Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Размаўляць пра гамафобію, а не замоўчваць яе. Што казалі на вечарыне памяці забітага гея Пішчэўскага


Зьлева направа: Тацяна Сяцко, Андрэй Завалей і Яніс Саар

Міхаіл Пішчэўскі быў жорстка зьбіты ў траўні 2014-га на выхадзе з гей-вечарыны і памёр больш чым праз год, пасьля працяглай комы, апэрацыі выдаленьня часткі мозгу і знаходжаньня ў шпіталі.

Паводле ўсіх прыкмет гэта была не выпадковая бойка, а напад на чалавека з прычыны ягонай сэксуальнай арыентацыі. Тым ня менш суд у дзеяньнях абвінавачанага не прызнаў варожасьці на глебе гамафобіі.

Вечарына памяці Міхаіла Пішчэўскага прайшла ў менскай Галерэі «Ў» 27 кастрычніка.

Няўтульная заля, нязручная тэма

Прасторная заля «Галерэі Ў» сустрэла холадам і вольнымі месцамі — больш за палову крэслаў не былі занятыя. На сустрэчу прыйшлі некалькі дзясяткаў чалавек, сярод іх прадстаўнікі амбасадаў ЗША, Францыі і Швэцыі, Інстытуту Гётэ, актывісты і прадстаўнікі ЛГБТК-супольнасьці, неабыякавыя людзі.

Людзі грэюцца ля цеплавой пушкі
Людзі грэюцца ля цеплавой пушкі

Амаль усе сядзелі ў цёплай вопратцы, колькі маладзёнаў у перапынках грэліся ля цеплавой гарматы. Гэтае памяшканьне — нібы мэтафара: такое ж некамфортнае, халоднае і няўтульнае, як гамафобнае грамадзтва для тых, каго называюць «сэксуальнай меншасьцю».

Не дапусьціць, каб гісторыя Мішы была забытая, і паказаць, якімі простымі дзеяньнямі беларусы могуць аб’ядноўваць свае намаганьні ў барацьбе з гамафобіяй, — такія мэты сустрэчы бачылі арганізатары.

Міхась Пішчэўскі як беларускі Мэт Шэпард

З уступным словам выступіла часовая павераная ў справах ЗША ў Беларусі Джэніфэр Мур. Яна падзякавала ўсім, хто прыйшоў, і ад імя амбасады вітала намаганьні мясцовых ЛГБТ-актывістаў, якія «супрацьстаяць стэрэатыпам і прадузятасьці» і распаўсюджваюць інфармацыю пра злачынствы на глебе нянавісьці, якія «часта застаюцца па-за публічнай увагай».

Часовая павераная ў справах ЗША ў Беларусі Джэніфэр Мур (зьлева)
Часовая павераная ў справах ЗША ў Беларусі Джэніфэр Мур (зьлева)

«Чым больш мы ўсе разумеем вытокі нянавісьці, якія стаяць за гэтымі злачынствамі, тым больш мы разам зможам будаваць грамадзтва цярпімасьці і павагі ў дачыненьні адзін да аднаго, незалежна ад таго, што нас аб’ядноўвае ці таго, чым мы адрозьніваемся. Гісторыя Мэта Шэпарда невымоўна цяжкая і сумная, але яна гаворыць пра нас і для нас», — кажа Джэніфэр Мур.

Джэніфэр Мур прадставіла амэрыканскі фільм «Мой сябар Мэт Шэпард» (Matt Shepard is a Friend of Mine).

Дакумэнтальная стужка «Мой сябар Мэт Шэпард» складаецца з архіўных фота, — відэаматэрыялаў і інтэрвію з роднымі і блізкімі забітага ў ЗША гея Мэт’ю Шэпарда. Яна апавядае гісторыю забойства, якое, як адзначыла Джэніфэр Мур, «стала адным з самых гучных і рэзанансных у ЗША і прывяло да зьмяненьня амэрыканскіх законаў, што дазволіла расьсьледаваць злачынствы на глебе нянавісьці па прыкметах сэксуальнай і гендэрнай арыентацыі, а таксама інваліднасьці».

