Лінкі ўнівэрсальнага доступу

ЯК БЕЛАРУСЫ ЭСЭ ПІШУЦЬ


Валянцін Акудовіч, Менск

Калі цябе хвалюе жанчына — ты пішаш верш.

Калі цябе трывожыць чалавек — ты пішаш раман.

Калі цябе вярэдзіць быцьцё — ты пішаш эсэ.

Вясёлае эсэ ты пішаш, калі табе вельмі сумна. А так бывае кожны раз, як толькі нешта ўжо незваротна скончылася: сяброўства, каханьне, надзея… А наноў яшчэ нічога не распачалося. Эсэ — гэта востраў, куды можна патрапіць адно пасьля караблекрушэньня. Вось чаму эсэ заўсёды пачынаецца з вусьцішнай адзіноты. Ты стаіш на пустэльным беразе і пакрысе ўсьведамляеш: каб ня зьнікнуць дазваньня разам з тым, што цябе цешыла і бавіла раней, трэба самому ўсё вынайсьці і стварыць наноў — і сябрука Пятніцу, і гліняны збан. І ты рушыш углыб вострава, скуль няхутка вернесься да людзей, каб распавесьці ім гісторыю свайго вяртаньня…

Менавіта з вусцішнай адзіноты пачынаецца і найлепшае беларускае эсэ, якое Ігнат Абдзіраловіч прароча назваў “Адвечным шляхам”. Паслухаем аўтара:

“Нашы часы — часы агульнай заблытанасьці, часы паўстаньня праменных, быццам, ідэалаў і іх канечнага зьніканьня празь недаўгі час… Тое, што раней здавалася чыстым і сьветлым, штодзённа аплятаецца жыцьцёвым брудам і пылам. Так зьнікаюць праменныя ідэалы, пакідаючы роспач і безнадзейнасьць. У такія часы адзінокая чалавечая душа шукае, пераглядаючы ўсё тое, што здавалася каштоўным, сьвятым і жаданым”.

* * *

Нікому невядома, хто прыдумаў драму, паэму, раман. А вось у жанру эсэ ёсьць канкрэтны аўтар — Мішэль Мантэнь. Гэта яму першаму, яшчэ ў 16 стагодзьдзі, надакучыла хавацца за літаратурных герояў і ён ад уласнага імя сам распавёў праўду пра сябе, як пра чалавека з усім, так бы мовіць, “залішне чалавечым”.

Эсэ — мужны жанр. У апавяданьні аўтар распранае на людзях героя — у эсэ ён распранаецца сам. Толькі каб напісаць эсэ, адной адвагі мала. Трэба яшчэ мець ахвоту здумляцца. Бяз мысленьня эсэ ператвараецца ў замалёўку, этуд, нарыс… У што заўгодна, але не ў эсэ.

Усе ведаюць знакамітае выслоўе Рэнэ Дэкарта:”Я мысьлю — значыць існую”. Дык вось першая частка гэтага выслоўя (“Я мыслю…” ) і ёсьць формулай эсэ. Няма эсэ без твайго ўласнага “Я” перадусім, але і няма эсэ бязь “Я”, якое мысьліць.

Разам з тым, ня трэба залічваць эсэ толькі да інтэлектуальнай літаратуры. Бо калі быць больш дакладным, то эсэ — не зусім мысьленьне, а вольнае дыханьне мысьленьня. Гэта значыць, што эсэ мысьліць ня мысьленьнем, а ўсёй сваёй дрогкай субстанцыяй. Як, скажам, у яшчэ адным вялікім беларускім эсэ — палянэзе “Разьвітаньне з Радзімай” Міхала Клеафаса Агінскага.

* * *

Эсэ — самы эўрапейскі літаратурны жанр. І ня толькі таму, што яно нарадзілася ў Францыі. Славуты эўрапейскі індывідуалізм не ў малой ступені сфармаваны менавіта эўрапейскай эсэістыкай. Бо гэта якраз эсэ наперад калектыўнага “мы” высунула пэрсанальнае “Я” і тым самым зьвярнула ўвагу на чалавека ўпаасобку ад Бога і Дзяржавы.

Калі заўгодна, ва ўлоньні эсэ чалавек нарадзіўся як каштоўнасьць. А без апошняга не магло быць ні Вялікай францускай рэвалюцыі зь яе мэтай “Свабода. Роўнасьць. Братэрства”, ні дэмакратыі, якая пазьней апанавала чалавецтвам па ўсёй зямной кулі.

Неяк Людовік ХІV ганарліва сказаў: “Францыя — гэта я”. Пасьля зьяўленьня эсэ кожны паспаліты займеў трыбуну, каб амбітна заявіць: “Я — гэта сусьвет”.

* * *

Эсэ — палігон свабоды. На ягонай тэрыторыі кшталтавалі свой досьвед ня толькі свабода слова і мысьленьня, але і воля да годнага жыцьця. Прынамсі там, дзе яна была, гэтая воля… Невыпадкова вялікая расейская літаратура ня мела жанру эсэ і нават назву кнігі Мішэля Мантэня “Essais” расейцы перакладалі як “Опыты”. Дэспатыя ведае толькі адно “Я” — “я” самадзержцы, і адну свабоду — свабоду дэспата.

Да самага апошняга часу амаль не было эсэ і ў Беларусі. Хаця распачыналася наша літаратура ня зь вершаў і ня з прозы, а з геніяльнага эсэ Францішка Багушэвіча, якое чамусьці лічаць усяго толькі прадмовай да паэтычнага зборніка “Дудка беларуская”. Чаго варты адзін толькі сказ адтуль: “Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб ня ўмёрлі!..”

Дарэчы, і сама Беларусь пачыналася з гэтага эсэ. Вось чаму эпітэт “генільнае” тут абсалютна да месца… Але адпаведнага працягу гэты вялікі пачатак ня меў. Станаўленьне беларускай літаратуры спалучалася з фармаваннем нацыі і таму перадусім бралася пад увагу не пэрсанальнае “я”, а калектыўнае “мы”: мы — беларусы.

А пазьней эсэ ў Беларусі не было таму, што тут пачалася эпоха бальшавіцкага таталітарызму. Ясная рэч, эсэ і таталітарызм зьявы несумесныя. Пры таталітарызьме аўтар можа і мусіць пісаць не пра мітрэнгі ўласнай душы, а толькі пра тое, што мацуе паноўную ўладу. Да таго ж таталітарызм не дапускае нават магчымасьці свабоднага мысьленьня. А безь незацуглянага мысьленьня якое там можа быць эсэ?

І вось што яшчэ цікава. Як сытуацыя прыгнёту задоўжыцца, то нават потым, калі маналіт таталітарызму распушыцца ў парахню, літаратар ужо не ўяўляе сабе, што можна пісаць ня дзеля грамадзкіх патрэбаў, а чаго самому схочацца. Па прыклады няма патрэбы далёка хадзіць. Старэйшыя беларускія пісьменьнікі да гэтай пары так і не адважыліся скінуць парадных мундзіраў, каб распрануцца да галізны і ўвайсьці ў сьцюдзёную ды празрыстую плынь эсэістыкі.

* * *

У Францыі эсэ аднойчы выбухнула свабодай, у Беларусі наадварот — свабода выбухнулі эсэістыкай. З пачатку дзевяностых эсэ запанавала ўсюды: у філязофіі, літаратуры, гісторыі, журналістыцы. (Апошняму сведчаньнем і праект Радыё Свабода.) І толькі нашыя літаратуразнаўцы дасюль не зважаюць на гэты фэномэн. Яны па-ранейшаму шукаюць плён айчыннага красамоўства ў вершах ды раманах — і не знаходзяць. Што натуральна. Бо ўсё самае вартае, што адбылося ў беларускай літаратуры за апошнія паўтара дзесяцігодзьдзя — адбылося ў жанры эсэ.

Ёсьць яшчэ адзін надзвычай цікавы момант у ролі эсэ ў Беларусі. Ужо колькі стагодзьдзяў таму на прасторах нашай бацькаўшчыны сутыкнуліся і з тае пары існуюць у супраціве дзьве мэнтальнасьці. Адна зь іх, уласна эўрапейская, вызнае за асноўную каштоўнасьць індывідуўма. Другая, расейская, аддае перавагу “саборнасьці” — калектывісцкаму “мы”. Няма сумневу, што беларуская літаратура і надалей будзе падзеленая адпаведна мэнталітэту яе аўтараў. Але калі чалавек заблытаецца, да якога сьвету ён належыць, папытайцеся ў яго: ці піша таварыш эсэ?

* * *

Эсэ ўжо болей як чатырыста год, але і па сёньня дакладна ніхто ня ведае, што гэта такое? Таму пра яго заўсёды можна казаць, што яно ёсьць, але ніколі нельга сказаць, чым яно ёсьць?

Рэч у тым, што выразнай мяжы паміж эсэ і якім іншым тэкстам няма — прынамсі, вонкі. Адрозьненьне палягае ня ў форме і нават ня ў зьмесьце, а ў прычыне, якая кліча эсэ аб’явіцца. Артыкулы, нарысы, трактаты ёсьць рэхам на нейкія зьявы ці падзеі. І таму яны ня могуць быць не напісанымі — ні тым, дык іншым аўтарам.

Ня так у эсэ. Нішто з таго, што дзеецца знадворку, само па сабе не змушае яго адбыцца. У прыклад згадаю хаця б яшчэ адно геніяльнае беларускае эсэ — “Чорны квадрат” Казіміра Малевіча.

Эсэ — гэта падзея, раптам народжаная вярэдзівам сэрца і спавітая здумленьнем. Вось чаму пра кожнае сапраўднае эсэ можна сказаць, што яно магло быць не напісанае. Прынамсі, ніхто ня можа напісаць ня толькі тое самае, але хаця б падобнае эсэ.

У эсэ, як у адну ваду, нельга ўвайсьці двойчы.

Напісаць эсэ — гэта зачарпнуць жменяй зь вірлівай плыні быцьця і нейкі момант глядзець, як быцьцё празрыстымі цуркамі сьцякае паўз твае пальцы…

Калі вы напісалі эсэ, вы не напісалі нічога.
Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG