Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Напітыя, абкураныя і разьбітыя


Ян Максімюк

Што лепш — хапіць «па вярхах» нейкі літаратурны трэнд, накшталт «beat generation», ці засяродзіць перакладчыцкі час, каб перакласьці ад пачатку да канца і выдаць «On the Road» Джэка Кэруака або «One Flew Over the Cuckoo’s Nest» Кэна Кізі? Піша Ян Максімюк

Зьявілася адзінаццатае выданьне інтэрнэт-часопісу перакладной літаратуры «Прайдзісьвет», азагалоўленае «Бітнікі шыбаў» і прысьвечанае, у асноўным, паэтам і празаікам гэтак званага «разьбітага пакаленьня» (beat generation) у амэрыканскай літаратуры. Выданьне для мяне настолькі цікавае, што палову з прэзэнтаваных там тэкстаў я глынуў літаральна за адзін надвячорак, а другую палову зьбіраюся прачытаць, ахвяруючы надвячоркам у бліжэйшыя выходныя.

Джэк Кэруак (Jack Kerouac)
Джэк Кэруак (Jack Kerouac)
Акрамя, так сказаць, hard-core’авых прадстаўнікоў «разьбітага пакаленьня» — Джэка Кэруака, Алена Гінзбэрга і Грэгары Корсы — у гэтым выданьні зьмешчаныя пераклады і некаторых іншых, накшталт Кэна Кізі, Курта Вонэгута і Джэрома Дэвіда Сэлінджэра, якіх бітнікамі можна назваць толькі ўмоўна. Але і яны, несумненна, як пішуць нашы «прайдзісьветачы» — прадстаўнікі «па вялікім рахунку, літаратурнай контр-культуры сярэдзіны ХХ стагодзьдзя». Слушна. А таму ў гэтай кампаніі не зьдзіўляе і прысутнасьць француза Сэржа Гензбура ці расейца Венядзікта Ерафеева.

Ці варта шырэйшаму колу чытачоў беларускамоўных тэкстаў (у гэтым акрэсьленьні адчуваецца мне падкалодны аксюмаран) ведаць, якое значэньне ў амэрыканскай літаратуры і культуры мела «beat generation»? То бок, ці варта гэтым маладым ідэалістам з «Прайдзісьвету» выдаткоўваць свой час і натугу, каб перакладаць нам і Кэруака з Гінзбэргам, і Робэрта Энтані Ўілсана з Уільямам Карласам Уільямсам? Гэтае пытаньне, канешне, не да перакладнікаў, а ў першую чаргу, так бы мовіць, да кіраўнікоў літаратурнага працэсу ў Беларусі. Што лепш — хапіць «па вярхах» нейкі літаратурны трэнд, накшталт «beat generation», ці засяродзіць перакладчыцкі час і энэргію ды арганізацыйна-фінансавыя магчымасьці на тым, каб перакласьці ад пачатку да канца і выдаць «On the Road» (1957) Джэка Кэруака або «One Flew Over the Cuckoo’s Nest» (1962) Кэна Кізі? Бо рэч тут у чым? А ў тым якраз, што ўвесь той бітнікоўскі пэрыяд немагчыма мысьліць бяз гэтых дзьвюх кніжак. І гэтыя кніжкі публікуюцца і знаходзяць чытача паўсюды па сьвеце да сёньняшняга дня. Бо яны — ня толькі эталён літаратуры «разьбітага пакаленьня», яны — эталён літаратуры наогул. То бок, у сытуацыі, калі нам усім не хапае часу і сродкаў, каб перакласьці на беларускую «ўсё вартае ўвагі», ці ня лепш менавіта вызначыць нейкі такі «залаты фонд» і арганізаваць час і сродкі дзеля перакладаў якраз такіх рэчаў?

Ален Гінзбэрг
Ален Гінзбэрг
Ці ня варта было б падумаць над нейкім «народным літаратурным праектам» у Беларусі, у якім грошы на беларускі пераклад і выданьне «On the Road» або «One Flew Over the Cuckoo’s Nest» зьбіраліся б праз падпіску сярод самых адданых беларускай мове чытачоў? Я, зразумела, нікога ў Беларусі не адмаўляю карыстацца грашмі з заходніх ці расейскіх літаратурных фондаў, каб падтрымліваць літаратурны працэс, але прызнаюся, што мне вельмі муляе той факт, што найбольш «ажыятажную» літаратурную прэмію ў беларускай літаратуры фінансуюць палякі... Не падумайце, што я тут выстаўляю напаказ свае антыпольскія комплексы... Не, дзякуй палякам за тое, што фінансуюць прэмію Гедройца, і за тое, што прафінансавалі выданьне першай паловы перакладу «Ўліса» Дж. Джойса... Але мне няўтульна, што гэтага ня хочуць фінансаваць беларусы... Дый другой часткі перакладу ня хочацца канчаць... Вось неяк так — і словаў не хапае, каб выказаць тое, пра што насамрэч хочацца сказаць...

