Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Клініка кітайскага дантыста. Асілак на дрэве


Аляксандар Уласаў зь сям'ёй у Мігаўцы

У сэрыі «Бібліятэка Свабоды» выходзіць новая кніга Зьмітра Бартосіка «Клініка кітайскага дантыста», напісаная на матэрыялах праграм «Вострая Брама» і «Падарожжы Свабоды» на Радыё Свабода. Папярэдняя кніга падарожжаў «Быў у пана верабейка гаварушчы…» (Бібліятэка Свабоды, 2016) прынесла аўтару прэміі Аляксандра і Марыі Стагановічаў (за непрыдуманую літаратуру), Алеся Адамовіча (Беларускага ПЭН-цэнтру) і Ежы Гедройця. Паводле кнігі быў пастаўлены спэктакль беларускага Свабоднага тэатру.

У жніўні мы публікуем фрагмэнты новай кнігі на сайце.

Замовіць кнігу можна ТУТ

АСІЛАК НА ДРЭВЕ

Аляксандар Уласаў, Мігаўка, 1939

Ёсьць такі рэдкі тып лю­дзей, да якіх пранікаесься сымпатыяй ужо завочна. Дастаткова нейкай гісторыі з жыцьця альбо аднаго фатаздымку, i ўжо ніякая розьніца ў эпохах не адыгрывае ролі. Няхай сымпатычны табе чалавек сышоў задоўга да твайго нараджэньня, цябе ўсё адно прывабліваюць тыя мясьціны, дзе ён жыў. I дзе дзякуючы ягонай колішняй прысутнасьці ўсё павінна быць крыху ня так, як паўсюль. Рукапісы гараць, лю­дзкая памяць сьціраецца, але нешта ня можа не застацца. Лягчэй за ўсё назваць гэтае «нешта» аўрай. Мне здаецца, у нашым выпадку гэта — Беларусь, пра якую мы марым, працягваючы мары й справы тых, хто верыў у яе задоўга да нашага прыходу.

Аляксандар Уласаў рэдактар
Аляксандар Уласаў рэдактар

Пра асобу першага рэдактара «Нашай Нiвы», пасьля — сэнатара польскага сэйму і заснавальнiка Радашкавiцкай беларускай гiмназii я ўпершыню даведаўся са старонак раману Якуба Коласа «На ростанях». З той кнiжкi шмат чаго пасьпеў забыць, але толькi не эпiзод зьяўленьня Аляксандра Уласава, у Коласавым варыянце — Мікіты Ўласюка.

«Якраз у самы разгар Ясевага ўзьнёслага красамоўства з другiх дзьвярэй высунуўся Мiкiта Аляксандравiч, босы, у адной толькi нiжняй кароценькай сарочцы. Уся яго постаць нагадвала дзябёлую чыгунную тумбу. Нельга было бязь сьмеху гля­дзець на гэтую амаль зусiм голую фiгуру. Пад носам Уласюка красавалiся навусьнiкi, канцы якiх былi завязаныя на патылiцы. Такi „ўрачысты“ выхад рэдактара абразiў эстэтычны густ Яся Лiскоўскага. Нiчога ня кажучы, ён шпарка выйшаў у свой пакой, зьняў са сьцяны адну са старасьвецкiх шабель. Не вымаючы клiнка, пляснуў разоў пару ножнамi па рэдактарскаму заду. Рэдактар нiколечкi не пакрыў­дзiўся i толькi сказаў: — Не паненкi ж тут ся­дзяць! — павярнуўся i пайшоў у свой пакой. Там у яго былi гiры i штанга, i ён прыступiў да гiмнастычных практыкаваньняў, а потым заняўся туалетам».

Вільня часоў Аляксандра Ўласава
Вільня часоў Аляксандра Ўласава

Гэта эпізод зь віленскага пэрыяду жыцьця Ўласава. Колькі пасьля я ні чытаў пра гэтага вусатага велікана, якi з усьмешкай у вачах пазiрае з кожнага фатаздымку, сымпатыi да яго толькі большала. Вось што ўспамiнае пра Ўласава ягоная пляменьнiца Вера Нiжанкоўская. Тут ужо дзея адбываецца ў фальварку Мігаўка ў тагачаснай Заходняй Беларусі, з польскага боку польска-савецкай мяжы:

«Калi было горача, дзя­дзька ха­дзiў у адных шортах (тады гэта была рэдкасьць), а такi волат, як ён, выглядаў досыць арыгiнальна. Нават здаралiся зь iм анэкдоты. Прыехаў неяк зь Вільні да яго нейкі дзяяч беларускі, пагаварыць па справах. Пайшлі яны зь дзя­дзькам у сад. Тым часам прыйшоў мясцовы селянiн па раду. Яго накіравалі ў сад. Неўзабаве ён вярнуўся перапалоханы ды кажа: „Там нейкi голы вар’ят хо­дзiць, а каля яго, мусi, фэльчар круцiцца i ўсё яго ўгаворвае!“ Аднаго разу прыйшла нейкая дзяўчына, i яе паслалi ў сад. Яна пайшла й паклiкала: „Пане сэнатар!“ I раптам пачула аднекуль з гары: „Гоп, гоп!“ Узьняла галаву, а на дрэве нейкае вялiзнае праве голае цела. Ад нечаканасьцi амаль не самлела».

Радашкавічы, сучасны выгляд
Радашкавічы, сучасны выгляд

Вёска Мiгаўка, дзе прайшлi апошнiя гады жыцьця Аляксандра Ўласава, месьціцца адразу за Радашкавiчамi. Ад Вiленскай шашы да яе вя­дзе грунтоўка, шляхотна абсаджаная таполямi. На гэтыя прысады мiжволi зьвяртаеш увагу як на жывую прыкмету колiшняй несавецкай тэрыторыi.

ПАДПІСАНТ «ЛЁ ФIГАРО»

Я вельмi шкадую, што ня збочыў на Мiгаўку выпадкова. Напрыклад, напiцца вады цi набыць малака. Я б усё роўна пагрукаў у самую старую хату. А насустрач мне выйшаў бы стары хутаранiн, твар, пастава i гаворка якога ўсё роўна прымусiлi б затрымацца ў Мiгаўцы крыху даўжэй, чым толькi каб папіць. Карэнная беларуская шляхотнасьць, не прыдбаная з кнiжак, а перада­дзеная з крывёй, адклiкалася ў кожным позiрку, жэсьце ды слове прыгожага чалавека зь нямецкiм прозьвiшчам Шнэйдэр i беларускiм iмем Мiхал. «У Беларусi, — сказаў ён, — ня прынята па отчаству».

Міхал Шнэйдэр
Міхал Шнэйдэр

— Уласава? Вядома, памятаю. Росту прыкладна мэтар дзевяноста. Сама яго рука — даланю ўзяць — дык нармальнага чалавека слажыць дзьве даланi. Сiлiшчы быў незвычайнай. Памятаю, рэзалi бярвеньне на дошкi. Козлы былi высачэнныя. I калi трох парабкоў не маглi калоду падняць туды, дык ён кажа: «Вы адый­дзiцеся, хлопцы». I а­дзiн закiнуў тую калодку. Жыў ён вунь на тым узгорку. Хата была прыкладна дзесяць на чатырнаццаць. Але на ўласны конт эканамiчаскi ня быў заiнтарасаваны. За свае крэўныя ла­дзiў вечарыны, пастаноўкi. Каб, ну як гэта сказаць, мець задавальненьне сабе й сялянам. Прама на ўласным падворку. Як апранаўся? Ён не любiў гальштучка. Кашуля там прырасшпiленая цi жакетка. Яго за гэта не любiлi некаторыя памешчыкi, за гэтую «паказуху». За гэты стыль а­дзежы сялянскi.

Арышт Уласава, кажа Шнэйдэр, усе перажывалі цяжка. Але ўсе маўчалі. «Мы й да iх прыходу ведалi, чым пахне сталiнская свабода. А як яны перайшлi гранiцу, мы ўсе былi падаўленыя маральна. Хто ха­дзiў пад гальштукам, дык пачалi скiдаць».

Я слухаў колiшняга сына арандатара, колiшняга варшаўскага студэнта, падпiсанта «Лё Фiгаро», стажыста ў гiтлераўскай Нямеччыне. Колiшняга сталiнскага вязьня, колiшняга пчаляра. Беларуса зь незвычайным беларускім лёсам.

— Вы не сумуеце па тым шчасьлiвым часе?

— Па часох сумуюць толькi няверуючыя.

РАГОЧА ЎСЯ КАМЭРА!

Аднаго я зразумець ня мог. Стары мне расказваў, што ў Мiгаўцы цудоўна ведалi пра парадкi па той бок мяжы. Уцекачоў са сталiнскага раю з кожным годам большала. Дык няўжо Ўласаў не даваў iм веры? Цi, можа, хавацца й панiкаваць было не ў ягоных правiлах? Вось як выглядае фатальны верасень ва ўспамiнах Веры Нiжанкоўскай:

«17 верасьня 1939-га, калi ў Радашкавiчы прыйшла Красная армiя, ён прыйшоў да мяне поўны энтузiязму, маўляў, вось калi ён бу­дзе пiсаць i друкавацца як эканамiст! Аляксандар Мiкiтавiч паехаў у Маладэчна прапанаваць свае паслугi ў рэдакцыю тамтэйшай газэты. Стуль яго накiравалi ў НКВД на зацьверджаньне як супрацоўнiка. У НКВД яго папрасiлi напiсаць аўтабiяграфiю. Дзя­дзька на 17 старонках апiсаў усе свае заслугi ў беларускiм i рэвалюцыйным руху… З НКВД ён ужо ня выйшаў, i, здаецца, напiсаная iм аўтабiяграфiя фiгуравала як акт абвiнавачаньня… Калi жонка вазіла яму ў Маладэчна падаянкi й пыталася ў турэмнага вартаўнiка, цi здаровы ейны муж, той адказваў: „Такі вялiкi, вусаты? Дык жа ад ягоных расказаў рагоча ўся камэра!“».

Я ўзьняўся на пагорак, дзе ўжо нiчога не нагадвае пра ся­дзiбу заснавальнiка «Нашай Нiвы». Але адна карцiна прамiнулага часу намалявалася маёй фантазіяй так ярка, нібы я быў сьведкам. Летняе зьмярканьне. Ружовае беларускае сонца паволi хаваецца ў заходнiх лясах. Зь вялiкага падворку пана сэнатара ва ўсе бакі разносiцца «Чаму ж мне ня пець». Падтрыманая гаспадаром дому, песьня сьпяваецца лёгка, на поўны голас. Каб песьню гэтай зямлi на гэтай зямлi чуваць было як мага далей па абодва бакi мяжы. Польскiя стражнiкi на хвiлю адарвалiся ад прэфэрансу, расейскiя пагранічнікі, парушаючы правiлы маскiроўкi, закурылi папяросы. Да верасьня засталося ня так i шмат часу. Але ўсiм здаецца, што песьня бу­дзе гучаць бясконца. «Калi ў нашай хатачцы парадак i­дзець»…

Створаная А. Уласавым (у цэнтры) Радашкавіцкая беларуская гімназія, 1924
Створаная А. Уласавым (у цэнтры) Радашкавіцкая беларуская гімназія, 1924

Чаму Аляксандар Уласаў радасна вітаў Чырвоную армію ў 1939-м? Ускосны адказ на гэтае пытаньне я знайшоў ва ўспамінах жонкі Ўласава, якія запісаў Сяргей Дубавец у сярэ­дзіне 1980-х у Гомлі, дзе яна жыла. У гутарках зь сялянамі, згадвала спадарыня Аляксандра, Уласаў пераканана казаў, што «Польшча хутка здохне, і палі будуць араць трактары. Будуць калгасы, саўгасы. Адкрыецца праклятая мяжа, і бу­дзем жыць у адной сям’і». Проста нейкая ілюстрацыя да любімай сталінскай песьні «Hад стpаной весенний ветеp веет, С каждым днем всё pадостнее жить». Напэўна, уявіць сабе рэальную карціну таго пекла, якое несьлі з сабой бальшавікі, былы рэдактар «Нашай Нівы» ня мог. Альбо сам сябе спрабаваў пераканаць у адваротным.

1999, жнівень

P. S. Кожнага разу, праяжджаючы каля ўказальніка на Мігаўку, я ўяўляю на далягля­дзе постаць высокага чалавека, які выйшаў насустрач Чырвонай арміі. А­дзін з тых многіх, хто зьвязаў яе прыход з узьяднаньнем Беларусі. І а­дзін з тых многіх, чыімі жыцьцямі было аплачана тое ўзьяднаньне.

Працяг будзе

Папярэднія публікацыі

Праз могілкі. Слова на дарогу

«А графаманаў трэба расстрэльваць»

«А нету никакой Белоруссии!»

Бедныя бабулькі паехалі на Польшчу

Хто прыдумаў літару Ў

Паэт і вэтэран НКВД

Дзе закапанае панскае золата

Сынтэз паганства і хрысьціянства

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Нам таксама можна напісаць на адрас radiosvaboda@gmail.com

XS
SM
MD
LG