Амэрыканец Мэт Шэпард, якога таксама забілі з прычыны ягонай гендэрнай арыентацыі
Амэрыканец Мэт Шэпард, якога таксама забілі з прычыны ягонай гендэрнай арыентацыі

Цішотка з партрэтам Пішчэўскага, які намалявала Ганна Крук. Яе можна набыць у краме Symbal.by
Цішотка з партрэтам Пішчэўскага, які намалявала Ганна Крук. Яе можна набыць у краме Symbal.by

Арганізатар сустрэчы Андрэй Завалей, каардынатар грамадзкай кампаніі памяці Мішы Пішчэўскага «Справа ПІ» кажа, што ён вельмі шкадуе, што гісторыя Мішы ў Беларусі ня стала гісторыяй Мэта Шэпарда ў Штатах.

«Каб больш беларусаў даведаліся пра гэту трагедыю, мы разам з symbal.by стварылі майку з партрэтам Мішы.

Яна ўяўляе сабой арт-аб’ект, зь якім кожны можа ўзаемадзейнічаць — рабіць нашыўкі, расфарбоўваць яе, — гаворыць Андрэй Завалей. — Вы можаце набыць і насіць яе ўжо сёньня. Гэта будзе своеасаблівым уключэньнем у рэальнасьць таго, што ў нашым кантэксьце застаецца нябачным».

Лісты Мішу Пішчэўскаму

У кутку залі знаходзілася інтэрактыўная мэмарыяльная пляцоўка, куды можна было падысьці і напісаць ліст Мішу. Пісаць лісты заклікалі і напярэдадні сустрэчы, і другая частка вечара памяці пачынаецца з чытаньня лістоў, напісаных удзельнікамі.

Пляцоўка, дзе можна было напісаць ліст Мішу
Пляцоўка, дзе можна было напісаць ліст Мішу

Некаторыя скарысталіся такой прапановай.

«Ужо тры гады прайшло, як цябе няма. (...) Цябе забілі не праз тваю арыентацыю, а празь нянавісьць. Нянавісьць, заснаваную на неразуменьні. На нежаданьні і няздольнасьці паставіць сябе на месца іншага. Мне неймаверна сумна, што людзі не заўжды ўсьведамляюць, што ўсе мы роўныя. (...) Падумай, Міша, калі б мы толькі глядзелі на людзей навокал, як на саміх сябе, як на нашых сваякоў і сяброў, колькі б чалавек працягвалі дыхаць цяпер. (...) Я толькі малю, Міша, каб твой выпадак прымусіў задумацца гэтак жа, як мяне, хаця б 10 тысяч чалавек або хаця б тузін..»

— урыўкі аднаго зь лістоў за подпісам «твой лейтэнант рэзэрву Скапцоў», які зачытаў актор і журналіст «Свабоднага тэатру» Кірыл Калбасьнікаў.

Лісты прасякнутыя болем, страхам, злосьцю, сумам, безнадзейнасьцю. У іх пра трагедыю, якая здарылася зь Мішам, пра іншыя асабістыя ЛГБТ-гісторыі і нават пра Беларусь і грамадзтва з усімі яго праблемамі.

Чытаньне лістоў да Мішы
Чытаньне лістоў да Мішы

«Наша краіна, як той 37-ы тралейбус: быццам едзеш, нікога не чапаеш, ні на кога не зьвяртаеш увагі, а калі бачыш старую, якой варта саступіць месца, робіш выгляд, што сьпіш», — напісала ў сваім лісьце журналістка Яўгенія Доўгая.

Беларускі квір-актывіст Яніс Саар, перш чым зачытаць свой ліст да Мішы, расказвае пра іншы, які калісьці напісаў сабе: «Мне было 13, і я прасіў Бога пазбавіць мяне ад маёй негетэрасэксуальнасьці».

«Пішучы такія лісты, малюючы, ствараючы каляжы, мы можам трансфармаваць свае нэгатыўныя эмоцыі ў нешта канструктыўнае, поўнае жыцьцёвай энэргіі, у канкрэтныя дзеяньні», — камэнтуе выбар фармату «мэдытатыўнай практыкі і арт-тэрапіі» Андрэй Завалей. І пазьней дадае: «ЛГБТ-актывізм, як і іншыя віды актывізму, гэта проста рай для эмацыйнага выгараньня: татальная пагарда і абясцэньваньне тваёй праблемы, твайго жыцьця ў прынцыпе — гэта прыгнятае».

Андрэй Завалей (зьлева) і Яніс Саар
Андрэй Завалей (зьлева) і Яніс Саар

Рэцэпты ад гамафобіі

У часе дыскусіі гаварылі аб праблеме злачынстваў на глебе гамафобіі і трансфобіі ў Беларусі і тых канкрэтных кроках, якія кожны чалавек можа зрабіць, каб ня даць гісторыі Міхаіла Пішчэўскага паўтарыцца.

Кіравала дыскусіяй актывістка Тацяна Сяцко, удзельніца праекту Makeout, суарганізатарка фэміністычнай бібліятэкі Gender Library; галоўныя сьпікеры — Андрэй Завалей і Яніс Саар. Сьпікеры дзяліліся думкамі аб праблеме гамафобіі і шляхах яе вырашэньня, расказвалі пра розныя ЛГБТ-ініцыятывы і праекты, а таксама пра ўласны досьвед. Людзі з залі далучаліся да гутаркі — дзяліліся думкамі, уражаньнямі ад сустрэчы, задавалі пытаньні.

«Рэцэпт» змаганьня з гамафобіяй у беларускіх умовах, што гучаў на сустрэчы найбольш часта, — гэта шлях «маленькіх спраў», якія штодня можа рабіць кожны чалавек.

«Бо нават калі забараніць гамафобію заканадаўча (што было першапачатковай мэтай кампаніі „Справа ПІ“), яе ня стане менш — людзі проста перастануць пра гэта адкрыта варожа выказвацца, але не перастануць у глыбіні душы адчуваць гэтую варожасьць», — гаворыць Андрэй Завалей.

Таму трэба факусавацца на простых размовах зь людзьмі і простых справах. «Па-добраму тлумачыць, што гамафобія — гэта не о’к, што людзі паміраюць праз гэта. Казаць пра гэта, распаўсюджваць інфармацыю; дзе толькі можна, выказваць сваю пазыцыю супраць гамафобіі», — кажа актывіст Яніс Саар.

З залі гучалі гісторыі, якія пацьвярджалі гэтую думку. Студэнт Паша, які раней ня ведаў гісторый Мішы і Мэта і прыйшоў паглядзець фільм, расказвае, як на занятках па ангельскай мове ва ўнівэрсытэце завёў гутарку аб праблеме гамафобіі.

Паша
Паша

«І ўсе ў аўдыторыі адразу крыху напружыліся (...) Але ў выніку нашай дыскусіі рыторыкі, якія гучалі спачатку як „гэта ненармальна і гэта трэба лячыць“, зьмяніліся здаровымі думкамі», — кажа Паша. Ён лічыць, што для кожнага важна хаця б у коле сяброў, знаёмых уздымаць такія тэмы, паколькі «большасьць з нас носіць маскі і дасюль знаходзіцца пад уплывам меркаваньняў мінулага, нашых бацькоў і дзядоў, якія пра гэта ня ведалі і не прымалі гэтага».

У залі ляжалі буклеты, налепкі, створаныя кампаніяй «Справа ПІ», і ў якасьці адной «маленькай справы» Андрэй Завалей прапаноўвае браць і распаўсюджваць іх, каб інфармаваць людзей аб праблемах гамафобіі.

«Кожны можа стаць „агентам ПІ“. Мы ня людзі, якія проста сядзяць у кабінэце, мы ходзім па вуліцы і, напрыклад, клеім налепкі», — кажа ён пра ініцыятыву кампаніі «Справа ПІ».

Кожны можа ўключыцца ў кампанію супраць гамафобіі, далучыцца да розных ініцыятываў, арганізацый, групаў, ды і «каб казаць нешта пра гамафобію, не абавязкова запісвацца ў ЛГБТК-актывісты», — гаворыць Яніс Саар.

Беларускі кантэкст праблемы гамафобіі

​На сустрэчы зайшла гутарка і пра «беларускі кантэкст» праблемы, які адрозьніваецца ад амэрыканскай ці іншай рэальнасьці.

