Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Тонкая мяжа паміж беларускім і небеларускім кіно


Ірэна Кацяловіч
Ірэна Кацяловіч

У кожнага фільму ёсьць два, у роўнай ступені займальныя, бакі: кіно як сам па сабе мастацкі твор і яго кантэкст. Чорна-белы, эстэцкі, дзіўны дакумэнтальны фільм «Саламанка» чапляе абодвума. Беларусы Аляксандра Кулак і Руслан Фядотаў у якасьці расейскіх студэнтаў зьнялі карціну, што запазычвае назву ў паселішча рэлігійнай суполкі мэнанітаў, у Мэксыцы. «Саламанка» была ўключана ў Нацыянальны конкурс кінафэстывалю «Лістапад», які па вызначэньні павінен зьбіраць найвыбітнейшае беларускае кіно апошняга часу, і ў выніку была названая найлепшым дакумэнтальным фільмам праграмы. То бок карціна расейскай вытворчасьці, дзеяньне якой адбываецца ў Мэксыцы, узяла ўзнагароду конкурсу беларускага кіно, што выклікала спрэчкі і некаторае непрыманьне. У адказ на гэтае непрыманьне варта сказаць, што хоць сувязь з нашымі шыротамі на першы погляд выяўляецца толькі ў месцы нараджэньня аўтараў, «Саламанка» адсылае да беларускай рэчаіснасьці больш глыбока, менш відавочна і, дарэчы, трапна.

на экране – ня наша з вамі вымярэньне, а незямны, дзіўны, амаль фантастычны сьвет

Але ў першую чаргу карціна цікавая сама па сабе — дзякуючы незвычайнай эстэтыцы, шэрагу парадоксаў і ўнівэрсалізму крайняй ступені. Дзеяньне фільму ад пачатку і да канца адбываецца ў мэксыканскім паселішчы радыкальных пратэстантаў, а галоўным і адзіным героем зьяўляецца яго жыхар, але, як ні дзіўна, нельга сказаць, што гаворка ідзе пра Мэксыку, Саламанку альбо мэнаніцтва (утворанае ў XVI стагодзьдзі адгалінаваньне пратэстантызму, дзе спэцыфічнае веравучэньне цалкам фармуе лад жыцьця і погляды яго пасьлядоўнікаў). Так працуюць мэтамарфозы дакумэнтальнага матэрыялу, здабытага ў маленькім замкнёным соцыюме і ўключанага ў складаную кінаканструкцыю. Хоць фільм будуецца выключна на дакумэнтальных плянах (некаторыя жыхары Саламанкі нават, баючыся ці саромеючыся камэры, закрываюць твар рукамі), на экране — ня наша з вамі вымярэньне, а незямны, дзіўны, амаль фантастычны сьвет. Рэжысэры аддалілі яго ад навакольнай рэчаіснасьці гледачоў: чорна-белы колер, рытм, ракурсы, стомлены закадравы голас, закрытае грамадзтва ствараюць танальнасьць антыўтопіі, то бок нечага выдуманага. Так, па апошняй модзе, размываюцца межы паміж дакумэнтальным і ігравым кіно: «Саламанка» — чысты «арт», прыналежнасьць да якога звычайна зьяўляецца прывілеяй ігравых карцін.

Унівэрсалізм у дзеяньні — пабудаванае на дакумэнтальным матэрыяле містычнае асяродзьдзе не патрабуе прывязкі да назваў, і веды пра месца здымак, краіну паходжаньня аўтараў ці іх адукацыю ў цэлым не патрэбныя. Галоўным зьяўляецца старажытны, вечны, асноватворны, тысячы разоў увасоблены ў сусьветным мастацтве матыў свабоды і выбару, у гэтым выпадку абыграны далікатна і вытанчана.