Але гэты тэкст — не пра палякаў і іхныя грошы, а пра апошняе выданьне «Прайдзісьвету», якое мне спадабалася мацней за ўсе папярэднія. Так што вяртаюся бліжэй да тэмы. Пераклады ў гэтым выданьні наогул дабротныя, прынамсі тыя, якія я ўжо пасьпеў прачытаць... Файна чытаецца пераклад Кэна Кізі, зроблены маім рэдакцыйным калегам Аляксеем Знаткевічам... І таксама файна чытаецца пераклад Алена Гінзбэрга, зроблены Юляй Цімафеевай... Я б там пераклаў «Howl» як «Зьвяг», а ня «Сковыт», ну але... Як на пачатак, зусім няблага:) Пра пераклады Гензбура, выкананыя Андрэем Хадановічам, і ня трэба шмат гаварыць — гэта чыстая чытацкая асалода...

Ніл Кэсідзі
Ніл Кэсідзі
Акрамя перакладаў мастацкіх тэкстаў, у гэтым выданьні «Прайдзісьвету» мы знойдзем і трохі літаратурнай крытыкі ды нечага такога, што ў прынцыпе пашырае далягляды таго нешырокага чытацкага кола, якому можа быць цікавы пэрыяд «beat generation» як такі. І там яшчэ адзін вельмі ўдалы выдавецкі ход — на сайт загружаныя больш за 30 музычных хітоў, перш за ўсё джазу, якія былі асабліва папулярнымі ў 1940-х, 1950-х і 1960-х, калі тое «разьбітае пакаленьне» пісала свае вершы, паэмы і раманы, напівалася да ўпаду і абкурвалася марыхуанай ды іншымі травамі да каляровых чорцікаў у вачах...

Вось і мне на заканчэньне хацелася б дадаць да новаўзьніклай беларускай бітнікалёгіі адну рысу, якая, хутчэй за ўсё, шырэй не вядомая ў вузкім коле аматараў беларускай прыгожай пісьмовасьці. Наогул усе тыя бітнікі, за невялікімі выключэньнямі, вялі вельмі свабоднае і не абмежаванае грамадзкімі нормамі сэксуальнае жыцьцё... То бок, як правіла, бітнікі былі хутчэй бісэксуальнымі, чым гетэра- або гомасэксуальнымі. У гэтым сэнсе Кэруак — які паходзіў з набожнай каталіцкай француска-канадзкай сям’і, якая перасялілася ў ЗША — быў традыцыяналістам: ён спаў толькі з жанчынамі. Але ў яго быў сябра, Ніл Кэсідзі (Neal Cassidy), безь якога нельга сабе ўявіць узьнікненьне шэдэўру Кэруака «On the Road». Бо «Ў дарозе» — гэта па сутнасьці запіс сяброўства і падарожжаў Кэруака (у кнізе ён выступае пад імем Сал Парадайз) з Кэсідзі (у якога літаратурнае імя Дзін Марыярці). Кэруака, як піша ягоная біёграф Эн Чартэрз (Ann Charters), бянтэжыў гомасэксуалізм Кэсідзі (да якога той «далучыўся» падчас трох побытаў у папраўчай калёніі ў маладосьці), але з другога боку гэтая схільнасьць ураўнаважвалася ягонай гетэрасэксуальнасьцю (Кэсідзі быў тры разы жанаты і меў незьлічоную колькасьць пазашлюбных сувязяў з жанчынамі). Эн Чартэрз піша, што ў жыцьці Кэсідзі здараліся пэрыяды, калі ён папераменна праводзіў свой час з Аленам Гінзбэргам, які ўдзень вучыў яго пісаць вершы, а ўначы быў ягоным каханкам, з жонкай Луэн, якая зь ім удзень сварылася, а ўначы спала, і з Кэруакам, які вучыў Кэсідзі пісаць прозу. Ночы Кэсідзі і Кэруак, як ужо была адзначана, праводзілі асобна.

Энэргія, ня толькі сэксуальная, біла з Кэсідзі цераз край. Эн Чартэрз прыводзіць цытату з аднаго ліста, які Кэсідзі напісаў Кэруаку, завабліваючы яго на вандроўку па Амэрыцы ў 1947 годзе. Кэсідзі ўдалося спакусіць Кэруака, і ў 1947 Кэруак рушыў у вялікае падарожжа, якое потым апісаў у сваім шэдэўральным рамане. Вось гэтая цытата зь ліста Кэсідзі Кэруаку:

«Я сядзеў у аўтобусе, які набіраў пасажыраў у Індыянапалісе, калі да мяне падышло ўвасабленьне Мілоскай Вэнэры — прыгожае, інтэлектуальнае, жарснае дзяўчо з дасканалымі прапорцыямі — і запытала, ці месца побач са мною не занятае. Я каўтнуў сьліну (быў нападпітку), булькнуў і прагугнявіў: НЕ!... Яна села... мяне кінула ў пот... яна пачала гаварыць, а паколькі я ведаў, што гэта будуць адны банальнасьці, дык маўчаў, каб распаліць яе. Яна села ў аўтобус а восьмай увечары (было ўжо Цёмна!). Я не адзываўся да дзясятай — за гэтыя дзьве гадзіны я ня толькі вырашыў зьняць яе, але і абдумаў, як гэта ЗРАБІЦЬ. Зразумела, я не магу табе працытаваць размову слова ў слова, але перадам яе сутнасьць ад дзясятай вечара да другой пасьля поўначы. Без найменшага намёку на нейкія ўводныя заўвагі (як цябе завуць? куды едзеш? etc.) я акунуўся ў зусім сьвядомую, зусім суб’ектыўную, асабістую і, так бы мовіць, „пранізьлівую да мозгу касьцей“ плынь размовы... каля другой яна паабяцала мне вечнае каханьне, поўную адданасьць і неадкладную сатысфакцыю. Я, прадчуваючы яшчэ большую прыемнасьць, не дазволіў ёй адсмактаць мне ў аўтобусе — замест таго мы, як кажуць, забаўляліся адно адным. Ведаючы, што яе ў найвышэйшай ступені дасканалая існасьць належала ўжо выключна мне (калі да мяне вернецца здольнасьць лягічнага думаньня, я табе распавяду яе поўную гісторыю і псыхалягічныя прычыны, чаму яна закахалася ў мяне), я ўжо ня бачыў ніякай перашкоды на шляху да майго задавальненьня, але, як кажа Робэрт Бэрнс, нават найлепшыя пляны людзей і мышэй часта развальваюцца, і ў гэтым выпадку лёс паслаў мне яе сястру, суку».

Сястра «сука» чакала гэтае ідэальнае дзяўчо на вакзале ў Сэнт-Луісе і адвяла яго дахаты. Расстроены, але бясстрашны, Кэсідзі вярнуўся ў аўтобус і спрабаваў яшчэ:

«У поўнай (спрабуй разьдзяліць маё пачуцьцё) прыгнечанасьці я сядзеў, а аўтобус ехаў далей у Канзас-Сіці. У Калюмбіі маладая (19) і абсалютна пасіўная (мая спажыва) цэлка увайшла ў аўтобус і села побач. Прыгнечаны стратай беззаганнай Пэт, я сядзеў на сядзеньні адразу за кіроўцам і пастанавіў спакусіць гэтае дзяўчо ў белы дзень. Ад 10.30 да 2.30 я гаварыў. Калі скончыў, яна (зьбянтэжаная, з жыцьцём вывернутым навыварат, мэтафізычна зьдзіўленая мною, жарсная ў сваёй нясьпеласьці) пазваніла сваім у Канзас-Сіці, а потым пайшла са мною ў парк (ужо сутонела), і там я яе ламануў; я трахаў яе, як нікога раней; усе мае напружаныя эмоцыі знайшлі вызваленьне ў гэтай маладой нявіньніцы (яна была цнатлівай!), якая, да ўсяго да гэтага, аказалася школьнай настаўніцай!»

Ну дык вось. Проза Кэруака ў «On the Road» значна больш цнатлівая, чым гэты сяброўскі ліст, але яна носіць несумненны адбітак сумбурнага, прыродна амаральнага і свабоднага ад усялякіх грамадзкіх абавязаньняў характару ягонага сябра, найбольш разьбітага бітніка зь іх усіх...

Глядзець камэнтары (30)

Гэтая дыскусія закрытая.
Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG