Я ўспрымаю сьмерць Чэслава Немэна як асабістае гора… І ня толькі таму, што лёс падарыў мне шчасьце быць знаёмым з гэтым надзвычай эрудаваным, разумным і вельмі сьціплым чалавекам. Перш за ўсё з прычыны ягонай экспрэсіўнай музыкі, на якую адгукалася кожная нэрва. Як асабістае гора сьмерць Немэна ўспрымаюць сёньня ці ня тысячы беларусаў, каму цяпер сорак, пяцьдзясят, шэсьцьдзесят гадоў. Для нас у 1970-я гады ён стаў сымбалем бунту — бунту вельмі блізкага, які прыходзіў да нас з-за Бугу, а не з далёкіх Амэрыкі ці Брытаніі. Мы сотні, тысячы разоў на старэнькіх радыёлах яшчэ ў 1960-я гады круцілі музычную паштоўку зь відам Варшавы, на якой была запісаная песьня “Дзівны ест тэн сьвят”… І ўспрымалі яе як крык адчаю, калі разумееш збродні гэтага сьвету, у якім змушаны жыць, а зьмяніць нічога ня можаш.
Прыезд Немэна ў 1977 годзе ў Беларусь і тыя тры ці чатыры канцэрты ў Палацы спорту і сёньня ўспрымаюцца як фантасмагарычнае спаўненьне нашых мараў і як нейкі дзіўны недагляд чыноўнікаў ад культуры. Тыя канцэрты жывуць у маёй памяці малюнкам, які не вынішчае час. Вось у цемені сцэны ў вузкім промні пражэктару ўзьнікае высокая худая постаць чалавека ў чорным, з доўгімі чорнымі валасамі і шыракаполым капелюшы. Чалавека-чараўніка, заціснутага горамі сынтэзатэраў, якія мы бачылі ўвогуле ўпершыню. Чараўнік-музыка дастае з гэтых музычных машынаў незвычайныя гукі, рыхтуе свае эмоцыі і эмоцыі слухачоў да пачатку. І — фантасмагарычныя сьветлавыя эфэкты раптам разьдзіраюцца пранізьлівым голасам сьпевака.
Болей за чвэрць стагодзьдзя я памятаю гэты момант. Памятаю, як шэсьць тысячаў мянчукоў, якія трызьнілі музыкай Немэна, чакалі гэтай хвіліны, прыйшлі ў стан шоку, а затым экстазу. Памятаю, як выляталі з крыкамі “вар’ят” бабулькі-білетэркі і як пакідалі залю мажныя чыноўнікі. Нявыказаны супраціў несправядлівасьцям сьвету, які падсьвядома жыў у кожным з нас, савецкіх беларусаў, матэрыялізоўваўся ў псыхадэлічных пасажах электроннай музыкі і звышэкспрэсіўным сьпеве нашага земляка.
Пасьля канцэрту мы сядзелі паўночы зь ім і ягонай дачкой у нумары гатэлю Менск. Мае стэрэатыпныя чаканьні ад сустрэчы з ідалам сучаснай музыкі, супэрзоркі эўрапейскага маштабу цярпелі крах. Чэслаў піў толькі мінэральную ваду, не паліў. Разважаў пра клясычную паэзію, перадусім, пра Цыпрыяна Норвіда, на творы якога ў той час ён пісаў музыку, пра ролю тэатру і кіно. (А ён тады ўжо станавіўся самым папулярным у Польшчы кампазытарам для тэатру і кіно.) Размаўлялі мы пра Беларусь, якую ён, сын вясковага касьцёльнага арганіста, пакінуў у 1958 годзе, каб ужо празь некалькі гадоў у болей свабоднай краіне засьпяваць так, як я адчувалася і сьпявалася. Каб не імкнучыся да славы, стаць ідалам інтэлектуальнай моладзі ў Польшчы і, насуперак межам геаграфічным і ідэалягічным, і ідалам беларускай моладзі.
Тады ж я параўнаў яго з Адамам Міцкевічам, які існаваў у польскай культуры, але ніколі не забываў пра свае карані, якія і станавіліся падставаю ягонай творчасьці. Магчыма, на гэтым мы перадусім паразумеліся з Чэславам. І ён тады казаў, што наўрад ці засьпяваў бы так у СССР, але ж так бы ён не засьпяваў, калі б меў іншыя карані.
Сярод самых дарагіх рэчаў, якія ёсьць у мяне — болей за дзясятак вінілавых “Эл Пі”. Некаторыя зь іх з аўтографамі Чэслава, у тым ліку і даволі рэдкая — пераможца конкурсу “МІДЭМ” у Кане. Думаю, што ў многіх дамах беларусаў, гэтаксама як і палякаў, гучаць сёньня і “Дзіўны гэты сьвет”, і “Жалобная рапсодыя памяці Бёма”, і “Аднаго сэрца так мала…”