“Вы гаварыце загадачна…” Непаголены мужчына сярэдняга веку няўцямна лупае на мяне вачыма.
Я раблю ў цэнтры Менску апытаньне: “Якое значэньне для Беларусі мае Вільня?..” — “Вы гаварыце загадачна…”,— у той ці іншай форме паўтараюцца адказы менчукоў. Для многіх зь іх сталіца сучаснай Літоўскай Рэспублікі на любой мове гучыць як Вільнюс, а сам горад знаходзіцца дзесьці далёка — у Прыбалтыцы. Зрэшты, нярэдкія адказы і пра старажытную сталіцу, пра Францыска Скарыну ды Кастуся Каліноўскага, пра Якуба Коласа ды ягонага дзядзьку Антося. У кожным выпадку, блізкая, далёкая, загадкавая ці спазнаная, свая ці чужая, Вільня існуе ў сьвядомасьці беларусаў.
Ад Менску да Вільні — 180 кілямэтраў. Бліжэй, чым да любога абласнога цэнтру Беларусі. Менавіта ў Вільні Зьміцер Бартосік пачаў пісаць па-беларуску. А мой стрыечны брат загаварыў там на роднай мове, бо інакш “язык не павярнуўся”. І на Цэнтральным аўтавакзале Менску, і на Цэнтральным чыгуначным вы можаце замаўляць квіток менавіта да Вільні, а не да Вільнюсу. Рамантыкі-адраджэнцы канца 1980-х — пачатку 1990-х увялі ў сьвядомасьць касірак, ня ўсіх, але многіх, што ёсьць такі геаграфічны панятак — Вільня. Бо штоўікэнд горад поўніўся прагнымі вярнуць у свае сэрцы старадаўнюю сталіцу.
“І Вы, Севярын, прыехалі ў Вільню крывіцкім духам набірацца?” — паўжартам запытался знаёмая паэтка ў 1991 годзе, калі мы выпадкова сустрэліся на праспэкце Гедыміна.
“Ды, не,— адказваю,— да сяброў у госьці наведаўся”. Насамрэч, я амаль штотыдзень на выходныя прыяжджаў, каб пабачыць каханую дзяўчыну. Але неўпрыкмет праз тыя паездкі я і адкрываў для сябе бясконцы ўсясьвет нашага Вечнага Гораду.
Маё пачуцьцё да дзяўчыны-вільнянкі так і засталося юнацкім-плятанічным. А значыць, узвышанам да абсалюту. Як ні парадаксальна, але менавіта плятанічная любоў да Вільні стрымлівае некаторых маіх знаёмых ад візыту ў Вільню. “Мне робіцца непамысна — калі ўяўляю на віленскіх вуліцах нянашыя шыльды, сымбалі — што гэта ўжо незваротна”,— тлумачыць менская сяброўка. Вядома, у Менску цяпер нашых шыльдаў менее, а за “Пагоню” ці бел-чырвона-белы сьцяг можна добра пацярпець. Але ж, ёсьць спадзеў, вера ў вяртаньне, а Вільня… Для многіх яна застаецца гэткім жа сымбалем, як для армянаў гара Арарат — абсалютам, створаным пакаленьнямі гісторыкаў і паэтаў.
Мяне рэальнасьць не расчароўвае. Мне не замінае літоўская мова, як і любая іншая. Тут, у Вільні, мая беларуская мова не выклікае зьдзіву, ці нездаровае цікаўнасьці, успрымаецца натуральна. Я, ды шмат хто з маіх сяброў, любім прыехаць у Вільню бяз дай прычыны — на піва. Бязмэтна паблукаць па старых вулках, якіх так бракуе сучасным беларускім местам. Зьесьці страваў старое літоўскае кухні, паводле рэцэптаў, захаваных сучаснымі літоўцамі з нашае агульнае ліцьвінскае кулінарнае спадчыны. Па-просту, паглядзець на мінакоў. Ды замовіць піва…
Вунь шыбуюць некалькі мастакоў. Адзін — жывапісец — удала прадае свае карціны на вулічным вэрнісажы на Замкавай. Другі — пэрформэр — прыехаў на міжнародны фэстываль. А трэці — фатограф — рыхтуе чарговы віленскі альбом. А вунь — вясёлая група маладых беларускіх журналістаў, яны прыехалі на трохдзённы сэмінар. Шчэ нядаўна пад Вільняй зьбіраліся іхныя кіраўнікі — галоўныя рэдактары — на міжнародную канфэрэнцыю. А па вяртаньні пачалі фатаграфавацца перад беларускім памежным шлягбаўмам “у позе Шарамета”. У адрозьненьне ад Паўла Шарамета, зь іх нікога ў турму не пасадзілі. Адно памарынавалі на КПП ды засьвятлілі стужку.
Замовім яшчэ піва…
Бачым вядомага менскага бізнэсоўца. Ужо колькі год, як перанёс справы ў Вільню — так спакайней. Далей ад няўцямных падаткавых законаў і надуманых крымінальных справаў. Такіх бізнэсоўцаў — рознага узроўню — усё более. А вось дзядзька з сіваватай бародкай, яго я бачыў на ўваходзе ў Віленскі дзяржаўны архіў яшчэ дзесяць гадоў таму. Гэта вядомы беларускі дасьледчык гісторыі пэрыяду ВКЛ. У адрозьненьне ад бізнэсоўцаў, беларускіх навукоўцаў у Вільні значна паменела — мяжа, візы.
