Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Iншая вайна. Іншыя пераможцы


Новая перадача сэрыі “Падарожжы “Свабоды”. Эфір 8 траўня.


Прыпамінаю даўні выпадак. Неяк у часе вандроўкі мой знаёмец папрасіў запальнічку у двух мужчын вэтэранскага ўзросту. Жадаючы, відаць, зрабіць прыемнае, падзякаваў ім за СССР-аўскую перамогу ў другой сусьветнай. І... быў проста абрэзаны словамі пра тое, што, маўляў, яны служылі ў Арміі Краёвай. У часе сустрэч з героямі сёньняшняй праграмы я зразумеў, што, паводле іх жа словаў, існуюць невядомыя для большасьці, нябачныя з афіцыйных тэлеэкранаў “іншая вайна, іншыя пераможцы”.

Шкірманкоў:
“Падзялялі на белых і чорных. Хто ў Чырвонай Арміі — “справядлівыя”, хто змагаўся супраць фашызму, але за межамі — нібы ня іх вайна...”



Гэта 83-гадовы спадар Шкірманкоў са Слаўгарада. Спадар Фелікс прайшоў вайну ад жаўнера да малодшага лейтэнанта. Быў чатыры разы паранены, атрымаў другую групу інваліднасьці. Суразмоўца кажа, што 9 траўня для яго сьвята “са сьлязамі на вачах” яшчэ і ад таго, як яно праводзіцца.

Шкірманкоў: “Ва ўсе часы знаходзіліся аматары перапісаць гісторыю пад сябе — Лукашэнка зь іх ліку. Кнігу “Памяць” адкрывае партрэт Лукашэнкі ў маршальскай форме. Гэта ж зрабіць лінію Сталіна, экскурсіі туды — сорамна! У нас у Беларусі нельга казаць пра перамогу над сталінізмам — рэцыдывы гулагаўшчыны вылазяць усё ў новым абліччы. Пакаяньня не адбылося. Бо шмат людзей пры ўладзе, якім Сталін вельмі патрэбны...”

У вёсцы Паперня на Лідчыне два гады таму сустрэўся з 87-гадовым цяпер спадаром Янам Новікам. Патэлефанаваў днямі — кажа, дзякуй Богу, у добрым здароўі. Польскі ўрад рэгулярна плаціць яму пэнсію ў 150 даляраў на квартал. Ягоная хата на пагорку, з польскім гербам і сьцягам. Нізенькі чалавек у шапцы-вушанцы. Жывыя, зусім не старэчыя вочы. Памятаю, мне быў шчыра рады.



Новік: “Ці слухаю “Радыё “Свабода”? Ой, хораша гаворыць! Слухаю “Свабоду” ды імшу польскую ў нядзелю…”

На маю просьбу дзядзька Ясь ударыўся ва ўспаміны.

Новік: “У нас бацька ў доме быў, двое братоў, сястра і я чварты. Мелі карову, каня, зямлі пару гектараў. Пазабіралі ад нас усё. Камуністы мэнчылі тады ўсё — о-ох, міленькі мой, нас ацерабілі! Наложаць — на столькі картоплі. Карову, каня забралі, воз, што тата-нябожчык зрабіў. Гора, хай яго… Саветы забралі мяне ў войска. Я міны падвозіў. Каля Віцебска акружылі, прыгналі нас у Воршу — многа было, ая-яй! 40 кг важыў я. Мяне ўзялі, адправілі ў Паперню.”

У 43-м Ясь Новік уступіў у шэрагі Войска Польскага.

Новік: “Абмундзіравалі ў польскае адзеньне, быў зэнітчыкам. Але так размоклі на шпацыры, што й да Варшавы не дайшлі, паўстаньне было разбуранае. А колькі людзей яны забілі ў Катыні — 11000 ахвіцэраў! А потым: немец забіў. Яны забілі! Не ўважаюць нікога, толькі сябе...”

У Лідзе пры ўключаным мікрафоне з карэспандэнтам “Свабоды” адмовіўся гаварыць 88-гадовы Ўладзімір Андрэевіч — прозьвішча называць ня буду. Узнагароджаны ордэнам Вялікай Айчыннай вайны другой ступені. Хоць папярэдне яго ўгаварыў сустрэцца са мной ягоны сын — таксама Ўладзімір. Мне ўдалося запісаць іх дыялёг.



Сын: “Раскажы, за што табе далі ордэн, каб людзі ведалі — ёсьць жа чым ганарыцца!”

Бацька: “Ня трэба, каб мяне пасьля дасьледавалі — я ня буду! “Там” ёсьць мая біяграфія, мяне ўжо тысячу раз правяралі, дзе я быў, дзе працаваў. А навошта мне гаварыць на Савецкую ўладу? Я ні кроку не ступлю ў бок. І мне за гэту справу добра плацяць...”

Сытуацыю камэнтуе сын Уладзімір.

