Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Фэномэн майстра «шпіёнскай» прозы Сяргея Пясецкага (1901–1964) — ня толькі ва ўменьні стварыць востры інтрыгоўны сюжэт, але і ў схільнасьці дакладна называць і апісваць мясьціны, дзе адбываецца дзеяньне. А паколькі мясьціны ў яго ўзятыя збольшага не з фантазіі, а з рэальнага жыцьця, ужо самі іх назвы гучаць пазнавальна нават для сучаснага чытача, асабліва — абазнанага ў тапаніміцы. Менавіта таму па матывах твораў Сяргея Пясецкага экскурсаводы сёньня ствараюць цікавыя маршруты. Апаноўвае нейкае незвычайнае захапленьне, калі праходзіш па тых самых мясьцінах, што і героі пісьменьніка, толькі амаль праз стагодзьдзе пасьля апісаных падзей. Адчуваеш горад як тэкст, як перапляценьне сьвету літаратурнага і сьвету рэальнага, мінулага і сучаснасьці. Зрэшты, Сяргей Пясецкі пісаў ня толькі пра гарады… Але асабіста мяне найбольш зачараваў маршрут паводле раману «Багам ночы роўныя», які дзякуючы Алесю Пяткевічу можна цяпер прачытаць і па-беларуску ў часопісе «Arche» (2015, № 11). А чаму менавіта гэты твор — вы далей зразумееце.

Забава прыбыў са сваёй шпіёнскай місіяй

…Дзеяньне рамана адбываецца ў далёкім 1923 годзе ў Менску, куды галоўны герой, агент польскай ваеннай выведкі Раман Забава, прыбыў са сваёй шпіёнскай місіяй. Пад выглядам кваліфікаванага тэхніка ён уладкаваўся на працу ў акумулятарнай, стаў «наглядчыкам Менскай управы поштаў і тэлеграфаў». Праўда, «легалізавацца ў Менску» было толькі нагодай, каб сустракацца зь Лізкай Брагінай, думкі пра якую не давалі Раману спакою. Адно са спатканьняў Рамана і Лізы адбываецца ў гарадзкім парку, вядомым сёньня як парк імя М. Горкага. У часы апісаных у рамане падзей ён называўся Прафінтэрн. Сяргей Пясецкі пра гэта ня згадвае, затое ўвесь маршрут далейшага шпацыру сваіх герояў перадае з тапанімічнай падрабязнасьцю:

«Берагам Сьвіслачы яны выйшлі на вуліцу Вясёлую. Спыніліся на мосьце.

— Можа, пойдзем за горад? — запрапанаваў Раман.

Лізка ахвотна згадзілася. Раман купіў чарэшні ў гандляркі, што праходзіла міма, і яны пайшлі на Слабодку. Пасьля скіраваліся ўздоўж чыгуначнай каляіны да Архіярэйскага лесу».

Вуліца Пуліхава (былая Архіярэйская слабодка) сёньня
Вуліца Пуліхава (былая Архіярэйская слабодка) сёньня

назву ручая аўтар не падае

Усё вельмі лёгка ўявіць і нават прасачыць па мапе: вуліца Вясёлая акурат у час апісаных падзей атрымала назву Першамайскай, якую захоўвае і дагэтуль. Мост празь Сьвіслач, хоць ужо даўно іншы, але месца не зьмяніў. Слабодка (дакладней, Архіярэйская слабада) — вуліца Пуліхава і прылеглы да яе раён. А ўздоўж чыгуначных шляхоў месьціцца вуліца Смаленская, па якой, імаверна, і крочылі героі рамана. Паводле Пясецкага, яны так дайшлі да «ручая, які працякаў пад чыгуначнай наспай». Назву ручая аўтар не падае, яна для яго не была істотнай, але гэта — Сьляпянка, а цяпер — Сьляпянская водная сыстэма. За 94 гады навакольныя мясьціны зьмяніліся да непазнавальнасьці, але і рэчышча, і наспа засталіся на сваіх месцах. Прычым акурат тут Сьляпянка захавала свой амаль пачатковы выгляд: рэчышча тут выглядае вельмі натуральна, толькі ўжо каля самай наспы яно апынулася нібы прыціснутае бэтоннымі ўмацаваньнямі заводу аўтаматычных ліній. І вось недзе тут маладыя, закаханыя і захопленыя жыцьцём героі Сяргея Пясецкага спыніліся на беразе.

«Лізка пачала здымаць туфлікі, але Раман узяў яе на рукі і ўвайшоў у ваду. Спыніўшыся пасярэдзіне ручая, ён зрабіў выгляд, што хоча яе кінуць.

— Ох, Ромка.

Упершыню яна назвала яго па імені. І так моцна прытулілася да яго ўсім целам. У Рамана пацямнела ўваччу. Як мага хутчэй ён вынес дзяўчыну на бераг.

— А мой туфель?

Туфель плыў у ручаі, зьнікаючы пад мостам. Давялося перабегчы чыгуначную наспу і лавіць яго на другім баку.

— Мокры, — засмуцілася Лізка.

— Высахне, — суцяшаў яе Раман».

Паблізу, ля скрыжаваньня Смаленскай і Чырвонаармейскай, захаваўся фрагмэнт старога прадмесьця Кашары
Паблізу, ля скрыжаваньня Смаленскай і Чырвонаармейскай, захаваўся фрагмэнт старога прадмесьця Кашары

у 1923 годзе наспа была не такой высачэзнай

Такім чынам, Раман і Ліза пераадолелі чыгуначную наспу. Падобна, што тады, у 1923 годзе, наспа была не такой высачэзнай. Тры гады таму адзін мой знаёмы (ня ў сувязі зь Пясецкім, а проста так, дзеля сваёй асабістай цікаўнасьці) вырашыў дасьледаваць гэты маршрут на ровары. Дык вось, ровар на гэтую высокую і крутую наспу яму давялося зацягваць з дапамогаю спадручных сродкаў — здаецца, нейкіх рамянёў. «Мяркую, я першы, хто адолеў гэты маршрут з роварам», — напісаў ён потым у блогу. Героі ж Сяргея Пясецкага такіх нязручнасьцяў не адчувалі — альпінізмам ім тут займацца не давялося. Пагатоў, зямля была цёплая, а трава — як аксаміт.

«Яны пайшлі далей басанож, несучы абутак у руках. […]

Зь лесу павеяў лёгкі цёплы вецер — нібы ўздыхнуў нехта. Па-над дрэвамі павісла вялізнае ружовае кола сонца. Стала зырка-чырвоным і заліло пурпурам усё наўкола… Трохі чырвані, блакіту — нічога болей, а які цудоўны стаў краявід… Забудзесься, што жывеш!»

цяністае, глухаватае і крыху змрачнаватае месца

Сёньня ж крышку далей над рачулкаю высіцца яшчэ адна наспа — усярэдзіне яе схаваны перагонны тунэль паміж станцыямі мэтро «Пралетарская» і «Трактарны завод», які тут, у адрозьненьне ад іншых падобных месцаў, праклалі не пад рэчкай, а над ёю. Паміж наспамі ўтварылася штосьці кшталту вялікага яру з крутымі схіламі, па дне якога працякае маленькі адрэзак рэчкі. Такое цяністае, глухаватае і крыху змрачнаватае месца. Прызнаюся, я добра ведаю ўсе гэтыя яміны ды ўзгоркі, праходзіў тут даволі шмат разоў. І нават памятаю дамок чыгуначніка, які стаяў побач гадоў трыццаць таму. Нядзіва: там, за наспамі, стаіць мой родны Трактаразаводзкі пасёлак, у якім я жыву з нараджэньня і па якім час ад часу ваджу экскурсіі. Недзе ў найбліжэйшым квартале і мой дом. Але ў 1923 годзе нічога гэтага, натуральна, яшчэ не было. А быў лес — Архіярэйскі гай.

«Яны набліжаліся да лесу. Чорныя камлі дрэваў стаялі шчыльнай сьцяной, але калі Раман і Ліза набліжаліся да іх, разыходзіліся ў бакі, даючы прайсьці. […]

Яны йшлі далей, трымаючыся за рукі. Як дзеці. І пачуваліся дзецьмі ў гэтым цёмным лесе, сярод вялізных дрэваў, і таму туліліся адно да аднаго і дрыжэлі, баючыся глядзець адно аднаму ў вочы, баючыся размаўляць.

Дрэвы разышліся ў бакі, утвараючы кола. Раман і Ліза ўвайшлі ў яго. Бліснула вада. Маленькае, самотнае лясное азярцо — сумнае вока зямлі. Але ў глыбіні яго дзівосы: там дрыжаць і танчаць зоркі, падвешаныя на невідочных промнях. А месяц адчайна нырае ў глыбіні, раскідаючы зоркі ў бакі».

Чыгуначныя шляхі, уздоўж якіх ішлі Раман і Ліза
Чыгуначныя шляхі, уздоўж якіх ішлі Раман і Ліза

настрой быў сапсаваны п’янымі чырвонаармейцамі

Аднак настрой быў сапсаваны п’янымі чырвонаармейцамі, якія брыдка аблаялі Рамана і Лізу. Таму неўзабаве Раман вярнуўся сюды разам зь сябрам і калегам па выведцы Болекам Калядзінскім, каб правучыць хамаў у мундзірах.

«Раман часта ўспамінаў пазьней тое поўнае зорак возера і падзеі той ночы на яго беразе».

маляўнічае лясное азярцо – рамантычная выдумка Пясецкага?

Зразумела, што пры пашырэньні гораду лес павысякалі. Часткова — яшчэ ў канцы 1930-х гг., калі тут пачаў узводзіцца авіязавод № 453 і яго пасёлак, а потым, пасьля вайны, — падчас будаўніцтва Трактарнага. А што ж сталася з азярцом? Нават старажылы пра яго нічога сказаць ня могуць — памятаюць толькі пажарны вадаём на вуліцы Будзённага ды шырокае месца на рачулцы бліжэй да Магілёўскай шашы (цяперашняга Партызанскага праспэкту). Няўжо ж гэтае маляўнічае лясное азярцо — усяго толькі рамантычная выдумка Сяргея Пясецкага? Падобна, што ўсё ж такі не. У нарысе Аляксандра Міронава «Будаўнікі» знаходзім апісаньне месца, на якім 27 чэрвеня 1946 году разгарнулася будоўля пасёлка: «Яшчэ ўчора тут усё было ціха, пустынна, толькі шумелі залітыя чэрвеньскім сонцам сосны. Зямля пад імі, парослая зялёнай травой, была зрыта зьвілістымі, нікому больш не патрэбнымі акопамі, абваліўшыміся дзотамі. У баку, за невялікай сажалкай, стралою выцягнулася чыгунка, па якой час ад часу праносіліся цягнікі». І далей: «Тут жа, на беразе маленькай сажалкі, ля чыгуначнай лініі, вырашана было будаваць гарадок для будучых рабочых і інжынэраў трактарнага заводу. Першую групу будаўнікоў прывёў на бераг сажалкі малады інжынэр Аляксандар Якаўлевіч Тоўсьцік…»

Рэчка Сьляпянка выцякае з-пад чыгуначнай наспы. Недзе тут вылавілі Лізін туфлік
Рэчка Сьляпянка выцякае з-пад чыгуначнай наспы. Недзе тут вылавілі Лізін туфлік

Гэта сёньня азярца-сажалкі няма, але ў 1920-х і нават у 1940-х яна была, прычым недзе паблізу ад чыгуначнай лініі. Проста, хутчэй за ўсё, пры будаўніцтве яе не пашкадавалі і засыпалі. Напрыклад, каб пракласьці там вуліцу Клумава.

адсылка да раману пісьменьніка-кантрабандыста

Вадзіць экскурсіі па маршруце Рамана і Лізы я не рызыкнуў бы: многім пераадоленьне наспы падалося б справай занадта ўжо экстрэмальнай. Дый праз рэйкі таксама не павёў бы — нават плякаты на прычыгуначных шчытах папярэджваюць пра небясьпеку. Затое цяпер мне ёсьць чым дапоўніць маю традыцыйную экскурсію пад назвай «Культурныя загадкі Трактарагораду». Пра што я звычайна распавядаў у ёй? Пра аповесьць Веры Лютавай «Зарава над лесам», паваенныя ўрбаністычныя вершы Андрэя Александровіча і Петруся Броўкі, нарысы пра рабочых і будаўнікоў (кшталту цытаванага тут твору А. Міронава), карціны Монаса Манасзона і Васіля Сумарава, пра пару захаваных скульптураў савецкай эпохі ды не адзін тузін зьнятых тут фільмаў. Цяпер жа, дзякуючы знаёмству з раманам Сяргея Пясецкага, бачу, што гісторыя майго раёну, адлюстраваная ў літаратуры і мастацтве, гэтым не абмяжоўваецца. Лаўлю сябе на думцы, што раней у маёй экскурсіі не хапала якойсьці «разынкі», чагосьці такога, што дадало б у яе нейкай пікантнай разнастайнасьці. І вось яна зьявілася. Адсылка да раману вядомага пісьменьніка-кантрабандыста. Месца рамантычных і небясьпечных сустрэч яго герояў. Напамін пра часы, калі ні заводу, ні пасёлку тут яшчэ не было. Можа, гэта і ёсьць галоўная «культурная загадка Трактарагораду»?

Ваша меркаваньне

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG