Калі пачаліся першыя вызваленьні знакавых беларускіх палітвязьняў, грамадзкасьць была ўражаная іх выглядам: людзі былі вельмі схуднелыя, страцілі шмат вагі. Чаму яны так выглядалі, хоць некаторых перад вызваленьнем нават адкормлівалі?
Правілы Нэльсана Мандэлы
Ёсьць такі тэрмін — харчовая дэпрывацыя. Гэта пазбаўленьне ежы, калі чалавечы арганізм не атрымлівае мінімальную колькасьць калёрыяў для нармальнага існаваньня.
Харчовая дэпрывацыя — форма катаваньня, бо ежа — гэта базавая патрэба чалавечага арганізму, і пазбаўленьне нармальнага харчаваньня ўспрымаецца як простая пагроза жыцьцю. Харчовая дэпрывацыя як форма катаваньня або вынік дрэнных умоваў утрыманьня ў турмах задакумэнтаваная ў многіх краінах сьвету: у Кітаі, ЗША, Туркмэністане, Судане, Расеі, Зымбабвэ, Мазамбіку, Габоне, Палестыне, Танзаніі ды іншых.
Існуюць мінімальныя стандарты Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў у абыходжаньні са зьняволенымі — так званыя «Правілы Нэльсана Мандэлы».
Правіла 22 гучыць так: «Адміністрацыя месца ўтрыманьня пад вартай павінна забясьпечваць кожнаму зьняволенаму ежу, дастаткова пажыўную для падтрыманьня яго здароўя і сілаў, дастаткова добрай якасьці, ежа павінна быць добра прыгатаванай і адпаведна пададзенай».
Правіла 43 забараняе «скарачэньне рацыёну зьняволенага або пітной вады» ў якасьці фізычнага пакараньня за дысцыплінарныя правіны. То бок адміністрацыя калёніі ці турмы павінна забясьпечваць людзям нармальнае паўнавартаснае харчаваньне. Аднак, як вынікае нават з вонкавага выгляду беларусаў, якія выйшлі на волю, гэта ня так. Нават калі іх перад вызваленьнем спрабавалі «адкарміць».
Аляксандар Фядута да зьняволеньня і пасьля вызваленьня
Былы палітвязень Аляксандар Фядута пасьля вызваленьня расказаў журналістам, што за кратамі пахудзеў на 40 кіляграмаў. Сяргея Ціханоўскага на яго першай прэсавай канфэрэнцыі ў Вільні было няпроста пазнаць. Па словах былога палітвязьня, яго актыўна кармілі на працягу некалькіх месяцаў перад вызваленьнем, але гэта не дапамагло вярнуцца да ранейшага выгляду.
Мы паразмаўлялі з былымі палітзьняволенымі пра харчаваньне ў беларускіх СІЗА, калёніях і турмах.
Мінус 20 кг за месяц
Юрыст праваабарончай арганізацыі «Вясна» Уладзімер Лабковіч правёў за кратамі чатыры з паловай гады. Прайшоў праз шмат вязьніцаў: менскія ІЧУ на Акрэсьціна, СІЗА № 1 («Валадарку»), шклоўскую папраўчую калёнію № 17, магілёўскую крытую турму № 4, сьледчую турму № 8 у Жодзіне, «амэрыканку» — СІЗА КДБ.
Самыя жорсткія ўмовы харчаваньня, на думку Лабковіча, былі ў магілёўскай крытай турме № 4 — без харчовых перадачаў, безь вітамінаў.
«Ты атрымліваеш толькі „палажняк“ — тое, што даюць у турме. Магілёўская турма адметная тым, што там порцыі ежы вельмі маленькія, ну проста мізэрныя. Мы называлі іх „каціныя місы“, у іх было варыва з кашы ды абрэзкаў кішак. Суп вельмі вадкі, там няма гародніны. І людзі пачынаюць траціць вагу, скура безь вітамінаў, сьвятла робіцца шэрай і скурчанай. У адзіночках і ШЫЗА вельмі халодна: арганізм пачынае змагацца за выжываньне. Я трапіў туды ў міжсэзоньне: ствараюцца штучныя скразьнякі, тэмпэратура ў камэры меншая за 10 градусаў. Тэрмабялізна тэарэтычна дазволеная, але яе нікому не аддаюць.
Я толькі за месяц пэрманэнтнага знаходжаньня ў ШЫЗА (пакараньне 10 дзён, потым пару дзён у камэры і далей зноў у ШЫЗА) страціў 20 кг», — апавядае Ўладзімер.
Да таго ж у магілёўскай турме яму не дазвалялі атрымліваць мэдычныя бандэролі — а ў палітвязьня шмат хранічных захворваньняў.
«Нам сказалі, каб мы цябе прывялі ў форму»
Натуральна, пасля працяглага зьняволеньня ў турме, ШЫЗА, ПКТ ён дайшоў да такога стану, што нават самыя супрацоўнікі турмы занепакоіліся, і палітвязьня пачалі адкормліваць.
Уладзь Лабковіч расказвае пра "адкорм" незадоўга да вызваленьня
«Дзесьці ў сярэдзіне жніўня 2025 году, калі я быў яшчэ ў 4-й турме Магілёва, да мяне прыйшоў лекар і кажа — літаральна, даслоўна:
„Лабковіч, нам здаецца, што ты кепска выглядаеш. Нам сказалі, каб мы цябе прывялі ў форму“. І я больш за 40 дзён атрымліваў дыетычнае харчаваньне: падвойныя порцыі ежы і нават масла. Тады я гэта ня зьвязваў з вызваленьнем, мне было дзіўна. Да такіх рэчаў ставіўся як да цудаў, як у дзяцінстве да „сьвятога Мікалая“. А ў кастрычніку мяне спэцканвоем з магілёўскай турмы прывезьлі ў СІЗА КДБ. Там ежа была добрая. Так, былі цяжкія побытавыя ўмовы, камэры перанаселеныя — але ежа нармальная!» — узгадвае Лабковіч.
Мінус 45 кіляграмаў
Павал Вінаградаў — палітвязень са стажам. Першы раз ён трапіў у турму яшчэ пасля прэзыдэнцкіх выбараў 2010 году. Потым яго шмат разоў прэвэнтыўна затрымлівалі перад рознымі імпрэзамі, сьвятамі, міжнароднымі спаборніцтвамі. Апошні раз Вінаградава затрымалі 22 сьнежня 2021 году, адседзеў ён амаль 4 гады.
Да пасадкі Павал важыў 125 кг. Калі выйшаў на волю 11 верасьня 2025 году — 80. У Паўла дыябэт, а ў калёніі выявілі яшчэ і сухоты. Вінаградаў з гумарам ставіцца і да сваіх хваробаў, і да страты вагі.
«Турма — найлепшае месца для пахудзеньня, калі няма перадачаў. Бо табе ежы даюць роўна столькі, каб ты не памёр з голаду. Па-другое, там рэжым, і ты ясі толькі тады, калі ежу даюць. Людзі таксама худнеюць ад нэрваў, ад стрэсу. Ну, а часам людзям шанцуе, як мне, — калі ў іх сухоты. І пры сухотах яны таксама страчваюць вагу», — кажа былы палітвязень.
На думку Паўла, да ежы ў калёніі пасуюць эпітэты «многа — мала», «гарачае — халоднае». Да таго ж ежа прэсная, бракуе солі, прыправаў, кажа суразмоўца.
Павал Вінаградаў за кратамі згубіў 45 кіляграмаў вагі
«Мяне яшчэ зь дзяцінства бацькі і бабулі хвалілі за тое, што я непераборлівы: „Паша такі малайчына, ён есьць усё!“ Я дагэтуль „усяедны“. А голад — найлепшая прыправа. Бывалі моманты, калі чорны хлеб з вадой мне „залятаў“, як пірожнае. Па мне, дык часам кармілі нармальнымі стравамі, якія я еў дома. У горадзенскай турме была нармальная бульба з курыцай. У Ваўкавыску мне падабалася страва, якую назаву „бігасам“ (капуста, бульба і сьвініна). Добра кармілі ў папраўчай установе № 12 у Воршы, дзе зьняволеныя лечацца ад сухотаў. Адна з асноўных умоваў выздараўленьня — добрае харчаваньне. Дык там за паўгода я нават паправіўся на 5 кг. У прынцыпе я ўсю турэмную „кармёжку“ ахарактарызаваў бы як прымальную», — прызнаецца «непераборлівы ў ежы» Павал.
«Вожыкаў» і «магілу» ніхто ня еў»
Але былі стравы, да якіх і «ўсяедны» Павал не дакранаўся (як, дарэчы, і многія іншыя вязьні). Прычым у розных калёніях іх называюць аднолькава: «вожыкі» і «магіла».
«„Вожыкі“ — гэта рыбныя катлеты, там шмат касьцей, таму так і называюцца. Вось гэтага я ня еў ніколі. У жодзінскай турме я ня еў страву, якую называлі „магілай“ — там маленькія рыбкі, галовы, косьці ўперамешку з морквай — жах!
Аднак сытым я сябе ніколі не адчуваў, пачуцьцё голаду было пастаянна. Каб пасядзеў яшчэ 4 гады, выйшаў бы „кашчэем“. Аднак, маючы папярэднія запасы, я выйшаў з турмы стройным, а не худым, як Мікола Дзядок або Зьміцер Дашкевіч», — кажа Вінаградаў.
«Арганізм сам сябе пачынае зьядаць»
Журналіст Ігар Карней правёў за кратамі амаль 2 гады. Страціў 20 кіляграмаў: да зьняволеньня важыў 97, але пасьля адседкі — 77 кг. Сядзеў на «Валадарцы», у магілёўскім СІЗА, у шклоўскай ПК-17, у СІЗА КДБ («Амэрыканцы»), у мазырскай калёніі № 20 для рэцыдывістаў.
«У Мазыры я кантактаваў з работнікамі сталоўкі, яны расказвалі, што галоўнае патрабаваньне пры закупах на тэндэры — купляць для „зэкаў“ самае таннае. Бульбу з капцоў, кармавыя буракі, падгнілую капусту, якая вельмі хутка робіцца непрыгодная. Есьці яе можна толькі ўвосень, калі яна сьвежая, а пасьля Новага году яна ўжо бродзіць і сьмярдзіць. Зь вітамінамі вельмі кепска. У 2024 годзе я „прысеў“ у ПКТ на паўгода і ня бачыў ніводнага яблыка», — узгадвае Ігар.
Ігар Карней страціў за кратамі 20 кіляграмаў вагі
У ПКТ і ШЫЗА вязьням даюць толькі так званы «палажняк», ніякіх харчовых перадачаў туды нельга слаць. Арганізм у такіх умовах змагаеццца з голадам і холадам і сам сябе пачынае зьядаць, кажа суразмоўца. Ігар Карней узгадаў, як у ПКТ, дзе дазволена чытаць, яму прыносілі ня тыя кнігі, што ён замаўляў, а тое, што засталося.
«Мне прынесьлі афігенную кніжку „Замерзлыя: 5 месяцаў у сьнягах Грэнляндыі“. Амэрыканскі журналіст Мітчэл Зукаф апавядае, як у Грэнляндыі падчас Другой усясьветнай вайны пацярпелі крушэньне тры самалёты, экіпажы якіх больш за 5 месяцаў выжывалі ў суровых умовах Арктыкі. І там апісваецца з мэдычнага гледзішча, як арганізм, каб не сканаць, мабілізуе ўнутраныя рэсурсы. Адбываецца такое „самапаяданьне“: спачатку тлушчы зьнікаюць, потым працэс перакідваецца на цягліцы, на ўсё астатняе. У ПКТ, ШЫЗА адбываецца тое самае: не хапае ежы, вітамінаў, плюс холад — і людзі становяцца як прывіды. Пахудзеньне нездаровае, гэта зьнясіленьне», — канстатуе Ігар.
