Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Беларусы супраць ядзернай зброі ў сваёй краіне — вынікі апытаньня Chatham House


Рыгор Астапеня, каляж
Рыгор Астапеня, каляж

Як гараджане-беларусы ставяцца да разьмяшчэньня ў Беларусі ядзернай зброі? Ці гатовыя ўдзельнічаць у вайне Расеі з Украінай? І як зьмянілася за мінулы год іхнае стаўленьне да самой Расеі?

Пра вынікі чарговага апытаньня расказвае на канале Свабода Premium доктар палітычных навук, кіраўнік беларускага праекту брытанскага дасьледчага цэнтру Chatham House Рыгор Астапеня.

— Апошняе апытаньне Chatham House праводзіў сярод беларусаў-гараджанаў з 15 па 27 сакавіка. Якраз 25 сакавіка Ўладзімір Пуцін абвясьціў, што Расея разьмесьціць у Беларусі тактычную ядзерную зброю. Частка апытаньня праводзілася да гэтай заявы, частка — пасьля. Вы задавалі гэтае пытаньне на працягу апошняга году. Якія зьмены ў грамадзкіх настроях можна адзначыць? Здаецца, ёсьць невялікі скачок на карысьць разьмяшчэньня ядзернай зброі?

— Мы вымяралі стаўленьне да разьмяшчэньня ядзернай зброі ў Беларусі даволі працяглы час. І атрымлівалі прыкладна адны і тыя ж лічбы — 20–25%. І магчыма, што ў сакавіцкім 2023 году апытаньні ніякага скачка не адбылося: гэтае адхіленьне — у межах статыстычнай памылкі. І ў Лукашэнкі, і ў прыхільнікаў дэмакратычнага руху ёсьць «мабілізацыйная рэзэрва»: частка грамадзтва, якую яны могуць схіліць на свой бок. Аўдыторыя незалежных СМІ, прыхільнікі дэмакратычнага руху — ня ўсе яны прыхільнікі эўраінтэграцыі. І каб у Беларусі стала больш прыхільнікаў эўраінтэграцыі, трэба, каб дэмакратычныя лідэры гаварылі сваім прыхільнікам пра гэта. Але тое самае і Лукашэнка, і расейскі рэжым могуць рабіць адносна сваіх прыхільнікаў, казаць, што «NATO на мяжы бразгае зброяй», што «вайна на парозе», што «трэба абараняцца», што «супраць нас увесь сьвет». І такім чынам яны могуць павялічваць колькасьць прыхільнікаў сваёй палітыкі, у тым ліку і разьмяшчэньня ў Беларусі ядзернай зброі. Але магчыма, што стаўленьне да гэтага кроку ў сакавіцкім апытаньні не зьмянілася ў параўнаньні з папярэднімі.

— Вашы лічбы крытыкаваў Аляксандар Лукашэнка ў сваім штогадовым пасланьні. Што б вы маглі адказаць на ягоную крытыку? Чаму вашым лічбам можна верыць?

— Лукашэнка — ня першы, хто крытыкуе лічбы нашых апытаньняў. Раней іх крытыкавалі і Ўладзімір Макей, і прадстаўнікі дэмакратычнага руху,— напрыклад, Андрэй Саньнікаў. Тут ёсьць і недавер да тэхналёгіі правядзеньня апытаньняў, і той просты чыньнік, што не падабаюцца вынікі апытаньняў. Калі лічба падабаецца Лукашэнку, то ён кажа, што нарэшце да «бчб-аналітыкаў» дайшло, яны ўсё ўсьвядомілі і гатовыя каяцца. Калі яму прыносяць лічбу, якая яму не падабаецца, ён кажа: гэта фэйк, укід, «бязмозглая інфармацыйная палітыка Захаду». Аб’ектыўная праблема палягае ў тым, што ў Беларусі праводзіцца няшмат апытаньняў. І людзям падаецца дзіўным, што ты можаш апытаць досыць невялікую колькасьць людзей і даведацца, што думае грамадзтва. Гэтай тэхналёгіі будзе хутка 100 гадоў з таго часу, як Дон Гэлап правёў рэпрэзэнтатыўнае апытаньне і даведаўся, як амэрыканцы прагаласуюць на прэзыдэнцкіх выбарах.

— Вы ў аналізе дадзеных вашых апытаньняў выкарыстоўваеце сэгмэнтацыю выбаркі паводле тыпу мэдыя, якімі рэспандэнты пераважна карыстаюцца. Што вынікае з аналізу сувязі гэтай сэгмэнтацыі са стаўленьнем да разьмяшчэньня ядзернай зброі ў Беларусі?

