Удзельнічаюць: Валерка Булгакаў, Леанід Заіка, Андрэй Суздальцаў
(Дракахруст: ) “Спадар Булгакаў, на Ваш погляд ці ёсьць на самой справе тыя зьявы, якія непакояць спадара Суздальцава, і пра якія ён напісаў у сваім артыкуле “Руская вуліца”: перашкоды расейцам у службовай карьеры, выцісканьне рускіх з кіруючага апарату, пабытовы нацыяналізм, паварот афіцыйных мэдыяў ад інтэграцыйнай да антырасейскай рыторыкі?”
(Булгакаў: ) “У пэўнай ступені я бы згадзіўся са спадаром Суздальцавым у падобным дыягназе і вылучыў бы тут тры блёкі праблемаў. Першы блёк – гэта выцісканьне асобаў расейскага паходжаньня з кіраўнічых пасадаў, учыненьне ім пэўных кар’ерных цяжкасьцяў і г.д. Мяркую, што тут спрацоўвае ня нейкі брутальны нацыяналізм, а выяўляецца характар палітычнай улады ў нашай краіне. За 12 гадоў незалежнасьці была сфармаваная закрытая палітычная кляса, рэкрутазацыя новых прадстаўнікоў у гэтую клясу адбываецца па няпісаных і дастаткова грувасткіх законах. Гэта значыць, што гэтае выцісканьне, пра якое гаворыць спадар Суздальцаў, хутчэй тлумачыцца клянавасьцю, кялейнасьцю сфармаванага дзяржаўнага апарату і наагул палітычнай улады ў нашай краіне.
Другі блёк праблемаў зьвязаны з пабытовым нацыяналізмам і ў гэтым таксама я бачу праяву замкнёнасьці, кансэрватыўнасьці нашага грамадзтва. Не адбылося радыкальнага зруху наперад, грамадзтва жыве патрыярхальным сьветабачаньнем, не адбываецца яўнай мадэрнізацыі беларускага грамадзтва. І ў сувязі з гэтым паўстае вельмі спрыяльная, спажыўная глеба для праяваў ксэнафобіі.
І апошняе – гэта ўзмацненьне антырасейскай рыторыкі ў дзяржаўных мэдыях. Гэта, відаць, мае больш характар палітычнай кан'юнктуры, хаця ізноў такі недзе зьвязанае з характарам фармаваньня палітычнай улады ў нашай краіне. Г.з. палітычная кляса ў нашай краіне лічыць сябе дастаткова моцнай, каб ня грэбаваць антырасейскай гістэрыяй ў мэдыях, і ў гэтым – досыць відавочнае адрозьненьне ад стану, напрыклад, пяцігадовай даўніны.»
(Дракахруст: ) “Спадар Суздальцаў, Вы ўжываеце некалькі вызначэньняў “рускіх” у Беларусі: гэта і этінічныя, пашпартныя рускія, і людзі, “зьвязаныя з Расеяй” і нарэшце, усе расейскамоўныя грамадзяне Беларусі, якіх Вы далічваеце да “рускага сьвету”. Этнічныя расейцы – гэта зразумела, яна складаюць вялікую, але меншасьць. Калі ж казаць пра расейскамоўных, то нават паводле апошняга перапісу, тых, хто ў будзенным жыцьці гаворыць па-беларуску набралося менш за 40%. Такім чынам рускамоўныя – большасьць. І калі Вы кажаце, што рускіх ціснуць, дыскрымінуюць, каго Вы маеце на ўвазе: 40% беларускамоўных ціснуць расейскамоўную бальшыню? Няўжо расейскамоўнасьць у Беларусі ёсьць перашкодай для кар’еры? Ці не наадварот – беларускамоўнасьць стварае шматлікія жыцьцёвыя праблемы для носьбітаў беларускай мовы? Дык каго ж Вы разумецце пад вызначэньнем “рускія ў Беларусі”?”
(Суздальцаў: ) “Ёсьць традыцыйнае паняцьце расейскай абшчыны. У Беларусі пад ім разумеюцца грамадзяне і не грамадзяне Беларусі – расейцы паводле этнічнага паходжаньня. Часам да іх дадаюць расейскамоўных, але для нашай краіны гэта не актуальна. Фактар мовы не зьяўляецца асноўным для вызначэньня этнічнай абшчыны. Гэта 19 стагодьдзе. Гарады ў Беларусі расейскамоўныя амаль на 100%, але гэта, зразумела, не азначае, што яны належаць да расейскай абшчыны. У Ірляндыі 95% насельніцтва гавораць па-ангельску, дык што ж яны ўсе ангельцы? Зразумела, не.»