Цукерка «Кароўка» на два дні
Калі зьняволеныя ў атрадзе, яны могуць купляць прадукты ў турэмнай краме, у межах так званай «атаваркі». Але палітычных вязьняў адразу робяць «злоснымі парушальнікамі» і мінімізуюць суму той «атаварку»: замест звычайных дзьвюх базавых велічыняў — 1 базавая (45 рублёў, або каля 13 эўра. — РС).
«Кава каштуе палову гэтай сумы. Каву, гарбату я „расьцягваў“ надоўга: зрабіў „мерную лыжку“ зь цюбіку ад зубной пасты, лічыў тыя лыжкі, каб хапіла на месяц. Сушкі, печыва, вафлі — па адной на дзень, каб хапіла на месяц. Перад ковідам я езьдзіў у камандзіроўку ў Нароўлю, дзе Андрэй Горват аднаўляў палац. А ў Нароўлі ж ёсьць кандытарская фабрыка, якая вырабляе зэфір, пастылу, цукеркі „Кароўка“. Дык тыя „Кароўкі“ нараўлянскія прадаваліся і ў турэмнай краме. І я дзяліў цукерачку на 2 дні. А што — зьесьці слодычы за адзін раз, а потым месяц сьлінку глытаць?» — узгадвае Карней.
Калі людзі выходзяць на волю, то нярэдка, убачыўшы вялікую колькасьць разнастайнай смачнай ежы, адразу пачынаюць «наганяць страчанае» і шмат есьці. Пасьля абмежаваньняў зьяўляецца натуральнае жаданьне «наесьціся ўволю». Доктарка-дыетоляг, якая назвалася Ганнай, на ўмовах ананімнасьці патлумачыла, што гэта цалкам зразумела і зь фізіялягічнага, і з псыхалягічнага боку.
Сяргей Ціханоўскі правёў у зьняволеньні больш за пяць гадоў
«Арганізм памятае дэфіцыт ежы, таму імкнецца хутка кампэнсаваць страты і назапасіць на будучыню. Адсюль моцны апетыт. Бо пасьля доўгага недаяданьня павышаецца ўзровень грэліну (гармону голаду) і зьніжаецца ўзровень лептыну (гармону сытасьці). Таму чалавек можа есьці ўсё без разбору і не адчувае стану насычэньня. Сыгнал сытасьці часьцяком „даганяе“ цела праз 15–20 хвілін.
У большасьці з часам апетыт стабілізуецца, вага нармалізуецца. Але ёсьць людзі, якія ня могуць спыніцца. Ведаю аднаго чалавека, які і да адседкі любіў добра пад’есьці, меў лішнюю вагу, а ў калёніі страціў шмат кіляграмаў. Але за 3 месяцы пасьля вызваленьня ўжо набраў 20 кіляграмаў! Калі чалавек ня можа кантраляць сябе, трэба зьвярнуцца да адмыслоўцаў — псыхолягаў, дыетолягаў — і ня трэба гэтага саромецца», — кажа лекарка.
Доктарка таксама раіць усім, хто галадаў у зьняволеньні, навучыцца адрозьніваць голад ад напружаньня, пачуцьця трывогі.
«Ня трэба ставіць сабе жорсткія забароны, „браць сябе ў рукі“. Трэба навучыцца „дамаўляцца“ з сваім арганізмам. Даросламу чалавеку дастаткова трох рэгулярных прыёмаў ежы (сьняданак, абед, вячэра) і пары лёгкіх перакусаў. Есьці павольна, адклаўшы тэлефон ці кнігу (калі не кантралюеш сябе). Замест тлустага і салодкага лепш „падсесьці“ на садавіну. Адразу пакласьці ў талерку пэўную колькасьць перакусу, а ня ставіць перад сабой талерку зь пячэнькамі, цукеркамі. Трэба ўсьвядоміць, што цяпер усё будзе стабільна, ня будзе голаду і холаду», — запэўнівае доктарка.