не сьпяваць, не танцаваць, не маляваць, працаваць, чытаць Біблію

Карціна адкрывае нам паселішча мэнанітаў зь яго жыхарамі: сямейныя будні, побыт, гаспадарка, урокі ў школе, дзіцячыя гульні. Дакумэнтальныя пляны, якія, як ужо казалася, на экране выглядаюць нечым «створаным», суправаджаюцца закадравым інтрыгоўна мэлянхалічным голасам, які распавядае сваю гісторыю — адкрыцьцё жыхара Саламанкі, які вырас у соцыюме са строгім, нязьменным, можна сказаць, суровым парадкам. Не сьпяваць, не танцаваць, не маляваць, працаваць, чытаць Біблію (і то ў абмежаванай колькасьці), пасьля вячэры адразу спаць. Пакуль на экране спрабуеш знайсьці героя, узіраесься ў мужчыну ў капелюшы, які няўпэўнена і баязьліва глядзіць у камэру, разумееш, што бачыць яго зноў жа неабавязкова. Візуальныя вобразы і закадравы голас ілюструюць адзін аднаго толькі часткова: вось нябачны герой, а вось асяродзьдзе, якое яго сфармавала. Вось жыхары Саламанкі ў аднолькавым адзеньні, а вось нехта пэўным чынам ад іх адрозны.

Ён распавядае гісторыю хлопчыка, які вырас у паселішчы і ў доме, дзе расьлі яшчэ некалькі пакаленьняў яго продкаў. Ён жыў па тых жа правілах, вучыўся ў школе, ведаў сваю будучыню, здаецца, дакладна, але аднойчы з бацькам трапіў у галавакружны ад сваёй непадобнасьці горад. Тады перад абрадам хрышчэньня, самай важнай падзеяй у жыцьці мэнаніта, хлопец задаўся пытаньнем, ці правільны шлях яму прапануе суполка і ці ня лепшым будзе жыцьцё за яе межамі? Соцыюм вельмі своеасабліва, але хутка дапамог дзіцяці зрабіць выбар і вызначыць сваю будучыню. Дарэчы будзе ўспомніць Канта, упэўненага, што «паміж рабствам і сьмерцю чалавек абярэ сьмерць», і падвесьці пад гэтую думку ўсе разважаньні аб сутнасьці карціны.

У фільме мы чуем голас ужо не хлопчыка, а дарослага чалавека, які час ад часу ўяўляе; «а што было б, калі б ён прыняў іншае рашэньне?». Гэтага мужчыну вы ня знойдзеце ў сапраўднай мэксыканскай Саламанцы: апавяданьне, якое мы чуем, аўтары скампілявалі зь некалькіх гісторый, агучылі і пусьцілі ў ход, што ўносіць пэўны ўклад ва ўнівэрсалізм карціны. Дылему героя можна лёгка перанесьці на сотні знаёмых сытуацый, уласна, яна і ёсьць сувязнае зьвяно з беларускім бокам.

«Саламанку» можна разглядаць як мэтафарычны расповед пра дыктатуру

Сурэжысэр карціны Руслан Фядотаў, абмяркоўваючы фільм, сказаў, што сумневы галоўнага героя былі ўласьцівыя яму самому перад тым, як зьехаць з Гомелю, а потым зь Беларусі. Унівэрсальную «Саламанку», якая расказвае пра складанасьць выбару паміж гатовай формулай і свабодай у рэлігійнай закрытай суполцы, то бок пра катэгорыю ў цэлым абстрактную, можна разглядаць як мэтафарычны расповед пра дыктатуру і яшчэ больш канкрэтна — пра Беларусь.

Акрамя як чалавекам, які ў дзікіх, але звыклых яму абмежаваньнях марыць аб вольным горадзе, краіну больш нічым характарызаваць ня трэба. Атрымліваецца шматзначная і дакладная мэтафара, заключаная ў рамкі хронамэтражу аднаго фільму, а за ёй — грамадзтва, умовы яго фармаваньня і два сьветы, паміж якімі яно балянсуе. Вядома, параўнаньне можна назваць некарэктным, але антыўтопія, якой мне падаецца «Саламанка», дапускае якія заўгодна перабольшаньні.

