Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Свая Бо Далёкая


Нікола Тэсла, якога ў ЗША прынята лічыць вынаходнікам радыё (хаця гэта і ня слушна — аднак што возьмеш з краіны, дзе забегі касманаўтаў завуцца футболам), яшчэ да Брэдбэры адзначыў неяк, што «любое дзеяньне нават самай малюсенькай істоты прыводзіць да зьменаў ва ўсім сусьвеце». Здаецца, менавіта так атрымалася і з Радыё Свабода: пачаўшыся некалі з маленькага калектыву загадкавых вайсрутэнскіх эмігрантаў, яно здолела зьмяніць беларускі сусьвет. Не зусім само, вядома, але здолела. Беларусь атрымала свой, сучасны голас, які можна пачуць адусюль. Напэўна, і палітычная, і культурная мапа Эўропы, і сам беларускі космас выглядалі б сёньня крышку інакш, калі б роўна 59 гадоў таму ў этэры за паўгадзіны да паўночы пасьля музычнай застаўкі не прагучала раптам упершыню ў гісторыі вось гэта, легендарнае:

«Тут Радыё Вызваленьне. Вы слухаеце голас сваіх суродзічаў-беларусаў з вольнага сьвету... Наш голас ёсьць вашым голасам...»

Хто хацеў, той пачуў.

Трэці год пішучы для РС з рэгулярнасьцю, што часам палохае цябе самога, цяжкавата знайсьці нейкія нэўтральныя словы пра гэтую дату ў гісторыі. Намеру канкураваць з выдатнымі перадачамі, якія Свабода зладзіла да свайго паўвекавога юбілею, у мяне няма, дый таленту радыйнага бракуе. Але затое адгукаецца пры словах Радыё Свабода шмат. На мой погляд, пісьменьнік — гэта чалавек, які прамаўляе тое, што іншыя ня здатныя або баяцца сказаць. Таму, калі чуеш гэта: «Наш голас ёсьць вашым голасам...» — немагчыма не знайсьці нешта бясконца блізкае для сябе, нават калі сам і не сядзіш перад мікрафонам.

Гэтымі словамі пачалася 20 траўня 1954 году першая перадача беларускай «Свабоды», рэдакцыя якой тады месьцілася ў Мюнхэне. «Замест кампутараў друкарскія машынкі, замест дыгітальных магнітафонаў шпулевыя, з хуткасьцю 78 абаротаў за хвіліну, замест сьвежых карэспандэнцыяў зь Менску — вера, досьвед і веды», — можа, гэтыя словы Аляксандра Лукашука пра тую першую, толькі што паўсталую Свабоду і ня мелі на мэце нікога зачароўваць, але ўяўляць шпулі, друкаркі і апантаных людзей, якія працавалі зь імі, бяз нутранага хваляваньня цяпер не атрымліваецца. Гісторыя Свабоды — гэта таксама гісторыя цуду. Пяцідзясятыя, Мюнхэн, халодная вайна, магія часу — і ў ім, абыякавым часе знаходзіцца месца для іншай Беларусі, сынонімам якой ня ёсьць БССР. Зусім як цяпер існаваньне РБ ніяк не ўплывае на колькасьць і якасьць беларускага ў гэтым сьвеце і яго ваколіцах. Наогул, Беларусь і РБ — гэта цяпер хутчэй, на жаль, такія сабе антонімы. З антанімічнасьцю прыкладна такой самай, як вечная пара Свабода — Рабства. Толькі вось Радыё Рабства чамусьці заўжды вяшчае з радзімы, а Свабода — з-за мяжы.

А рыхтавалі тую першую перадачу ў 1954-м Вінцэнт Жук-Грышкевіч, Пятро Сыч, Сымон Кандыбовіч, Янка Ліманоўскі і Лявон Карась. Цела апошняга ўжо празь некалькі месяцаў нямецкая паліцыя вылавіць у рацэ Ізар — беларускі голас, ды яшчэ з вольнага сьвету, адразу ж паспрабавалі заткнуць. Бо на ягоным фоне цёмнае мармытаньне крамлёўскіх шаманаў ужо не магло дзейнічаць так эфэктыўна, усё гэта адцягвала ўвагу ад танцаў з боегалоўкамі і грукату ў прапагандысцкія бубны — таго, чым жыла тады Беларусь у складзе «сям’і народаў». Радыё зрабілася зброяй задоўга да стварэньня Свабоды — але атрымалі беларусы гэтую зброю толькі ў траўні 1954-га. Позна? Здаецца, не. Менавіта тады, калі патрэба насьпела.

Тры гады пішучы для сайту Свабоды з рэгулярнасьцю, якая часам палохае нават тваіх чытачоў, думаеш, што не, усё гэта невыпадкова. Зь ім, цяперашнім РС, цябе лучыць шмат. Ад мовы да арыентыраў. Ад артаграфіі да геаграфіі. Яно — адзін зь нешматлікіх прыкладаў таго беларускага жыцьця, якое ніколі ня зможа працягвацца ў гета ды яшчэ ганарыцца гэтым. Ня тыя ў яго прынцыпы. Яно і праўда больш за проста радыё — і для таго, каб так сталася, трэба было прайсьці шлях ад Вызваленьня палітычнага да Свабоды ў самым шырокім сэнсе. Ягонае існаваньне — доказ таго, што той самай свабоды ў Беларусі як не было, так і няма. Ягонае існаваньне — доказ таго, што яна камусьці тут усё ж патрэбная. Як там было ў Набокава: «...і Цынцынат пайшоў сярод пылу і палых рэчаў, і трапяткіх палотнаў у той бок, дзе, мяркуючы па галасах, стаялі істоты, падобныя да яго»...

Глядзець камэнтары (5)

Гэтая дыскусія закрытая.
Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG