Праваслаўны бяжыць у царкву,
Каталік — у касьцёл.
За кароўнік варона ляціць,
За мяжу — эмігрант…
Камечачы ў галаве вершык, самотна вяртаюся з вакзалу. На цягніку Масква–Бэрлін мой сябра адбыў у эмігранцкае назаўсёды. Мы цяпер рэдка яго будзем бачыць, бо, як бальшыня беднякоў, сядзім у Менску бы прыцьвічаныя. А яму ня будзе асаблівых рэзонаў езьдзіць сюды — новае жыцьцё, новая краіна, новая жонка, прафэсія, крама — да ўсяго трэба прывыкнуць, а гэта вымагае напружанай працы. Зрэшты, зазвычай беларусы лёгка прыладкоўваюць сваю душу на эміграцыі.
Эміграцыя мае выразныя прыкметы сьмерці й жыцьця пасьля жыцьця. Гэта адбілася ў мове – вырай адначасна азначае “адлёт у чужыя краі” й “парадыз”. Таму сапраўдная эміграцыя для беларуса — гэта Захад. У астатніх частках сьвету гэткія ж раскірдаш і туга, як на бацькаўшчыне. А Захад — гэта Беларусь, толькі лепшая.
Прачнуўшыся ў першую эмігранцкую раніцу, беларус выходзіць на яшчэ чужую вуліцу й са зьдзіўленьнем заўважае: сьвет, які грукоча вакол, не такі й чужы. Жывучы ў маркотных, няўсьмешлівых родных гарадох, ён звыкся з тым, што грамадзтва атамізаванае, разьбітае на ўзаемнаварожых самотнікаў, неабыякавых да чужога посьпеху. А на Захадзе паўсюль усьміхаюцца. Маці-настаўніца кажа дачцэ-эмігрантцы: “Марына, як ты можаш хваліць Амэрыку? У іх гумавыя, дзяжурныя ўсьмешкі. Тваё ўнутранае жыцьцё іх ні кропелькі не цікавіць”. Марына: “А мне й ня трэба, каб лезьлі ў душу. Мне патрэбна прыязная абыякавасьць”. Маці не разумее дачкі, а дачка разумее маці й зь непрыязьзю думае пра ейную повязь з савецкімі завядзёнкамі.
Я неаднойчы заўважала: бацькі, што прыяжджаюць адведваць дзяцей, сумуюць па роднай краіне і зь непрыхаванай радасьцю вяртаюцца назад. Справа ня гэтулькі ва ўзроставым кансэрватызьме альбо ўкарэненасьці, а ў тым, што Беларусь уладкаваная на капыл старых людзей з савецкім тыпам псыхікі. Маладыя ўцякаюць ня толькі з-за палітыкі ці эканомікі. Чалавеку галоўнае ня хлеб, а шчасьце. І як бы ні расфарбоўвалі Менск, як бы ні зьзялі барвамі фэйсы афіцыйных газэтаў і сьвятаў, відавочна адно: над нашымі гарадамі вісіць туга, па вуліцах цякуць ня рэкі малака й кісялю, а маркоты й трывогі. Людзі нагадваюць хатыфнатаў з аповесьцяў Тувэ Янсэн — маленькія тужлівыя мінакі, што ідуць ды едуць, утнуўшы некуды застыглы погляд. Актыўныя, жывыя людзі з гарачай кроўю ўцякаюць ад хатыфнатаў…
Неяк я запытала знаёмца, які “ўпырхнуў” у Бэльгію, чаму акурат ён, разумнік і спрытнюга, уцякае адсюль, нічога не спрабуючы зьмяніць. Ён і растлумачыў:
— З-за непаразуменьня.
— ???
— Мы зь імі ніколі не паразумеемся. Напрыклад: мы думалі, што пачатак 1990-х — гэта клясна, адрэналін, глыток волі, а іхны правадыр сказаў, што ў гэтыя часы адмарозкі вялі народ у прорву… Такая “дыямэтралія” з народам не пакідае мне шанцу нармалёва жыць. Дыхаць адным паветрам з народам — немагчыма. Ён “волат-паветрапсуй”.
— І ты пакінеш ім краіну? А калі вам аб’яднацца і папрабаваць адбіць штосьці?