Уладзімір: “Бачыце, які страх — 88 год, а ён баіцца НКУС! А сам ненавідзеў бальшавікоў заўжды. Бацька мой быў афіцэрам 324 мотастралковай дывізіі. Манштэйн напісаў, што падбілі 60 нямецкіх танкаў. Ён казаў, у баі не лічылі — была гара мэталу. Гэта было з 29 чэрвеня па 5 ліпеня пад Віцебскам...”

Палком, у якім служыў спадар Уладзімір, камандаваў Якаў Джугашвілі — сын Сталіна. Сын вэтэрана расказвае мне шмат разоў чутае ад бацькі:

Уладзімір: “Як бацька кажа, зьявіліся энкавэдысты, яго ў машыну, і снарад нямецкі шандарахнуў — людзей пасьля такіх пападаньняў не застаецца. Бацька расказвае, што калі памёр мой дзед у 37 годзе, Якаў Сталін даў тысячу рублёў на пахаваньне... Пасьля снарад, раненьне — “прачнуўся” ў нямецкім палоне. У Літву прывезьлі, раскідалі па гаспадарках. Літоўская сям’я паклікала ўрача, заплацілі. Рабіў зь імі, жаніць, кажа, хацелі. Потым немцы вылічылі, што ён старшы лейтэнант. Загад — вярнуцца ў лягер. Усе афіцэры сабраліся і пашыбавалі...”

Карэспандэнт: “Чаго ён баіцца?”

Уладзімір: “А ў КДБ не сазнаўся, што быў у палоне. А таму што яму, інваліду Вялікай Айчыннай, захаваліся льготы — менавіта інвалідам. А кажа, як выступлю, убяруць ільготы ва ўсіх інвалідаў Беларусі. Іх і засталося такога ўзросту якіх 20 чалавек. Жах уеўся ў іх генэтычна...”

Апошні штрых. Бацька-ткі дазволіў сыну распавясьці сваю біяграфію.

Уладзімір: “Мне сказаў: ты ж ня будзеш ілгаць перад мікрафонам, глядзі, адказнасьць сваю нясі...”

* * *

103-гадовага Алеся Апанасавіча Шэкаля дзень перамогі сустрэў далёка за межамі Бацькаўшчыны. Сёлета 9-я ўгодкі яго вяртаньня зь Вялікай Брытаніі, дзе ён пражыў да старасьці, на малую радзіму ў Івянец. Але памяць не падводзіць. 17 верасьня 1939-га сяржант Войска Польскага, беларус Алесь Шэкаль сустрэў на баявым пасту на мяжы з СССР. Энкавэдысты, да якіх урэшце ён патрапіў, пагналі яго па этапе ў Сыбір. Але Алесю Апанасавічу пашанцавала — ішло фармаваньне польскіх частак для войска генэрала Андэрса.



Шэкаль: “4 лютага 42-га мяне вызвалілі. Мы былі ля Ўладзівастоку. У войска ўзялі ў Казахстане. Чэрчыль даў 3 мільёны ботаў, Амэрыка шмат цянжаровых самаходаў. І прыехалі ў Іран, порт Пехлеві, там абмундзіравалі ў ангельскае адзеньне, тады ў Багдад і ў Палестыну. Палякі хацелі ваяваць разам з расейцамі, але амэрыканскі генэрал Айзэнгоф сказаў: не рызыкуйце, бо вас арыштуюць. І так бы было! Потым паехалі ў Італію. Адкрылі там фронт у гарах у сьнезе — ой-ёй, голад! Страшная вайна — вочы выразалі, вушы абразалі гестапаўцы...”

Алесь Апанасавіч за ўзяцьце непрыступнай, як лічылася, крэпасьці Монтэ-Касына быў узнагароджаны ангельскім Ганаровым крыжам.

Шэкаль: “Там гарматы на высокай, стромкай гары, што лезьці трэба, як альпініст. Амэрыкане, індыяне, новазэляндыйцы не здабылі. А генэрал Андэрс кажа: дазвольце, я паспрабую са сваім войскам. Ніхто ня ўзяў, а 5-я дывізія, дзе найбольш беларусаў, узяла!”

Вяртацца ў Беларусь пасьля вайны дзядзька Алесь не сьпяшаўся. Хутка прыйшлі зьвесткі, што тых, хто адважыўся на гэта, ізноў пагналі на Салаўкі.

Шэкаль: “Я меў дом, самаход у Англіі. Але дома свае людзі, прырода. Воўк, калі тут урадзіўся, нічога не кране ў цябе, ідзе за 7 км. І ён разумее! Таксама і людзі. Некаторыя беларусы-бедакі плакалі, пад самаход, пад цягнік кідаліся...”

Днямі я патэлефанаваў у Івянец да Ўладзіміра Солтана, праваабаронцы, каб той даведаўся, як пачуваецца спадар Шэкаль.