(Дракахруст: ) “Спадар Заіка, Вы рускамоўны беларус, ва ўсялякім выпадку руская мова, руская культура Вам не чужыя. Вы адносіце сябе да “рускага сьвету ў Беларусі”, пра які казаў спадар Суздальцаў?”
(Заіка: ) “Я толькі 57 гадоў жыву ў Беларусі. Я ня думаю, што варта мысьліць катэгорыямі этнічна падзеленага грамадзтва. Я адчуваю сябе членам беларускай грамадзянскай супольнасьці. І расейскую культуру, расейскі эканамічны і палітычны інтарэс я ўспрымаю з пазыцыі беларускіх нацыянальных інтарэсаў. Я жыву інтарэсамі гэтай краіны, у якой я нарадзіўся.
Цяперашняе абвастрэньне праблемы расейцаў у Беларусі, прынамсі публікацыя Суздальцава – гэта рэакцыя на палітычны крок з боку беларускага прэзыдэнта, які спрабуе стварыць новую пагрозу перад Крамлём. Крэмаль вельмі баіцца росту антырасейскіх настрояў у любой частцы пастсавецкай прасторы. На гэтым можна гуляць. Калі ў Беларусі зьяўляецца такая тэма, Масква будзе больш абачліва ставіцца да кіраўніцтва Беларусі.»
(Дракахруст: ) “Расейцаў у Беларусі – прыблізна 10%. Аднак ня існуе колькі небудзь сурьезных палітычных ці культурніцкіх рускіх арганізацыяў, не існуе нават грамадзянскай інфраструктуры : рускіх крамаў, рускіх дактароў, рускіх школаў. І справа тут ня ў нейкай натуральнай няздольнасьці расейцаў да самаарганізацыі. Скажам, у краінах Балтіі такія структуры існуюць і зьяўляюцца даволі моцнымі. А ў Беларусі – не. Чаму?”
(Суздальцаў: ) “Мы мусім разумець, што ў краінах Балтыі сытуацыя кардынальна адрозьніваецца ад сытуацыі ў Беларусі. У Беларусі адбываецца ўскосная асыміляцыя.
Усё ж пабытовы нацыяналізм у Беларусі – гэта не дзяржаўны, не этнічны нацыяналізм. І расейцы Беларусі неяк да яго прызвычайваюцца. Варта прыгадаць і велізарную колькасьць міжэтнічных шлюбаў. Гэта таксама кампэнсуе этнічныя пачуццьці. Тут спрацоўвае і блізкасьць побыту і блізкасьць мэнталітэту, хаця народы, зразумела, розныя.
Што ж тычыцца палітычнага самавызначэньня, то Беларусь пакуль не заслужыла сабе "пятую калёну".
Няма сэнсу яе ствараць. Да Вашага пытаньня наконт АГП – гэта нармальная нацыянальна-дэмакратычная партыя, яна і блізка не падыходзіць да вызначэньня "пятай калёны". "Пятай калёны" ў Беларусі ня будзе, прынамсі, некалькі бліжэйшых гадоў.
Я не чакаю, што ў Беларусі ў бліжэйшыя гады зьявіцца нават нейкая сур'ёзная грамадзянская інфраструктура. Няма сэнсу рабіць у яе ўкладаньні. Прасьцей людзей вывезці.”
(Дракахруст: ) “Кіраўнік “Маладога Фронту” Павал Севярынец, палемізуючы са спадаром Суздальцавым на старонках “Беларускай газэты”, сказаў, што прарасейскіх сілаў у Беларусі хапае і ў якасьці прыкладу прывёў Аб’яднаную Грамадзянскую Партыю. Спадар Севярынец лічыць яе прарасейскай і небеларускай. Мы памятаем, як летась ён публічна падараваў спадару Лябедзьку квіток да Масквы. Вядома, што шмат зь сябраў партыі – рускамоўныя, да таго ж АГП мае шчыльныя сувязі з расейскімі правымі. Але парадокс палягае ў тым, что для спадара Суздальцава і АГП, і іншыя падобныя ёй структуры – сілы зусім не прарасейскія і тым больш ня рускія. А якія яны для Вас, спадар Булгакаў?”