«Мы ня выключаныя зь міжнароднага дыялёгу аб праблеме, але нам не даюць знайсьці свой шлях — праз ізаляцыю, ціск. Нам трэба шукаць сваё і знаходзіць сваю ідэнтычнасьць — беларускую гейскую ідэнтычнасьць», — лічыць Андрэй Завалей. І Яніс Саар пагадзіўся зь ім, што «структура ідэнтычнасьці ў беларусаў вельмі размытая і слаба структураваная».

Тацяна Сяцко і Андрэй Завалей
Тацяна Сяцко і Андрэй Завалей

На пытаньне з залі: «Чаму для вас такая важная нацыянальная ідэнтычнасьць і як гэта зьвязана з гамафобіяй?» Андрэй Завалей адказаў, што бачыць вельмі шмат падобнага ў тым, як прыгнятаюць ЛГБТ і беларускамоўных людзей у Беларусі.

«Калі кажаш нешта пра сваю нацыянальную ідэнтычнасьць, ты адчуваеш такі ж прэсінг большасьці», — дадае ён.

​Падсумоўваючы, Завалей сказаў, што перад кожным чалавекам стаіць выбар: знаходзіцца ў камфортнай сытуацыі, прыстасоўвацца — або ўвесь час «выходзіць да людзей», спрабаваць ім нешта расказаць. На ягоную думку, «задача любога разумнага чалавека — прымусіць людзей вакол цікавіцца нечым, што выходзіць за межы зоны камфорту».

«Свабода чалавека — гэта магчымасьць нешта мяняць у сваім жыцьці», — сказаў Андрэй Завалей. Што да вонкавых зьменаў, важна быць шчырымі з самімі сабой: «мы мала што можам зьмяніць па-за зонай сваёй „бурбалкі“, таму трэба яе пашыраць і павялічваць, — лічыць Андрэй Завалей. — Пры гэтым не ператвараючы сваё жыцьцё ў драму з дрэнным фіналам, не даводзячы сябе да стану адчаю, не займаючыся самаруйнаваньнем. Трэба берагчы сябе».

Забойства Міхаіла Пішчэўскага. Што важна ведаць

Міхаіл Пішчэўскі, архіўнае фота
Міхаіл Пішчэўскі, архіўнае фота
  • Канфлікт адбыўся каля менскай кавярні Underworld, дзе 25 траўня 2014 году праходзіла гей-вечарына, на якую прыйшоў і Міхаіл Пішчэўскі.
  • Былы настаўнік фізкультуры Зьміцер Лукашэвіч адмыслова прыйшоў да кавярні, дзе геі зьбіраліся на вечарыну, і жорстка зьбіў Пішчэўскага.
  • Пішчэўскі патрапіў у шпіталь у стане комы, перанёс апэрацыю па выдаленьні часткі мозгу, доўгі час ляжаў у 5-ым сталічным шпіталі. Памёр 27 кастрычніка 2015 году.
  • Лукашэвіча асудзілі на 2 гады і 8 месяцаў пазбаўленьня волі «за хуліганства і прычыненьне цяжкіх цялесных пашкоджаньняў», але хутка выпусьцілі па амністыі.
  • Калі Міхаіл Пішчэўскі памёр, адбыўся другі суд. Лукашэвіч папрасіў суд «строга яго не караць». Яго асудзілі да 3 год пазбаўленьня волі і кампэнсацыі за маральную шкоду памерам 10 000 даляраў на карысьць сям’і Пішчэўскага. Аднак менш чым праз год Лукашэвіч зноў апынуўся на волі.
  • Пры гэтым суды так і не прызналі ў дзеяньнях Зьміцера Лукашэвіча варожасьці на глебе гамафобіі.
  • Беларусь застаецца адной зь нешматлікіх краінаў, дзе няма антыдыскрымінацыйнага заканадаўства ў адносінах да прадстаўнікоў ЛГБТ-супольнасьці. І невядома, калі яно зьявіцца.
  • Вясной 2017 году была заснаваная грамадзкая кампанія «Справа Пі», названая так у памяць пра Міхаіла Пішчэўскага. Актывісты кампаніі ставяць на мэце зьменшыць узровень гамафобіі і трансфобіі ў беларускім грамадзтве і спыніць ігнараваньне праблемаў ЛГБТ-супольнасьці як уладай, так і СМІ.

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

XS
SM
MD
LG