Праз дарогу ад хаты, дзе я нарадзіўся і асталеў, за высокім каменным мурам пачыналіся старыя могілкі. Як толькі мне было дазволена перабягаць праз дарогу, увесь вольны час я бавіў зь сябрукамі за тым мурам. Там мы гулялі ў хованкі, індзейцаў, футбол, карты... Пазьней там сустракаліся зь дзяўчатамі. На ўжо ледзь прыкметных магільных капцах добра сьпелі суніцы. Яны былі больш буйнымі і салодкімі, чым дзе яшчэ — ці гэта нам толькі здавалася, бо патрэбная была пэўная адвага, каб ласавацца ягадамі з грудкоў над дамавінамі, хай сабе і даўно спарахнелымі.
Могілкам было шмат стагодзьдзяў, і пад нашымі нагамі спрэс пластаваўся чалавечы прах. Але калі не лічыць рэшткаў збуцьвелых крыжоў і рудых ад іржы агароджаў, то гэтае месца нічым не адрозьнівалася ад зарослага парку, бо ніхто ўжо ня памятаў пра тых — пад дзірваном...
Неяк бацька паскардзіўся маці:
— Ужо сьмерць насоўваецца, а навошта жыў?
— Куды ад сьмерці падзенесься? З варонамі не паляціш! — буркнула маці. Бацька не спрачаўся.
Паўз нашую хату — з аднаго і другога канца мястэчка — лічы штодня жывыя нясьпешнай хадою праводзілі на могілкі нябожчыкаў. Паміраць тут было гэтак сама натуральна, як і жыць. А можа і больш натуральна, бо ў жыцьцё чалавек зьяўляецца выпадкам, а памірае праз абавязак.
Жывыя мусяць памерці! — у гэтым мы безьліч разоў пераконваліся на свае вочы. І зайздросьцілі ня тым, хто доўга жыў, а тым, хто хутка паміраў. Бо каму падабаецца нешта рабіць праз абавязак, да таго ж яшчэ і балючы? І хаця на ўсё воля божая, толькі хто з нас употайкі ня марыў, каб потым пра яго сказалі: “Амаль не пакутаваў нябожчык”.
Але якой бы сьмерць ні была, галоўнае ў гэтай падзеі не яна сама, а праводзіны нябожчыка на той свет. Вядома, кожны з нас наастачу варты ўшанаваньня, толькі сапраўдная сутнасьць урачыстага абраду зусім ня ў гэтым. Бачыце, хаця чалавек жыве дзеля людзей, аднак памірае выключна для самога сябе. Таму калі б мы не хавалі яго ўсім сьветам, то ніхто напэўна і ня ведаў бы: ці то чалавек ужо сышоў назаўсёды ці яшчэ недзе жывым хаваецца, прыкладам, ад улады ці аплаты алімэнтаў?
Інакш кажучы, рытуал пахаваньня існуе ня столькі дзеля нябожчыка, колькі для тых, што пакуль застаюцца жыць — каб яны ня блыталі, каго на якім сьвеце шукаць. Апошняе тут самае істотнае. А самае адметнае тое, што паколькі нябожчык звычайна яшчэ жывым рыхтуе ўласныя хаўтуры, і рыхтуе для жывых, то сама сьмерць апынаецца недзе зпадысподу. А наяве і нябожчыка, і нас турбуе зусім іншае: як ён будзе выглядаць з твару, які гарнітур апране, колькі народу зьбярэцца, хто якія словы прамовіць, — але найперш, каб страваў і гарэлкі на памінальным фуршэце ўсім хапіла.
— Колькі народу было, а які стол! — пачуеш назаўтра ад знаёмца і толькі пазьней зразумееш, што гамонка не пра бэнэфіс актора і не пра аўтарскую вечарыну, а пра хаўтуры па чалавеку.
Аднак ня трэба думаць, што наш кандыдат у нябожчыкі дбае адно пра жывых і зусім забыўся на сябе, гэта значыць на ўласную сьмерць. Падрыхтаваўшы новы гарнітур, месца на могілках, грошы на хаўтуры, помнік і труну (як труна яшчэ ня сохне на гарышчы), ён пачынае думаць пра той момант, калі расчуленыя госьці разыдуцца па хатах і назаўжды пакінуць яго сам-насам.
“Дзе такое можа быць — назаўжды? І што ён там будзе рабіць столькі часу? І куды да ветру хадзіць, калі пад табой людзі?..” Гэткія і безьліч іншых пытаньняў пачынаюць вярэдзіць самотніка, а каб хто адказаў — дык ніхто, бо што жонка, што поп абазнаныя ў тым сьвеце ня болей за яго самога.
Праўда, Бог усё ведае, толькі дзе яго знайсьці? Але іншага нікога няма і на самым прыканцы гадоў наш чалавек пачынае выглядаць Бога — спачатку ў самім сабе, пасьля на цьвінтары сярод жабракоў, а затым і ў царкву зазірне...
Беларусу зусім не патрэбны Бог дзеля жыцьця — тут ён і сам управіцца. Бог яму патрэбны дзеля сьмерці, гэта значыць, на той выпадак, калі чалавек раптам некуды зьнікае з уласнай самасьці. Між іншым, беларуса ў сьмерці ня так тая сьмерць палохае, як вось гэтая страта самога сябе. Ён жа спрадвеку ведае, што калі сам сабе не дапаможаш, то і ніхто табе не дапаможа. А як гэта зрабіць, калі цябе самога якраз і няма?
Аніяк!
Таму надалей нічога іншага і не застаецца, акрамя як на Бога спадзявацца. Урэшце рэшт, Бог і зьявіўся на сьвет, каб ратаваць чалавека ад сьмерці. Дык хай ратуе, калі абяцаўся.
Займеўшы такую выснову, беларус ідзе да споведзі і пасьля аднойчы памірае, пэўны веры, што хаця сьмерць здольная абрабаваць чалавека на жыцьцё, але яна ніколі не адужае Бога, каб адабраць у яго чалавека.
Ясная рэч, Бог ня зломак, сваё абы-каму не аддасьць. І ў гэтым сэнсе паміраць можна спакойна. Толькі хто б мне сказаў, на якую трасцу мы патрэбныя Богу?
І я зноў згадваю могілкі насупраць бацькоўскай хаты. Пэўна, мне ня трэба было гойсаць па напластаваньнях праху, скакаць праз пахіленыя крыжы, частавацца суніцамі з магільных капцоў, абдымацца зь дзяўчынай на заімшэлых плітах... Бадай, мне ўвогуле ня трэба было перабягаць праз дарогу, і тады я разам зь іншымі суцяшаў бы сябе, што ня зьнікну дазваньня ў невараці, а з Божае ласкі перабяруся да Яго за пазуху. Але я залішне доўга бавіўся на старых могілках, каб ня помніць, ува што згортваецца чалавек, чым і дзе ён вершыцца.
І калі нехта, зьбіраючыся ў апошні шлях, запытае мяне пра быцьцё і нябыт, то я маю для яго прынамсі пачатак адказу: быцьцё падобнае да старых могілак за каменным мурам, дзе жывыя мілуюцца на магільных плітах, зь якіх шурпаты час пазьдзіраў усе літары... А вось працяг адказу кожны мусіць выбіраць сам, бо толькі ад гэтага выбару залежыць, куды ён патрапіць наастачу: у могілкавае скляпеньне ці ў катакомбы нябёсаў, дзе Бог у марудзе вечнасьці сьпеліць блакітныя надзеі.