— Самае істотнае — тое, што ва ўсіх сэгмэнтах мэдыяспажываньня беларускага гарадзкога грамадзтва дамінуе адмоўнае стаўленьне да разьмяшчэньня ў Беларусі ядзернай зброі. Нават сярод тых, хто спажывае толькі дзяржаўныя — беларускія і расейскія — крыніцы інфармацыі, тых, хто адмоўна ставіцца да разьмяшчэньня ў Беларусі ядзернай зброі, больш, чым тых, хто ставіцца да гэтага станоўча. Так што ў беларускім грамадзтве ёсьць пэўны кансэнсус наконт таго, што ядзерная зброя не павінна вярнуцца ў Беларусь.

— Пасьля пачатку поўнамаштабнай вайны сталі сэнсацыяй вашы дадзеныя пра тое, што толькі 3% беларусаў-гараджанаў хацелі б, каб беларускае войска ўступіла ў вайну на баку Расеі. Прыкладна пароўну рэспандэнтаў выказаліся за тое, каб падтрымаць Расею, не ваюючы, і за нэўтралітэт у канфлікце. Чаму лічбы на працягу году не мяняюцца? У Расеі, дарэчы, ступень падтрымкі вайны ў апытаньнях вагалася, а ў Беларусі адсоткі як укапаныя.

— Ваганьні ў адказах у апытаньнях у Расеі выглядаюць лягічнымі. Бо для Расеі гэта галоўная падзея — яна вядзе вайну, дзясяткі тысячаў расейскіх салдатаў забітыя і параненыя, адбылася масавая мабілізацыя. Вайна ідзе ўжо і на тэрыторыі Расеі: у Белгарадзкай вобласьці некалькі чалавек загінулі. Але для беларусаў гэтая вайна ідзе пераважна на экранах тэлевізараў і ў тэлеграм-каналах. Беларусы наўпрост не заангажаваныя ў баявыя дзеяньні. Дарэчы, ваганьні стаўленьня да вайны ў Расеі не такія і вялікія, як можна было б чакаць. Пуцін доўгі час не абвяшчаў мабілізацыю, якая яму была вельмі патрэбная. Ён асьцерагаўся, што праз мабілізацыю падтрымка вайны істотна зьменшыцца. Але гэта калі і адбылося, то нязначна. А ў Беларусі людзі «акапаліся» ў сваіх сэгмэнтах мэдыяспажываньня, і на працягу году адпаведныя мэдыя не мянялі сваю трактоўку вайны. У выніку і іх аўдыторыі не мянялі свайго стаўленьня да вайны. Першыя паўгода вайны мы бачылі пэўнае «плаўленьне», зьніжэньне падтрымкі Расеі ў вайне. Я пра гэта ў сярэдзіне мінулага году казаў. Але з восені 2022 году мы бачым, што сытуацыя стабільная.

— Пра што сьведчаць лічбы падтрымкі Расеі ў вайне? Як гэтыя лічбы суадносяцца з адказамі на пытаньне, як варта паводзіць сябе Беларусі ў вайне?

— Людзі глядзяць на дадзеныя апытаньняў па-рознаму. Усе бачаць, што прыблізна кожны трэці гарадзкі жыхар Беларусі падтрымлівае Расею ў вайне. Многіх гэта засмучае. Але іншыя, у тым ліку і я, мяркуюць, што гэта не такі ўжо і кепскі вынік. Трэба ўлічваць масіраваную беларускую і расейскую дзяржаўную прапаганду, а таксама тое, што Лукашэнка амаль зьнішчыў шляхі грамадзкай камунікацыі. З улікам усяго гэтага лічба тых, хто ўсё ж не падтрымлівае Расею ў вайне, паказвае, што грамадзтва супраціўляецца ціску, які на яго чыніцца. Што да суадносінаў адказаў на пытаньні, што рабіць Беларусі ў вайне і якое стаўленьне да пазыцыі Расеі ў вайне, то тут ёсьць наступныя заканамернасьці. Людзі, якія падтрымліваюць Расею ў вайне, больш схільныя лічыць, што і Беларусь павінна падтрымліваць Расею. Рэспандэнты, якія ўхіляюцца ад адказу пра ацэнку пазыцыі Расеі, таксама збольшага не адказваюць і на пытаньне, што трэба рабіць Беларусі. Тыя ж, хто не падтрымлівае дзеяньні Расеі, разьмеркаваныя паміж рознымі адказамі на пытаньне аб пажаданай ролі Беларусі — паміж выбарам на карысьць нэўтралітэту і адмовай ад падтрымкі РФ. Трэба ўсьведамляць, што гэтыя пазыцыі — антыкрамлёўскія.

— Цікавае новае пытаньне ў вашым апытаньні — аб пажаданым варыянце завяршэньня вайны ва Ўкраіне. Апытаньне завяршылася да таго, як Лукашэнка выступіў са сваім штогадовым пасланьнем, у якім заклікаў імгненна спыніць баявыя дзеяньні. Ці аказалася, што ён пацэліў у масавыя настроі, прычым ня толькі сваіх прыхільнікаў?

— Я мяркую, што ў беларусаў і ў Лукашэнкі крыху розныя матывацыі. Людзі больш перажываюць за сьмерці, за разбурэньні, яны ўражаныя трагедыяй вайны і хочуць, каб яна спынілася як мага хутчэй. Лукашэнка ж думае пра тое, што трэба абмежаваць зьнешнія шокі, якія пагражаюць стабільнасьці ягонай палітычнай сыстэмы. Але калі абстрагавацца ад матывацыяў, то варта адзначыць, што ў Лукашэнкі ёсьць свая сыстэма вывучэньня грамадзкай думкі. Ёсьць інстытут сацыялёгіі, ёсьць спэцслужбы, ёсьць сыстэма ідэалягічнай працы. Пэўныя зьвесткі яны зьбіраюць, і паводле гэтых зьвестак беларусы і сапраўды хацелі б, каб вайна скончылася як мага хутчэй. Гэта ня першы прыклад, калі Лукашэнка разумее чаканьні людзей. Іншы прыклад — гэта рэгуляваньне, замарожваньне цэнаў. З эканамічнага пункту гледжаньня гэта мера калі не варʼяцкая, то дзіўная. І ў доўгатэрміновай пэрспэктыве яна не на карысьць Беларусі. Але калі глядзець з пункту гледжаньня кароткатэрміновай пэрспэктывы, то Лукашэнка на гэтым выйграў.

— Цікавы эфэкт «рэха-камэраў» вы прадэманстравалі на прыкладзе адказаў на гэтае пытаньне: кожная зь меншасьцяў уяўляе сябе большасьцю. На ваш погляд, якія грамадзка-палітычныя наступствы мае гэты эфэкт?

— Года паўтара таму мы рабілі падобны ж аналіз у сувязі з пытаньнем аб стаўленьні да існага ў Беларусі рэжыму. І мы тады бачылі такую самую карціну: і прыхільнікі Лукашэнкі, і яго праціўнікі ўсьведамляюць сябе ў большасьці. Для грамадзтва гэта бяда, калі людзі не прызнаюць іншыя групы. І гэта доўга будзе ўскладняць разьвіцьцё Беларусі. Але палітыкі ў такой палярызацыі зацікаўленыя. Лукашэнка за кошт гэтага спрабуе, напрыклад, пераканаць сваіх прыхільнікаў у карыснасьці разьмяшчэньня ў Беларусі расейскай ядзернай зброі. Але ў гэтым зацікаўленыя і дэмакратычныя лідэры, бо адчуваньне сябе ў большасьці дае людзям надзею на выніковую перамогу.

— Нарэшце, стаўленьне да Расеі — да формаў інтэграцыі зь ёю, якім аддаецца перавага. Чаму падтрымка Расеі ў вайне ладнай часткай апытаных не ператварылася ў іх падтрымку больш шчыльнай інтэграцыі з Расеяй?

— Беларусы, як кажа ангельская прымаўка, хочуць і зьесьці пірог, і пакінуць яго цэлым. Іншымі словамі, яны хочуць мець толькі карысныя наступствы нейкай рэчы і ня мець наступстваў шкодных. Большасьць беларусаў зацікаўленыя ў тым, каб мець доступ да расейскага рынку, мець танныя энэрганосьбіты. Але адначасова не жадаюць плаціць вайскова-палітычныя кошты саюзу з Расеяй. Паміраць за Расею яны ня хочуць.

Камэнтаваць тут можна праз Facebook. Калі вы ў Беларусі, любы камэнтар можа быць падставай для перасьледу з боку ўладаў

Ігар Лосік Кацярына Андрэева Ірына Слаўнікава Марына Золатава Андрэй Кузьнечык
XS
SM
MD
LG