параўнаньне зь Беларусьсю – толькі адна з інтэрпрэтацый

Параўнаньне зь Беларусьсю — толькі адна з інтэрпрэтацый, хоць кожны кадр фільму пацьвярджае яго «недатычнасьць». Ніводнага выпадковага слова, адсылкі праз знак ці дэталь, плякатнага паказваньня — можна насадзіць на карціну любую сытуацыю, ад дробных жыцьцёвых рашэньняў да партрэту дзяржавы, і аказацца са сваёй вэрсіяй цалкам справядлівым. Умоўнасьць і ўнівэрсалізм пазбаўляюць карціну, што важна, ацэначных меркаваньняў. Фільм не маніпулюе глядацкімі сымпатыямі, не падводзіць да высноваў, не навязвае кірунак разважаньняў, а толькі распавядае гісторыю і нічога больш. Таму «Саламанка», калі разглядаць яе ў кантэксьце алюзій да беларускага грамадзтва, аказваецца вельмі тактоўнай.

Трэба аддаць належнае аўтарам: яны выкарысталі патэнцыял месца і без таго дзіўнага для звычайнага гледача, і замест таго, каб сканцэнтравацца на адлюстраваньні дзён мэксыканскіх мэнанітаў, пабудавалі на гэтым нешта больш шырокае, важнае і па-мастацку прыгожае. Рэжысэры апрацавалі матэрыял шэрагам парадоксаў, начынілі яго сэнсаўтваральным адчуваньнем сумнай пакоры, зрабілі дакумэнтальнае кіно прытчавым. Перад гледачом — стыльная, апраўдана чорна-белая, інтрыгавальная штучка з шэрагам сымбаляў-мэтафар. Хоць мэтафары тут і прымітыўныя, ці, можна сказаць, клясычныя — аповед распачынаецца з колам і ценем, якія ў нейкім сэнсе вызначаюць канцоўку, а птушка ў небе проста цьвеліць.

гэта адно з найвайжнейшых дасягненьняў апошняга часу

Карціна магла быць сьмела названая ня проста найлепшым дакумэнтальным фільмам Нацыянальнага конкурсу, але і найлепшай карцінай праграмы наогул. Для беларускага кіно, калі лічыць «Саламанку» яго часткай, гэта адно з найвайжнейшых дасягненьняў апошняга часу і адна з найвялікшых страт. Шкада, што аўтары фільму, які адхіляецца ад канкрэтнай геаграфіі і ў той жа час падкрэсьлівае рознасьць і самастойнасьць сьветаў, пакінулі нашу «суполку». «Саламанку», якая трымаецца наднацыянальнага характару і ўнівэрсальнасьці, мы ўсё роўна імкнемся падагнаць пад геаграфічныя назвы. Магчыма, у будучыні мы зноў убачым у працах рэжысэраў алюзіі да Беларусі, але будзем выказвацца супраць іх удзелу ў Нацыянальным конкурсе. Тонкая мяжа паміж беларускім і небеларускім кіно. Уся гэта гісторыя — і сам фільм і яго кантэкст — не паказваюць, дзе свабода і ў чым правільны шлях, затое прапануюць прымаць любы выбар, а ў выпадку з кіно — арыентавацца, дзе хаваюцца сапраўды сутнасныя рэчы. І нарэшце, мы маем кінаантыўтопію з адсылкай да Беларусі і факт яе зьяўлення проста трэба ведаць.

Ірэна Кацяловіч

Фільм «Саламанка» можна паглядзець тут.

Глядзець камэнтары (1)

Гэтая дыскусія закрытая.
Ігар Лосік Кацярына Андрэева Дар'я Чульцова Марына Золатава Ягор Марціновіч
XS
SM
MD
LG