Лінкі ўнівэрсальнага доступу

«У Расеі ўсё скончыцца крывавым пахмельлем» — Сяргей Жадан


«Гэта вельмі дзіўная вайна. Ты прыяжджаеш на лінію, дзе вядуцца баявыя дзеяньні, бачыш салдатаў, якія вяртаюцца з заданьняў і ў якіх яшчэ цёплыя аўтаматы. І ты ад’яжджаеш адтуль дзесяць кілямэтраў, а там працуюць супэрмаркеты, рэклямныя кампаніі, кінатэатры. І чым далей у тыл, тым дзіўней ўсё гэта выглядае», — украінскі пісьменьнік, паэт, аўтар «Дэпэш Мод», удзельнік Эўрамайдану, лідэр гурту «Сабакі ў Космасе», жыхар усходнеўкраінскага Харкава Сяргей Жадан прыехаў у Менск.

Тут ён прэзэнтаваў новы пераклад рамана «Варашылаўград». Тэкст пра Данбас, дзе Жадан нарадзіўся і жыве ўсё жыцьцё, і пра яго жыхароў. Напісаны ў 2011, да вайны, — твор ня мае ані намёку, ані прадчуваньня таго, што адбудзецца тут пасьля. Жадан распавядае, што з «Варашылаўграду» хочуць зрабіць сэрыял і жыцьцяпісы герояў працягнулі да 2014. Паводле сцэнару яны апынуліся ў сутарэньнях СБУ, і тое высьвятляе, на чыім баку яны былі.

Напярэдадні прэзэнтацыі Сяргей Жадан даў інтэрвію Радыё Свабода.

«Я мяркую, што большасьць маіх герояў на ўкраінскім баку»

Спытаю вас найперш як чалавека, які часта наведвае Беларусь, ці заўважаеце вы зьмены? Мне вось здаецца, што ў нас і горад прыгажэйшы, і дыхаць лягчэй, і людзі больш свабодныя?

— Мне цяжка казаць, бо я ўвесь час камунікую з тым самым колам — гэта пісьменьнікі, музыканты, мастацкае асяродзьдзе. Але гэтыя людзі вясёлыя, харошыя, вельмі крэатыўныя, зь імі прыемна камунікаваць. У мяне, на жаль, няма так шмат інфармацыі пра ўсё беларускае грамадзтва.

Андрэй Хадановіч і Сяргей Жадан у «Галерэі Ў», 2015 год

Андрэй Хадановіч і Сяргей Жадан у «Галерэі Ў», 2015 год

Ці мяняецца на маю думку Менск? Не мяняецца. Як было год таму, так і ёсьць. Падазраю, што многім беларусам гэта падабаецца. Але шмат каму і не падабаецца, што няма зьменаў і няма нават намёкаў на трансфармацыю супольнасьці. Мне асабіста Менск нагадвае савецкае месца 70-х гадоў.

Вы былі ў іншых беларускіх гарадах?

— Не. Паўтараю, што пра ўсю Беларусь гаварыць не магу. Летась мы з музыкантамі праехалі Беларусь з усходу на захад, езьдзілі на канцэрты, а пасьля паехалі празь Берасьце на Польшчу. Дарога харошая, рамантуецца, але для мяне быў такі вельмі паказальны момант. Каля заходняй мяжы вырашылі спыніцца недзе паесьці ў прыдарожную кавярню: выглядала акуратна, усё было добра. Зайшлі туды, а ўнутры гэта звычайны чыгуначны вагон.

А што кепска? Кавярня ў вагоне?

— Калі кавярня крутая, то гэта крута, а калі сталоўка, у якой нясмачная ежа і досыць брудна, то нічога крутога ня бачу. Я вяду да таго, што нейкія рэчы, якія ты тут бачыш, гэта толькі шыльда. Вось я бачу Менск. Цэнтральныя вуліцы вельмі чыстыя, прыбраныя, спакойныя, усе ідуць па сваіх справах. Але я разумею, што я ня бачу таго, чым жыве грамадзтва.

У нас ідзе дыскусія, што рабіць мастаку ва ўмовах аўтарытарнага грамадзтва, ва ўмовах перамен. У Расеі ёсьць адна мадэль: там з аднаго боку Паўленскі, з другога боку — Валерыя. Ва Ўкраіне мы бачым, як Руслана выходзіць на Майдан, Вакарчук выходзіць на Майдан, Джамала выйграе Эўрабачаньне. Мяне таксама захапляе, тое, што вы робіце — езьдзіце з выступамі і канцэртамі ў зону АТА. Але вы маглі б гэтага не рабіць, сядзець дома, пісаць тое, што вы пішаце, і людзі б гэтаксама вас любілі і ніхто б вас не асудзіў. Навошта вам гэта?

— Вядома ж, я раблю гэта не для таго, каб мяне людзі любілі, а таму, што для мяне гэта важна. Таму, што я не магу рабіць інакш. Па-другое, бяз гэтага я б не пісаў тое, што я пішу. Тое, што пішацца цягам апошніх трох гадоў — усё датычыць вайны. Усё вынікае як наступства прыватных сустрэч і асабістай камунікацыі. Немагчыма пісаць пра вайну, не пабываўшы там. Немагчыма пісаць пра людзей вайны, ня бачыўшы іх і не размаўляючы зь імі. Рэальнасьць фармуе тое, што ты пішаш.

«Ніхто гэтай вайны ня спыніць апроч нас»

А хочацца пісаць пра вайну?

— Не, ня хочацца. Хочацца, каб вайна скончылася, каб быў мір, каб аднавіліся межы, каб далей было так, як ў 2012 годзе. Але я намагаюся ставіцца да жыцьця рэальна і разумею, што так проста ўсё ня будзе. Каб так стала трэба змагацца. Ніхто нам межаў ня верне, калі мы самі ня будзем змагацца. Ніхто гэтай вайны ня спыніць апроч нас.

Такое відавочнае, але ўсё адно балючае для мяне пытаньне: што адбываецца з чалавекам на вайне? І што адбываецца на вайне з сучасным чалавекам: вось хлапец, у яго айфон, ён можа сядзець у акопе і карыстацца інтэрнэтам, але ў той жа час яму трэба забіваць?

— Гэта, вядома ж, лепш запытаць людзей, якія ваююць. Гэты досьвед вельмі востры, вельмі балючы. Чалавек цалкам інакш адчувае шмат рэчаў. Давер-недавер, радасьць-нянавісьць — усё інакш. А тым больш на вайне, дзе не ідзецца пра правілы гульні, а пра пытаньні жыцьця-сьмерці. І гэта досьвед, які ні з чым немагчыма параўнаць. І людзі з гэтым досьведам пасьля вяртаюцца. Украіна ў гэтым пляне ня першая і, відавочна, не апошняя краіна.

Сяргей Жадан, 2012 год

Сяргей Жадан, 2012 год

Любая вайна дае свой постфрантавы сындром. З вайной пасьля цяжка жыць. Гэта тычыцца і вайскоўцаў, і грамадзянскіх. Калі размаўляеш зь людзьмі, якія сядзелі пад бамбардзіроўкамі, перажылі зьмену ўлады, ты разумееш, што ў іх зусім іншы досьвед і іншая оптыка. Ставіцца да гэтых людзей гэтаксама, як да тых, хто сядзеў у тыле, ня можна.

«Расейцы выдумалі гэты тэрмін „гібрыдная вайна“, і ён насамрэч даволі дакладны»

Да Майдану ці падчас Майдану былі размовы, што Ўкраіна падзеленая — ёсьць захад, ёсьць усход. А цяпер Украіна падзеліцца на тых, хто ўдзельнічаў у вайне і тых, хто ня ўдзельнічаў?

— Думаю, так. Нават не на тых, хто быў ці ня быў, а хутчэй на тых, хто бачыў, адчуваў гэтую вайну і на тых, хто яе ігнараваў і ігнаруе дагэтуль. Бо вайна ня скончылася. Яна трывае, і калі і як яна скончыцца, ніхто ня ведае. І цяпер падзел не ідзе па лініі ўсход-захад. Ён ідзе па лініі людзей, якія зразумелі, што ў краіне ідзе вайна, што гэтая вайна не грамадзянская, а вайна чужой дзяржавы з тваёй дзяржавай, што хтосьці намагаецца пазбавіць цябе тваёй свабоды, тэрыторыі, тваіх правоў. І на тых, хто ўпарта, пасьлядоўна заплюшчвае вочы, робіць выгляд, што ніякай вайны няма, а ёсьць канфлікт, які справакавалі самі палітыкі, што ўсё гэта выгадна толькі ім і яны мусяць за ўсё адпавядаць.

І ведаеце, калі зрабіць пэўную праекцыю будучыні, думаю, што па гэтай лініі далей будзе праходзіць канфлікт. Людзі, якія перажылі вайну, у іх, зразумела, вельмі балючае і нэрвовае стаўленьне да шмат якіх рэчаў у тыле.

Сяргей Жадан, 2012 год

Сяргей Жадан, 2012 год

Расейцы выдумалі гэты тэрмін «гібрыдная вайна», і ён насамрэч даволі дакладны. Гэта вельмі дзіўная вайна. Ты прыяжджаеш на лінію, дзе вядуцца баявыя дзеяньні, ты чуеш, як працуюць мінамёты, бачыш салдат, якія ня проста стаяць на блёкпастах, а якія вяртаюцца з заданьняў і ў якіх яшчэ цёплыя аўтаматы. І ты ад’яжджаеш адтуль дзесяць кілямэтраў, трапляеш у наступнае мястэчка, а там працуюць супэрмаркеты, рэклямныя кампаніі, кінатэатры. Там мірнае жыцьцё. І чым далей у тыл, тым дзіўней усё гэта выглядае.

Я не пра тое, што ўся краіна мусіць сядзець у бамбасховішчах ці адмовіцца ад тэатру, канцэртаў — вядома ж, не. Усё гэта мусіць быць як адзнака таго, што краіна не баіцца, што яе не запужалі, што яна жыве паўнавартасным жыцьцём. Але тое, што частка нашых грамадзян упарта і пасьлядоўна ігнаруе гэтую вайну, для мяне гэта незразумелая і вельмі непрыемная рэч.

Так, калі бываеш у Кіеве і ў Львове, асабліва ты ня бачыш гэтай вайны…

— Так, але варта прыехаць у Кіеў на чыгуначны вакзал, і там сотні вайскоўцаў, якія едуць на ўсход ці вяртаюцца адтуль. Ты трапляеш у іншы сьвет. Цябе проста перасмыкае. Іх праводзяць маці, жонкі, дочкі. Ты бачыш сьлёзы, страх ці адвагу, нэрвовасьць ці спакой, і ты разумееш, што людзі жывуць у іншай рэальнасьці, яны жывуць рэальнасьцю вайны. А тут побач рэстараны, бары, зоны адпачынку, паказы моды, сьвята… Усё гэта цяжка суаднесьці.

Для ўсіх ёсьць выбар, як да гэтага ставіцца. Калі пачалася вайна, мы з сябрамі, музыкантамі, таксама ня ведалі, што рабіць — выступаць, не выступаць. А пасьля зразумелі, што шмат хто чакае і з гэтага таксама можа быць нешта карыснае. Мы граем шмат дабрачынных канцэртаў, зьбіраем грошы, якія перадаём вайсковым, у лякарні, школы, дзіцячыя дамы. Увесь час езьдзім на ўсход, разумеем, што насамрэч немагчыма адмаўляцца ад таго, што для людзей важна — ад музыкі, тэатру, літаратуры. Іншая рэч, што ўсё гэта ня мусіць ісьці насуперак самой сытуацыі. Усё гэта мусіць існаваць, але з улікам таго, што ў нас ідзе вайна, што ў нас штодзённа гінуць людзі. Мы гэта ўсьведамляем і намагаемся чымсьці дапамагчы.

«Досьвед паказаў, што „людзі з вайны“ асабліва на палітыку не ўплываюць»

Цяпер Саўчанка вярнулася ў палітыку, і за ёй прыйдуць людзі, якія маюць гэты досьвед вайны…

— Яны прыйшлі нашмат раней за Саўчанку. Яшчэ ўвосень 2014 году, калі вайна ішла ўжо каля году, парлямэнцкія выбары прывялі да ўлады цэлы шэраг «людзей з вайны» — камбатаў, валянтэраў, вайсковых журналістаў. Досьвед паказаў, што яны асабліва на палітыку не ўплываюць. Для мяне гэта было вельмі дзіўна.

Сяргей Жадан дорыць кнігі салдатам на блёкпосьце на Данбасе, 2014 год

Сяргей Жадан дорыць кнігі салдатам на блёкпосьце на Данбасе, 2014 год

Кагосьці з гэтых людзей я бачыў у рэаліях вайны. Там яны былі на сваім месцы. У палітыцы выявілася, што іх проста выкарыстоўваюць як пэўную шырму, як марку. Глядзіце, у нас у партыйным сьпісе ёсьць чалавек з вайны, баявы камандзір ці валянтэр, які дапамагаў войску. А насамрэч гэты чалавек проста не на сваім месцы.

А з Саўчанкай што атрымаецца?

— Пабачым. Саўчанка вельмі моцны чалавек. Калі вы сочыце, яе першыя заявы выклікалі страшныя дыскусіі, раскол у грамадзтве. Хтосьці яе падтрымлівае абедзьвюма рукамі. Хтосьці яе адразу запісаў у здраднікі і агенты Пуціна. Гэта сьведчыць пра тое, што яна кажа пра надзвычай важныя і балючыя рэчы.

«„Ну зьнялі помнік Леніну і дзякуй Богу“, а людзям гэта балюча»

Што самае цяжкае ў пераменах, што трэба мяняць знутры? Я ня маю цяпер на ўвазе замежнага ворага, стан вайны, а тое, з чым трэба змагацца ўнутры — унутры сябе, сваёй супольнасьці, гораду, краіны?

— Шмат усялякіх момантаў. Для кагосьці было цяжка зразумець, што зьмена адных палітыкаў на іншых не азначае зьмены сытуацыі ў цэлым. Шмат хто ня мог зразумець, што барацьба за зьмены патрабуе штодзённай працы. Не дастаткова выйсьці на плошчу, скінуць прэзыдэнта і потым разысьціся па дамах і сытуацыя зьменіцца сама сабой.

Шмат для каго балючым было пераасэнсаваньне ідэнтычнасьці — таго, у якой краіне ты жывеш, хто ты ёсьць, якое тваё грамадзянства, што гэта за краіна, якая ў яе гісторыя, якую канцэпцыю гісторыю ты прымаеш, а якую не прымаеш.

У нас адбываюцца рэчы зьвязаныя зь пераасэнсаваньнем мінуўшчыны, якія датычаць памяці. Той жа працэс дэкамунізацыі. На першы погляд ён здаецца дэкаратыўным — «ну зьнялі помнік Леніну і дзякуй Богу». Насамрэч, для шмат якіх людзей гэта балючыя рэчы. Гэта датычыць ня толькі тых, хто нарадзіўся ў Савецкім саюзе і мае савецкую настальгію. Гэта пра тое, што ў цябе была адна карціна сьвету, а тут раптам табе паказваюць іншую. І ты можаш яе прымаць ці не прымаць.

Сяргей Жадан, 2012 год

Сяргей Жадан, 2012 год

Але лепш самому зрабіць выснову – пачаць думаць. А думаць вельмі цяжка і часта непрыемна. Людзі канечне не прывыклі аналізаваць, разважаць, рабіць самастойныя высновы. Ня тыя, якія табе зьверху паказалі Пуцін ці Януковіч, а розныя варыянты, розныя тэксты. Гэта рэчы, якім нас не вучылі.

У нас жа апошнія 25 год было замарожанае грамадзтва. «Не чапаць гісторыі, не чапаць царквы, не чапаць культуры, не чапаць літаратуры — ня трэба ўсё гэта чапаць. Як ёсьць, хай яно так і будзе». А тым часам, калі ты ня будзеш усё гэта чапаць, яно ўсё роўна пачне дзейнічаць на цябе. Раней ці пазьней яно ўварвецца ў тваё жыцьцё.

А з вашай супольнасьцю што адбылося? З героямі вашага раману?

— Мне цяжка сказаць. Падазраю, што большасьць маіх герояў была б на ўкраінскім баку. Мабыць таму, што большасьць маіх рэальных знаёмых з Данбасу былі на ўкраінскім баку. У мяне ў адным з мястэчак Данецкай вобласьці ёсьць знаёмы дырэктар заводу. Невялічкі завод, дзе працуе каля паўтысячы чалавек. Дырэктар заўжды быў даволі прагрэсіўны: калі пачаўся Майдан, ён вывесіў на заводзе сьцяг Эўразьвязу. Калі прыйшлі сэпаратысты, яго намагаліся схапіць, ён уцякаў. Пасьля акупацыі вярнуўся, ізноў працуе. Я яго запытаў, ці хтосьці зь ягоных работнікаў быў на баку сэпаратыстаў. І ён сказаў — ніводзін. Гэта відавочна сьведчыць пра тое, што шмат залежыць ад канкрэтнага чалавека. Ён можа ўплываць на шмат якія працэсы, настроі.

«Украінска-расейская мяжа была фікцыяй. І раптам выявілася, што гэта вельмі важна»

Вы заўжды падаваліся мне чалавекам анархічных поглядаў….

— Так, мне заўжды была чужой ідэя цэнтралізацыі, умяшаньня дзяржавы ў грамадзкія працэсы.

А ва ўмовах вайны?

— Шмат мяняецца ва ўмовах вайны. Пад пагрозай апынаюцца базавыя рэчы, якія ў мірны час не былі так важныя. Напрыклад, дзяржаўны кардон. Я нарадзіўся ў Луганскай вобласьці, 25 гадоў жыву ў Харкаве, фактычна на ўкраінска-расейскай мяжы. І да пачатку вайсковых дзеяньняў гэтая мяжа была фікцыяй. Яна ёсьць, але яе лёгка можна перайсьці, ня трэба візы, насельніцтва жыве з гандлю — законнага ці незаконнага.

Сяргей Жадан у Менску, 2015 год

Сяргей Жадан у Менску, 2015 год

Тут раптам выявілася, што ўсё гэта вельмі важна. Мяжа фактычна цябе адгароджвае ад вялікай небясьпекі. Зьнікненьне яе можа прывесьці да таго, што заўтра ў тваім горадзе будуць танкі варожай краіны і ты будзеш пазбаўлены таго, што ў цябе ёсьць.

Вы паўсюль упэўнена кажаце, што Данбас і Крым вернуцца ва Ўкраіну. І што будзе? Як вы будзеце жыць разам?

— Думаю, будзем вучыцца жыць разам. Ня ведаю, як гэта будзе, і думаю, што ніхто ня ведае — ані з таго боку, ані з гэтага. Шмат якія рэчы нам трэба будзе прагаворваць, высьвятляць. Я ўпэўнены ў вяртаньні Данбасу і Крыму, але я ніколі не кажу, што гэта будзе хутка і лёгка. Гэта будзе складана, але гэта мусіць адбыцца, бо гэта справядліва.

Як Украіна паўплывала на Расею і «русский мир»?

— Украіна стала каталізатарам, які па-свойму аб’ядноўвае расейцаў у межах іхнага «русского мира», ўзмацняе іх ідэю рэваншызму, імпэрскасьці, закамуфляванай пад ідэю «русского мира».

Нэгатыўна паўплывала?

— Хутчэй нэгатыўна. Гэтыя працэсы ў расейскім грамадзтве пазытыўна ацэньваць цяжка. Калі людзі, якія яшчэ ўчора былі маральнымі аўтарытэтамі і лідэрамі думак фактычна падтрымліваюць баявыя дзеяньні, шавіністычныя ідэі свайго ўраду, гэта сьведчыць пра ня вельмі здаровыя тэндэнцыі ў грамадзтве.

Гэта відавочная рэч, але тое, што адбываецца ў Расеі, мне нагадвае Нямеччыну 30-х гадоў. Падазраю, што гэта скончыцца крывавым пахмельлем. Шмат хто будзе ставіць перад сабой пытаньне: як жа так атрымалася, што я гэта ўсё падтрымліваў? Няўжо я гэтага ўсяго ня бачыў і не разумеў. Альбо будзе займаць пазыцыю прасьцейшую — я нічога ня ведаў, за мяне ўсё вырашалі. Як гэта было ў Нямеччыне ў 1945-м.

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG