прыстойныя людзі, і ня вельмі. Перамог ён і дырэктара «Амкадору» Васіля Шлындзікава, які потым стаў ягоным блізкім сябрам. Перамога Шушкевіча была пераканаўчай — ён набраў 76% галасоў у першым туры.

«Выбары тых, хто абіраўся па акругах, былі сумленныя, дэмакратычныя. У дэлегаты трапілі і простыя людзі, «ад сахі», былі і прыкормленыя. Але КПСС забясьпечыла сабе большасьць: Сакалоў, Малафееў, Ігруноў, Сямёнаў, Кебіч, Дземянцей... Тагачасны першы сакратар ЦК КПБ Яфрэм Сакалоў сабраў усіх дэлегатаў ад Беларусі і загадаў: «Мы павінны трымацца інтарэсаў рэспублікі». Але мы з Аляксандрам Дабравольскім адказалі: «Вы нас не абіралі, і ваша партыя нас не абірала, таму мы будзем дзейнічаць ад імя выбаршчыкаў. Давайце ня будзем працягваць цырк, а будзем адстойваць інтарэсы выбарцаў». Такім чынам, беларуская дэлегацыя падзялілася 50 на 50.

Аднак і сярод камуністаў былі вельмі прыстойныя людзі, да прыкладу, дырэктар МАЗу Міхаіл Лаўрыновіч, інспэктар ЦК КПБ Леанід Кляцкоў, якому тады было ўжо за 70. Былі і выпеставаныя Савецкай уладай, «прыкормленыя» кшталту старшыні калгаса Ўладзімера Бядулі. Былі і «сакаловападобныя», такія, як першы сакратар Гарадзенскага абкаму партыі Ўладзімер Сямёнаў, які казаў, калі літоўцы абвясьцілі незалежнасьць, што «мы павінны забраць у літоўцаў Вільню», — узгадвае Станіслаў Шушкевіч.

Станіслаў Шушкевіч
Станіслаў Шушкевіч

Ён кажа, што беларусы на зьезьдзе выглядалі добра, добра выступалі, «ушчэрбнымі» сябе не адчувалі.

«Цемрашалы нашы і расейскія былі аднолькавыя. А сам я сядзеў недалёка ад мікрафону, дык "прарываўся" выступаць у дэбатах даволі часта.

Атрымаў я тады і прапанову пайсьці ў Вярхоўны Савет СССР. Але я ўжо адчуваў, што ў нас хутка будуць зьмены, і адмовіўся», — узгадвае Станіслаў Шушкевіч.

Мікалай Петрушэнка: «Вялікія беларускія начальнікі-партыйцы ня ведалі гісторыі ўласнай краіны»

Беларус, падпалкоўнік Мікалай Петрушэнка абіраўся дэпутатам ад Ленінагорску Ўсходне-Казахстанскай вобласьці. Асноўныя ягоныя выбарцы — стараабрадцы, якіх называлі «кержакамі», гарнякі і калгасьнікі.

«Паколькі я быў абраны ад Казахстану, асноўныя канфлікты ў мяне былі з казаскімі таварышамі. А ад беларусаў у мяне склалася ўражаньне такое: беларуская дэлегацыя на чале з Сакаловым, Кебічам прыехала абсалютна не падрыхтаваная да зьезду, мне часьцяком было сьмешна, што вялікія беларускія начальнікі-партыйцы ня ведалі гісторыі ўласнай краіны.

Для іх сталася поўнай нечаканасьцю рэзалюцыя, якую ўнесьлі прыбалты, па палітычнай ацэнцы пакту Молатава-Рыбэнтропа. Вялікія начальнікі элемэнтарна ня ведалі гісторыі Другой усясьветнай вайны.

Тая самая карціна была, калі літоўская дэлегацыя ўнесла праект прапаноў па дэнансацыі Саюзнай дамовы 1922 году аб утварэньні СССР. Я знайшоў законы аб уступленьні краін Прыбалтыкі ў склад СССР. Дык вось, калі Літву прымалі ў склад СССР, то другім пунктам было: "перадаць Літве горад Вільню" (гэта зразумела) і яшчэ 8 раёнаў (і яны пералічаныя) са складу БССР. І пасьля майго выступу падыходзілі партыйныя работнікі і пыталіся: "Мікалай Сямёнавіч, адкуль ты гэта ведаеш?" Хаця былі і разумныя беларусы — Юры Варонежцаў, Аляксандар Дабравольскі, той жа Станіслаў Шушкевіч», — узгадвае Мікалай Петрушэнка.

Мікалай Петрушэнка
Мікалай Петрушэнка

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

XS
SM
MD
LG