Лінкі ўнівэрсальнага доступу

ЖЫВАЯ МОВА: ПРЫНАЛЕЖНЫЯ ПРЫМЕТНIКI Ў БЕЛАРУСКАЙ МОВЕ


Юрась Бушлякоў, Менск

Важны элемэнт традыцыйнага беларускага маўленьня – прыналежныя прыметнiкi: яны заўжды дарэчы, як трэба выразiць прыналежнасьць. Калi прыналежны прыметнiк паходзiць ад назоўнiка мужчынскага роду, у яго адна будова, калi ад назоўнiка жаночага роду – другая. Бацькаў, прыяцелеў, сваякоў, старшынёў – суфiксы -аў, -еў, -оў, -ёў паказваюць тут на прыналежнасьць некага цi нечага асобе мужчынскага полу. Іншыя сродкi пры ўтварэньнi прыметнiкаў ад назоўнiкаў жаночага роду – суфiксы -iн, -ын: мам, сястрын, даччын.

Каб не памылiцца, утвараючы лiтаратурную форму прыналежнага прыметнiка ад назоўнiка жаночага роду, трэба памятаць пра чаргаваньнi гукаў: [к][ч], [г][ж] i [х][ш]. Ад слова матка маем прыметнiк матчын (матчына мова), ад цёткацётчын (цётчына апека), ад ластаўкаластаўчын (ластаўчына гняздо), ад iменнай формы АленкаАленчын (Аленчыны кнiжкi). Вядомую п’есу Мiхаiла Булгакава называем па-беларуску “Зойчына кватэра”.

Гук [г] назоўнiка пры зьмененых фанэтычных умовах рэалiзуецца ў гуку [ж] вытворнага прыметнiка: напрыклад, нябоганябожын (нябожын твар), валацугавалацужын (валацужына доля), тулягатуляжын (туляжын набытак). Заканамерныя прыналежныя формы ад iмёнаў Вольга, Інга, ЯдзьвiгаВольжын, Інжын, Ядзьвiжын.

Нарэшце, трэцi варыянт чаргаваньня – [х][ш]: краўчыхакраўчышын (краўчышын матэрыял), майстрыхамайстрышын (майстрышына ўмельства), зайчыхазайчышын (зайчышыны дзецi). Зь беларускiх прыналежных прыметнiкаў ад iмёнаў i прозьвiшчаў адразу вiдаць, пра асобу якога полу iдзе гаворка: Алесеў (ад Алесь), Алес (ад Алеся), Бабохаў i Бабошын (ад Бабоха), Вiлюгаў i Вiлюжын (ад Вiлюга), Лойкаў i Лойчын (ад Лойка).

І яшчэ адна важная асаблiвасьць, на якую нельга не зьвярнуць увагi. Ува ўсiх ускосных склонах прыналежныя прыметнiкi маюць у нас прыметнiкавыя канчаткi. Што гэта значыць? Возьмем, напрыклад, словазлучэньне бацькаў клопат. Гаворым па-беларуску: чакаць бацькавага клопату, дзякуючы бацькаваму клопату. У расiйскай мове прыналежныя прыметнiкi ўжываюцца ў формах роднага й давальнага склонаў з назоўнiкавымi канчаткамi (прометеева огня, прометееву огню) – часам, на жаль, такое формаўжываньне ў нас пераймаюць. Каб не было памылкi, заўжды зьмяняйма прыналежныя прыметнiкi паводле прыметнiкавай мадэлi:

Брылёвага зборнiка, Карлавага ўнiвэрсытэту, прамэтэевага агню;
Брылёваму зборнiку, Карлаваму ўнiвэрсытэту, прамэтэеваму агню.
XS
SM
MD
LG