— Ня выйдзе. Зноў прыклад: еду ў міжгароднім аўтобусе без кандыцыянаваньня. Люблю адчыняць форткі. З сарака пасажыраў трыццаць дзевяць патрабуюць задраіць люкі. Я азіраюся і па тварах вызначаю ў пасажырашэрагах аднаго-двух сваіх саюзьнікаў. Але яны не раскрылі роту, бо былі ўпэўненыя, што трыццаць дзевяць іх перамогуць. Таму што сярод трыццаці дзевяці — вэтэраны, мамы зь дзецьмі, нямоглыя таўстухі. А аматары сьвежага паветра заўсёды здаровыя й маладыя. У нашай краіне здаровыя й маладыя — бяспраўныя. “Сацыяльная дзяржава”, разумееш? Таму трэба тэпаць з аўтобусу на сьвежае паветра, і хай яны там душацца.
Пакінуўшы наш санаторый для пэнсіянэраў, эмігрант уздыхае з палёгкаю ды кідаецца ў вір жыцьця. На захадзе — штодня дзіва, а ня дзіва, дык сьвята спажыўца. Беларус разумее, што вось тут магчымасьцяў хопіць і на ягоную долю.
Беларускія прыхадні дзівяцца нездаволенасьці мясцовых уласным урадам ці нечысьцінёй вуліцаў. Яны ж прыбылі з краёў, дзе ўлада монстар, а чысьціня вуліцаў нагадвае чысьціню ўзорнага лягеру. На новай зямлі беларусы бяруцца за любую працу старанна, робяць добра, паступова ўсьпінаючыся па кар’ернай лесьвіцы. Часам сягаюць вяршыняў, а найчасьцей — не. Бо таму, хто ўратаваўся ад мамусі-Беларусі, дабрабыт і глыток сьвежага паветра ўжо ёсьць нябеснаю маннаю. Кіраўнік беларуска-швайцарскага банку неяк назваў нас “ціхімі швайцарцамі”. Будзь я ўладчыняю заходніх краёў, я б мэтанакіравана брала тысячы беларусаў падмацоўваць пахіснуты генафонд заходніх нацыяў. Беларусы зь ціхмянай годнасьцю й удзячнасьцю несьлі б “бярэмя белага чалавека”.
Беларусы на эміграцыі не ствараюць мафіяў і зямляцтваў, нацыянальных вёсак і крамаў, півярняў і кавярняў. Прычына — ня толькі ў слабасьці ідэнтыфікацыі, але й у індывідуалізьме. Беларускі дух — скрайняя індывідуальнасьць ды пэсымістычны сумнеў ва ўсім, нават у тым, што беларусы дзесьці існуюць — а ці дома, а ці ў эміграцыі. Не прыжылася ў нас ані польская solidanorsc, ані расейская соборность. Кожны ратуецца сам. А таму й штодня й штохвілінна, шчыльнымі радамі, гуртом і раздробна беларусы пакідаюць Беларусь. Першыя сыходзяць людзі практычнага складу — фінансісты ды бізнэсоўцы. Багна засмоктвае грашовыя мяшкі, а дух, як кажуць, дыхае, дзе хоча.
Нет, и не под чуждым небосводом,
И не под защитой чуждых крыл,
Я всегда была с своим народом,
Там, где мой народ, к несчастью был, —
павучальна цытуе мой сябра-рэжысэр, асуджаючы ўсялякую эміграцыю як “уцёкі ад хворай маці”. І прыводзіць мне ў прыклад гераізм і нязломнасьць тых, хто ў 20–30 мог уцячы, але палічыў за лепшае памерці за бацькаўшчыну.
Дык вось, наконт тых дзеячоў, хто заставаўся ў неспрыяльных варунках колісь, дый цяпер сядзіць у Беларусі бы прыцьвічаны, збольшага гэта прадстаўнікі творчых прафэсіяў, сьвятары ды палітыкі-ідэалісты. Увага! Той, хто застаўся, застаўся дзеля сябе. Бо менавіта тут ён лавіў адмысловы кайф ад свае творчасьці й рэалізацыі. І гэта той кручок, на які Беларусь ловіць рамантычнага беларуса.
Таму заўсёды будуць тыя, каго ў эміграцыю калом ня выганіш…