“А чым таньней, тым лепш, вядома, —
Далей ад’ехацца ад дому…
Дык ці не можна б мне… за хабар
Крыху паехаць на машыне?”
Пытаньне коласава дзядзькі Антося мы з прыяцелем аднойчы задалі машыністу дызэля маршрутам Гудагай—Вільня. Гэта быў жнівень 1994 году, калі літоўцы яшчэ не ўвялі візы, але патрабавалі наяўнасьць замежнага пашпарту. Упершыню за амаль сямісотгадовую гісторыю Віленшчыны між беларусамі краю паўстаў бар’ер дзяржаўнае мяжы. А ехаць трэба!
За дзесяць даляраў і пляшку гарэлкі мы патрапілі ў машыну дызэля. Я ехаў на месцы другога машыніста, паліў цыгарэту і глядзеў, як над Вільняй сядае вялікае чырвонае сонца. Назад вярталіся пешшу, праз карчы і завалы абыходзілі памежны пост Каменны Лог. Небясьпеку ўяўлялі ня столькі памежнікі з абодвух бакоў, якія маглі даць добрага штрафу, колькі сапраўдныя сучасныя разбойнікі, што пільнавалі “кантрабандыстаў”.
Штодня беларускія цёткі й дзядзькі несьлі ды везьлі ў Вільню сьмятану, масла, малако, сокавыціскалкі, прасы, цукеркі, электранагравальнікі… ды што заўгодна! Бо ў Літве кошты сталіся вышэйшымі, як на час першай паловы 1990-х. Цяпер сыйшлі ў нябыт “кантрабандныя” сокавыціскалкі й сьмятана. У наш час акцэнт мінігандлю зрабілі на гарэлцы ды сыгарэтах. І дагэтуль ці не палова беларуска-літоўскага памежжа жыве з кантрабанднага бізнэсу. Але ад першага студзеня 2003 году колькасьць тых “кантрабандыстаў” значна зьменшылася. Перад тым бязь візаў езьдзілі ўсе пэнсіянэры. Цяпер не пабачыш у цягніках Менск-Вільня ці Гудагай-Вільня гурткі цётачак, які ладзяць супольную малітву перад прыходам беларускіх і літоўскіх памежнікаў і мытнікаў. Ад першага студзеня на бязьвізавы ўезд маюць права адно старэй за 70 гадоў людзі. А дзе там нацягаесься тых торбаў у такім веку!..
У Вільню, дакладней, на тэрыторыю Літвы можна толькі ехаць. Для паспалітых беларусаў, хто не з памежнае зоны, пешых варыянтаў заканадаўства не прадугледжвае. А вось як нашыя сярэднявечныя продкі езьдзілі ў Вільню-сталіцу, мы можам уявіць, хіба, па рэдкіх гістарычных дакумэнтах ды мэмуарах. Продкі-ліцьвіны езьдзілі ў сталіцу Княства верхам на конях, у вазках, санях, карэтах, валамі на колах, праз заезныя двары, праз корчмы, тыднямі, месяцамі рушылі да вялікакняскага пасаду… Людзі мелі пільную патрэбу, бо ж — сталіца! Самы вялікі і важны горад.
Для сялянаў паўночна-заходняе Беларусі слова “горад” асацыявалася, а для многіх асацыюецца дагэтуль, ня зь Менскам, а зь Вільняй.
“Як выйшаў дзядзька наш з вакзала,
Яму аж моташна неяк стала:
Такое пекла — шум страшэнны,
Застой паветра і дух дрэнны…
…Снуе народ, як на пажары,
Пад ім аж гнуцца тратуары”.
Уражаньні коласава дзядзькі Антося ад віленскага вакзала ў сучаснага менчука могуць выклікаць адно ўсьмешку. Цяперашняя Вільня асацыюецца з утульнасьцю й спакоем. Для тысяч людзей — з хатнім спакоем, бо дзяржаўная мяжа падзяліла беларускія сем’і. А людзі працягваюць езьдзіць у Вільню на госьці: да бацькоў, дзяцей, унукаў, сватоў, кумоў ды іншых сваякоў.
Візавы бар’ер аддаліў Вільню ад сучаснага беларускага кантэксту. Мы ў школе замаўлялі аўтобус ды ехалі сабе на экскурсію. А цяпер доўга афарляць дакумэнты і дорага. Пытаньне пра значэньне Вільні для беларусаў застаецца для абазнанага школьніка адно ў гістарычным аспэкце, далёкім ад сучаснасьці. Прыяцель з тае прычыны сумна пажартаваў. Маўляў, трэба рабіць, як у Новай Зэляндыі. На далёкіх выспах ёсьць такое правіла. Кожны школьнік па выпускных іспытах за дзяржаўны кошт абавязаны зьезьдзіць у Эўропу. Нават да бліжэйшай суседкі Аўстраліі новазэляндцам трэба пераадольваць дзьве тысячы кілямэтраў, а да старога Сьвету — суткі лёту. Толькі вельмі багатыя сем’і могуць дазволіць сабе экскурсіі на радзіму Эўрапейскай цывілізацыі. Таму ўрад рупіцца, каб новазэляндцы спрычыняліся да культуры зямлі сваіх продкаў. Прыяцель кажа, маўляў, і нашаму ўраду так трэба — абавязковым парадкам кіраваць шкаляроў у Вільню. Хоць раз.
Але ж да Вільні ляцець самалётам, хіба, паўгадзіны. Па-просту тысячы і тысячы ўяўных кілямэтраў розьніцы між Менскам і Вільняй мусяць зьнікнуць у нашых галовах. І Вільня вернецца.