(Булгакаў: ) “Тут мы ізноў сутыкаемся з праблемаю нацыянальнай карціны сьвету. Спадар Севярынец у інтэрвію “БГ” выказаў пэўную палітычную завостранасьць, ён ставіць гэтае пытаньне вельмі радыкальна, магчыма, у духу Зянона Станіслававіча Пазьняка: "Хто ня з намі, той супраць нас". Такое палітычнае згуртаваньне як АГП зьяўляецца суб'ектам беларускай палітычнай сцэны. І чыста выходзячы з гэтай пэрспэктывы, яна безумоўна беларуская. Але ў словах Паўла Севярынца праступае крыўда за хістаньне курсу гэтай палітычнай партыі, якое мела мейсца асабліва летась, калі беларускія лібэралы вельмі эфэктыўна разыгрывалі "прарасейскую карту", чым прыводзілі ў разьюшанасьць супрацоўнікаў адміністрацыі прэзыдэнта рознага ўзроўню.
Я ня схільны разглядаць АГП і іншыя партыі, якія не належаць да нацыянальна-дэмакратычнага накірунку, як нешта расейскае, чужое беларусам.”
(Дракахруст: ) “Спадар Заіка, кіраўнік “Маладога Фронту” Павал Севярынец лічыць АГП партыяй прарасейскай і небеларускай. Для спадара Суздальцава яна – зусім не прарасейская. Можна прыгадаць шэраг такіх арганізацыяў – партыяў, газэтаў, дасьледных цэнтраў, якія для адных небеларускія , а для іншых – нерасейскія. Дык якія ж яны?”
(Заіка: ) “Я лічу, што нарэшце нашыя партыі робяцца нармальнымі, прафэсійнымі партыямі. Пэрыяд іхнага станаўленьня вызначаўся рамантызмам і дылетантанцтвам, калі ўсе пэрспэктывы Беларусі зьвязваліся толькі з Эўропаю і нацыянальнай ідэяй. З гэтага нічога не атрымалася. Зараз стала зразумела, што рабіць вялікую палітыку можна толькі з улікам магчымасьцяў, рэсурсаў ня толькі Захаду, але і Ўсходу. Палітычныя практыкі з АГП проста раней за іншых улічылі гэты фактар. Яны правільна зрабілі, што разбурылі манаполію Аляксандра Рыгоравіча на расейскую тэму і пачалі рабіць рэальную палітыку.
Што тычыцца друку, то тут таксама зразумела. Расейскі капітал пераможна ідзе па плянэце. Калі ён купляе "Чэлсі", чаму бы яму не купіць і дзясятак беларускіх газэтаў.
Павал Севярынец – рамантык зь мінулага дзесяцігодьдзя. Яму хочацца ў кожнай партыі знайсьці "белых" і "чырвоных", так бы мовіць, ты за Мао ці за Лінь Бяо?
Калі ў Беларусі будуць партыі, якія ўмеюць гандлявацца і на Захадзе, і на Ўсходзе, я буду прыхільнікам таго, каб такіх партыяў было як мага больш.”
(Дракахруст: ) “Спадар Суздальцаў, звужэньне уплыву расейскіх мэдыяў, расейскай культуры, пэўнае зьніжэньне ролі рускіх у грамацкім жыцьці Беларусі – магчыма, гэтыя працэсы, якія Вам асабіста не падабаюцца, цалкам натуральныя і непазьбежныя і зьвязаныя са станаўленьнем беларускай нацыі і нацыянальнай дзяржавы? Вы гаворыце пра пабытовы нацыяналізм, які ўласьцівы беларусам...”
(Суздальцаў: ) “Расейцам таксама.”
(Дракахруст: ) “Так, але расейцы, нягледзячы на ўсе крызысы, сваю дзяржаву маюць, а беларусы толькі будуць калі сваю нацыю, сваю дзяржаву.”
(Суздальцаў: ) “Расейцы былі тытульнай нацыяй у вялікай дзяржаве – у Савецкім Саюзе. Тытульная нацыя Беларусі – зразумела беларусы. Яны будуюць сваю нацыянальную дзяржаву. Прадстаўнікі іншых этнасаў таксама ўдзельнічаюць у гэтым будаўніцтве, але ім даводзіцца мяняць свой сьветапогляд – яны цяпер нацыянальная меншыня ў гэтай канкрэтнай краіне. Трэба вучыць мову, трэба перабудоўвацца.
Я лічу, што шмат праблемаў у расейскай грамадзе зьвязана з тым, што не завершыўся працэс пабудовы незалежнай беларускай дзяржавы. Гэтае дзесяцігодьдзе балбатні, мітычнай “саюзнай” дзяржавы стварыла мяшанку ў галовах і беларусаў, і мясцовых расейцаў. Я мяркую, што пры стварэньні нармальнай беларускай нацыянальнай дзяржавы паводле эўрапейскага стандарту праблемы ў расейскай грамадзе, зразумела, захаваюцца, але гэта будуць іншыя праблемы, яны будуць вырашальныя. У цяперашняй сытуацыі, калі няма ані нармальнай дзяржавы, ані нармальнай інтэграцыі, гэтыя праблемы абвастраюцца.
Я не выступаю як нейкі аракул расейскай грамады. Я толькі сказаў, што праблема ёсьць. І яна зьвязаная з тым, што ўлада не імкнецца да стварэньня нармальнай дзяржавы. Мы ж ня супраць гэтай дзяржавы. Мы абедзьвюмя рукамі за. І мы актыўна спрабуем ўдзельнічаць у ейнай пабудове.”
(Дракахруст: ) “Спадар Булгакаў, а якое Вашае меркаваньне? Магчыма, тая няўтульнасьць для расейцаў, пра якую кажа спадар Суздальцаў, гэта зьява непрыемная, але натуральная?”
(Булгакаў: ) “Гэта сапраўды, відаць, натуральна. Я бы хацеў зьвярнуцца тут да цьвердых статыстычных дадзеных. Рэч у тым, што колькасьць расейскай грамады ў Беларусі няўхільна зьмяншаецца. Калі параўнаць дадзеныя апошняга беларускага перапісу і дадзеныя апошняга савецкага перапісу 1989 году, мы ўбачым, што колькасьць асобаў, якія дэкляруюць сваю расейскую этнічную прыналежнасьць скарацілася ў Беларусі прыблізна на 300 тысячаў чалавек. Падобная ж тэндэнцыя назіраецца і ва Ўкраіне.
Дзякуючы гэтаму відаць сапраўды можна казаць, што быць расейцам у цяперашняй Беларусі досыць псыхалягічна няўтульна, і што асноўная фрустрацыя, мэнтальная "ломка", якую перажывае расейская грамада, палягае ў форме ператварэньня з прадстаўнікоў тытульнай нацыі агромністай імпэрыі ў нацыянальную меншыню, хай сабе і вялікую. Гэта спараджае шмат праблемаў.
Расейская грамада ў Беларусі цягам апошняга часу выступае папросту закладнікам пэўных палітычных гульняў, прычым я бы сказаў – безгалосым, нямым закладнікам, бо як было правільна заўважана, інфраструктура расейскай супольнасьці ў Беларусі фактычна адсутнічае. Таму відаць гэты працэс сапраўды няўхільны і я не зьдзіўлюся, калі згодна са зьвесткамі перапісу, які адбудзецца ў нас праз 7-8 гадоў, расейцаў будзе ў нас яшчэ на тысяч 300 менш.”
(Дракахруст: ) “Я чытаў нейкія статыстычныя дасьледваньні, паводле якіх гэтае скарачэньне расейскай грамады выкліканае ня столькі іхнай эміграцыяй ці падвышанай сьмяротнасьцю, а тым, што людзі проста перапісваюць нацыянальнасьць на беларускую пры зьмене пашпартоў, запісваюць дзяцей беларусамі.
Наступная тэма нашай размовы тычыцца ня столькі становішча расейскай грамады, колькі беларуска-расейскіх адносінаў.
Ужо працяглы час назіраецца пасьлядоўнае выцісканьне зь беларускай інфармацыйнай прасторы расейскіх мэдыяў, прынамсі , тэлеканалаў. Літаральна на гэтым тыдні зьнік канал “Культура”, у рэгіёнах сям-там адключанае РТР. З гэтай нагоды на гэтым тыдні зь вельмі рэзкай заявай выступіў амбасадар Расеі Аляксандар Блахін. Спадар Заіка, не адносіце сябе да “рускага сьвету” паводле спадара Суздальцава. Дык Вы вітаеце гэтае выцісканьне расейскіх мэдыяў? Гэта ж ня Вашыя мэдыі.”
(Заіка: ) “Гэта абсалютна не мае мэдыі, і я аддаю перавагу спадарожнікаваму тэлебачаньню, дзе больш за 100 каналаў. Калі ж па сутнасьці пытаньня, то прэзыдэнт Беларусі выдатна разумее, што расейскія мэдыі могуць у любы момант пачаць інфармацыйную вайну супраць яго, і ён такім чынам забясьпечвае сабе пэўную бясьпеку. У гэтым сэнсе да сыходу расейскіх тэлеканалаў я як спажывальнік інфармацыі стаўлюся адмоўна, бо нашае тэлебачаньне ня можа рабіць добрых перадачаў і з пункту гледжаньня культуры, і з пункту гледжаньня прафэсіяналізму.
Я выдатна разумею. што гэта ёсьць наступствам палітычнай інтрыгі, спроба стварыць у Беларусі грамадзтва, зручнае для маніпуляцыяў. Што тычыцца маёй этнічнай прыналежнасьці, то я як сапраўдны касмапаліт аддаю перавагу EURONEWS і CNN, нямецкім, брытанскім тэлеканалам.
Я хачу сказаць яшчэ вось наконт чаго. Чаму наагул цяпер ўзьнікла гэтая тэма расейцаў у Беларусі? Бо чым болей узровень жыцьця ў нашых суседзяў будзе перавышаць наш, тым больш , скажам так, уважліва беларускае грамадзтва будзе глядзець на адпаведныя этнічныя меншасьці.
Цяпер сярэдні заробак у Расеі – 170 даляраў, у Беларусі – 110. Расейцы сталі жыць лепш. І тая частка, якая атаясамляе сябе з Расеяй, яна разумее, што ў яе мала шанцаў палепшыць сваё жыцьцё. Гэта, скажам, і частка дырэктарату, якая ня стала мільянерамі, як Алякпэраў ці Чарнамырдзін.
Адставаньне Беларусі ад суседзяў стала відавочным. І таму ўзьнікае спакуса шукаць ворагаў, з-за якіх мы сталі жыць горш, чым суседзі.”
(Дракахруст: ) !Спадар Заіка паведаміў нам, што ён касмапаліт і да таго ж мае спадарожнікавую антэнну, і таму яго адключэньне расейскіх тэлеканалаў ня надта бянтэжыць. А Вас, спадар Булгакаў?
Зразумела, калі на мейсца расейскіх мэдыяў прыходзіла вольная, таленавітая беларуская журналістыка – не было б праблемы. Але якога гатунку і дарэчы накірунку айчыны прадукт прыходзіць на зьмену расейскім тэлеканалам – вядома.”
(Булгакаў: ) “Тут невыгодная самая сыстэма параўнаньня. Параўноўваць беларускія і расейскія эліты, нацыі – гэта, выбачайце, як параўноўваць зайца са сланом. Такая пастаноўка пытаньня мне здаецца досыць шкоднай для аб'ектыўнага падыходу.
Адзягнуўшыся ад беларуска-расейскай праблематыкі, я б хацеў зьвярнуцца да досьведу іншых краінаў нашага рэгіёну. Калі нехта сыстэматычна глядзіць літоўскае, латыскае, чэскае тэлебачаньне, ён можа заўважыць, што ўзровень гэтага тэлебачаньня, калі не цяпер, то прынамсі 5-6 гадоў таму, на галову саступаў узроўню расейскага тэлевяшчаньня.
Уласна кажучы, Расея эканамічна, магчыма, рэгіянальная звышдзяржава, але ў культурным сэнсе яна дагэтуль мае непараўнальна большыя рэсурсы, чым усе краіны нашага рэгіёну, разам узятыя.
Так што параўноўваць якасьць тэлебачаньня расейскага і беларускага не зусім правамерна, бо гэта зьявы рознай вагавой катэгорыі. Можна наламаць шмат дроваў, параўноўваючы сучасную беларускую літаратуру з сучаснай расейскай, сучасную беларускую драматургію з сучаснай расейскай і г.д. Паўсюль параўнаньне будзе не на нашую карысьць. І гэта тлумачыцца вельмі аб'ектыўнымі культурнымі перадумовамі.
Таму як дыялектык я бачу тут зерне нечага дадатнага, бо кожны шлях мае зь нечага пачынацца і тое, што ў нас першы блін – камяком, гэта непазьбежна. Кожнае дзіцё вучыцца хадзіць, непазьбежна падаючы.
Я бы хацеў тут падыскутаваць са спадаром Заікам наконт эканамічнага дэтэрмінізму. Ён сьхільны тлумачыць лёгіку разьвіцьця нацыянальных працэсаў у нашым рэгіёне Эўропы эканамічным станам. Мяркую, што гэта не зусім эфэктыўная мадэль інтэрпрэтацыі сучасных падзеяў. Ва Ўкраіне ўзровень жыцьця істотна горш, чым у Беларусі, але лёгіка выбудовы нацыянальнай дзяржавы, стан разьвіцьця нацыянальна-дэмакратычнага руху прыкметна адрозьніваецца ад беларускага. Уласна кажучы, эканаміка разьвіваецца паводле сваіх законаў, а культура і нацыетварэньне – па сваіх.”
(Дракахруст: ) “Нядаўна ўлады зачынілі беларускі гуманітарны Ліцэй імя Коласа. Зразумела, што далёка ня ўсе беларусы пратэставалі супраць гэтага. Але ў той школе , што паўстае на мейсцы зачыненага ліцэю, выкладаньне будзе весьціся на на якой небудзь, а на расейскай мове. І ці ня варта было, ці не магла бы расейская грамада ў Беларусі выступіць з гэтай нагоды, і заявіць ня тое, што яна супраць, а іншае: “Нам гэта ня трэба, нашая мэта – захаваць сваю ідэнтычнасьць, захаваць нашую мову і культуру, нам, рускім, непатрэбная русыфікацыя беларусаў”? Спадар Суздальцаў, да Вас пытаньне.”
(Суздальцаў: ) “Я не ўпаўнаважаны казаць ад імя расейскай грамады. Але магу сказаць, што гэтая падзея была ў ёй заўважаная. І меркаваньне значнай частцы грамады такое: "Нас нацкоўваюць адных на іншых, нас падстаўляюць пад молат карэннай нацыі, выкарыстоўваючы нашую мову, займаюцца палітычнай дзейнасьцю". Расейская грамада не выступае супраць адукацыі на беларускай мове і глупа было б супраць гэтага выступаць. Але выступіць супраць крокаў кшталту закрыцьця Ліцэю – мы вяртаемся да пачатку нашай размовы. Для гэтага патрэбная палітычная інфраструктура, якой няма.
Зараз крытычны момант. Трэба рабіць выбар – ці ствараць такую інфараструктуру ці весьці справу да скарачэньня расейскай грамады ў Беларусі. Што выгадней? Пакуль ня выгадна ані першае, ані другое.”
(Дракахруст: ) “Нядаўна Валянцін Акудовіч сказаў у нашай перадачы “Праскі акцэнт”, што Лукашэнка можа выпусьціць з бутэлькі антырасейскага джына і што расейцы ды нават самі беларусы ня ведаюць усяе моцы гэтага джына. Акудовіч меў на увазе ня моц прапаганды, а моц пачуцьцяў, якія сьпяць. Ён казаў: “Беларусы самі ня ведаюць, як яны ня любяць свайго “старэйшага брата”.
Але ўсясьветны досьвед паказвае, што наступствы выпусканьня такіх джынаў маюць ўласную лёгіку самаразьвіцьця. І ці ня можа паводле гэтай лёгікі справа дайсьці нават да этнічных чыстак, да ажыцьцяўленьня лёзунгу : “Чамадан. Вакзал. Расея”? За Лукашэнкам ці пасьля яго?”
(Заіка: ) “Я лічу, што зараз выпусьціць такога джына – вельмі зручны час. Захаваньне ўлады беларускага прэзыдэнта залежыць ад таго, наколькі будзе захоўвацца парадак. Адна з праяваў гэтага парадку – адсутнасьць антырасейскіх настрояў. Гэта – самае вялікае пудзіла для Крамля. Калі я быў прэзыдэнтам , я бы гэтак і зрабіў. Пачынаецца моцная антырасейская кампанія. І будзе рэакцыя – маўляў, Пуцін, што ты нарабіў, антырасейскія выступы паўсюль, нават у Беларусі. І тады Аляксандар Рыгоравіч робіцца самым лепшым палітыкам для Крамля. Мы можам патрапіць у такую сытуацыю. І гэтага джына можна выпускаць, бо ці трэці тэрмін ці нічога.
Што будзе далей? Нацыянальныя, этнічныя пытаньні вельмі адчувальныя. Мы ў Беларусі, дарэчы, застаяліся ў гэтым сэнсе, у нас гэтага не было, не было ўсьплёску гэтай энэргэтыкі. Я лічу, што як гэта ні парадаксальна ў Беларусі склалася грамадзтва, найбольш блізкае да эўрапейскай традыцыі.
Беларускае грамадзтва ня мае такой моцнай нацыянальнай ідэнтыфікацыі, як у краінах Балтыі, не такое расколатае паводле цывілізацыйнай прыкметы, як на Ўкраіне. Беларусь у гэтым сэнсе была найбольш падрыхтаваная да таго, каб стаць эўрапейскай краінай. Але зараз экспэрымент па выпусканьні джына сапраўды можа быць праведзены. І беларускім палітыкам і аналітыкам трэба велльмі жорстка і крытычна ставіцца да такіх спробаў. Бо ўцягнуць нас у такія разборкі, пракруціць нас праз такую мясарубку было б самым няўдалым разьвіцьцём краіны.
Сыгнал пра тое, што ў Беларусі нарастаюць антырасейскія, нават антыукрамлёўскія настроі – гэта спроба ўмацаваць Лукашэнку. І калі мы ў гэта ўцягнемся, мы зробім добрую справу для беларускага прэзыдэнта, але зусім не для дэмакратыі.”
(Дракахруст: ) “Спадар Булгакаў, тое ж пытаньне, наконт выпусканьня антырасейскага джына – да Вас. Як гавораць брытанцы, можна падвесьці каня да вады, нельга прымусіць яго піць. Ці купяцца беларусы на гэтую прынаду?”
(Булгакаў: ) “Я б радыкальна не пагадзіўся са спадаром Заікам наконт вялікай эўрапейскасьці беларусаў. Усе эўрапейскія, блізкія да Эўропы краіны ўжо ў Эўразьвязе, у НАТО, ці прынамсі завяршаюць апошнія стадыі перамоўнага працэсу наконт уступленьня ў палітычныя і вайсковыя структуры агульнаэўрапейскай супольнасьці.
Тое, што мы разам з Украінай і Малдовай апынуліся ўвонках эўрапейскай палітычнай прасторы, дыягнастуе вельмі прыкры стан рэчаў. Гэта дыягнастуе тое, што Беларусь у пэўнай ступені не адбылася як нацыя.
Беларускі нацыяналізм гістарычна і культурна запозьнены , а сам факт нацыянальнай дзяржаўнасьці дае заўсёды вельмі спажыўную глебу для росту нацыяналістычных настрояў. Таму я думаю, што добра было бы абстрагавацца ад бягучай палітычнай кан'юнктуры і паразважаць над больш адцягненымі справамі. Гэтыя два чыньнікі: гістарычная запозьненасьць беларускага нацыянальнага руху і тое, што існаваньне беларускага народу ў межах нацыянальнай дзяржаваы прымушае да паскоранага нацыянальнага будаўніцтва, могуць ствараць спажыўную глебу для самых нечаканых ксэнафабісцкіх праяваў нацыянальнага пачуцьця.
Мы зьяўляемся сьведкамі паўставаньня беларускай нацыі, нацыі расейскамоўнай, але са сваёй мэнтальнасьцю, традыцыямі, звычаямі, што адрозьнівае нас ад іншых краінаў. Ня будзе нічога неспадзяванага, калі ў беларусах у пэўны гістарычны прамежак часу ў беларусах абудзіцца антырасейскі сантымэнт.
У культуралёгіі, у сучасным беларускім мысьленьні часта цяпер праводзіцца думка, што беларусы перажылі індустрыалізацыю, мадэрнізацыю і ўвядзеньне ўнівэрсальнай усеагульнай адукацыі, але захавалі ў пэўнай ступені патрыярхальны лад мысьленьня. Гэта на самой справе стварае вельмі небясьпечную сытуацыю ў сэнсе нацыянальнага пачуцьця. Мы ў сярэдзіне ХХІ стагодьдзя можам уступіць у новае ХІХ стагодьдзе.”