Солтан: “Зьвязаўся з пляменьніцай — жывы! Кажа, прыяжджайце! Як сьвяткуе Дзень Перамогі? Глядзіць гэтыя парады па БТ, кажа, у нас, у Ангельшчыне, такога няма — помпа не кранае...”

72-гадовы Мінай Карніенка жыве ў Талачыне. Называе сябе “дзіцём вайны”. Сябра ПКБ. І ў яго свой погляд на Дзень Перамогі.



Карніенка: “Вайна толькі жудасная і нікому не патрэбная. На нашай тэрыторыі ў Дубровінскім раёне 9 месяцаў стаяў фронт, і я першы, хто атрымаў раненьні ў вока і руку. Невядомы прадмет узяў, а гэта аказаўся мінны ўзрывацель. Мне, напрыклад, вельмі не падабаецца, што 3 ліпеня ўстаноўлены Дзень незалежнасьці, а ня Дзень вызваленьня Беларусі. Усё ж гэта Дзень Перамогі. І народ перамог увесь, армія...”

А вось і яшчэ адзін ваенны лёс. “Ворагам народа” спадар Козак стаў праз чатыры гады пасьля 45-га. Да таго часу, з 42-га па 44-ты выкладаў беларускую мову ў школах акупаванай Шаркоўшчыны. Разам з батальёнам Арміі Краёвай перайшоў у Польшчу, дзе трапіў ў Дальвіцкую школу абвэру, якая рыхтавала дывэрсантаў для барацьбы з партызанамі. У мястэчку Чырвона Лодзь, так і ня браўшы ўдзелу ў баявых дзеяньнях, сустрэў заканчэньне вайны.



Козак: “Адтуль мяне і забралі. Увечары прыйшоў, сьвятло ўключаю — а мяне цап за руку! Польская разьведка. Завезьлі ў Варшаву, сядзеў у карцэры месяцы чатыры. Лупілі мяне здорава — адзін лупіў, другі вадой адліваў. Дазнаваліся, хто такі. А ў іх быў сьпіс гэтага Дальвіца. Быў прысуд, прачыталі — 25 гадоў ды пяць паразы ў правах. Трыбунал нічога не запытаўся ў мяне. Кажу, выдайце прысуд хоць на папяроснай паперы. Хопіць табе без паперы! Калі рэабілітавалі — аказалася, 10 год...”

Пасьля год адпакутаваў у перасыльных турмах ды шэсьць з паловай — на працы ў вугальных шахтах ды медна-нікелевых рудніках Нарыльшчыны. Там Козак стаў сябрам штабу паўстаньня. Яно адначасова адбывалася ў дзесятках сталінскіх лягераў і доўжылася паўтара месяца. Адным з кіраўнікоў штабу паўстанцаў быў беларус Кастусь Козак. У мінулым годзе ў часе нашай сустрэчы ён упершыню за дзесяцігодзьдзі публічна загаварыў пра тагачасныя падзеі.

Козак: “Дух такі быў — амаль усе невінаватыя людзі сядзяць! У кожным лягеры наша каманда. А якое паўстаньне? Павесілі чорныя сьцягі і не пайшлі на працу. Дамовіліся не забіваць ахову, інакш бы нас там не засталося — вакол “чырвонапагоньнікі”. Паўтара месяца ня ведалі, што рабіць. Войскамі рэзалі-дзялілі, вывозілі ў тундру. Мы выклікалі на перамовы маскоўскі ЦК. Прыяжджалі, тады самі іх зрывалі. А ў нас трымаліся да канца. Заразіліся па Саюзе ў іншых лягерах...”

Напярэдадні тэлефаную дзядзьку Кастусю, каб даведацца, як маецца ён. Кажа, здароўе ў лепшы бок ня йдзе. А вось што пра стаўленьне да Перамогі:

Козак: “Дзіцячае пытаньне! З Усходу і Захаду нас прыгняталі — якая ж перамога?! Не было ў нашага народа пра вайну штосьці душэўнага. Гутаркі, застольлі з салам былі. А да вайны ставіліся як да палітычнага пытаньня...”

Узгадваю Рэмарка: “на вайне столькі праўды, колькі людзей у ёй брала ўдзел”. Пры канцы я запытаў сваіх герояў, што асабіста для кожнага значыць дзень 9 траўня.

Козак: “Абсалютна нішто!”

Карніенка: “9 траўня — гэта шчасьце, вызваленьне, Перамога, зварот да мірнага, хоць і цяжкага, жыцьця...”

Шкірманкоў: “З болем гляджу, як кіраўніцтва ставіцца да вэтэранаў — гэта ж дадумацца паменшыць тыя мізэрныя льготы для іх, а яны зрабілі. Для мяне сьвятое, што я, як грамадзянін, выканаў доўг перад Радзімай. Памяць сьвятая, бо загінула шмат людзей...”

Глядзець камэнтары (3)

Гэтая дыскусія закрытая.
Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG