Лінкі ўнівэрсальнага доступу

logo-print

Алег Рудакоў: Як у расейскай Сыбіры беларусы Качкі становяцца рускімі Качковымі, а Адамы — Анатоліямі?


Алег Рудакоў

Алег Рудакоў

Алег Рудакоў — заснавальнік Іркуцкага таварыства беларускай культуры імя Яна Чэрскага, сябра моладзевага клюбу «Крывічы», дасьледнік беларускай прысутнасьці ў Сыбіры.

Вячаслаў Ракіцкі: Дзякую, Алег, за калядны падарунак — прыгожы кубак зь беларускім арнамэнтам. Цікавыя і надпісы: «Крывічы» — па-беларуску, «Иркутск» — па-расейску. Дзе той Іркуцк, а дзе тыя Крывічы... Што яднае іх?

Алег Рудакоў: У нас у Іркуцку ўжо з 1997 году існуе моладзевы клюб «Крывічы». Мы яго ўтварылі таму, што там шмат моладзі, якая нарадзілася ў Сыбіры ўжо ў пятым-шостым пакаленьні, але маюць беларускія карані, і гэта ўсьведамляюць. Іркуцкая вобласьць падчас Сталыпінскай рэформы багата засялялася беларускімі перасяленцамі. Прыкладам, у Тулунскім раёне са 157 вёсак, утвораных у сталыпінскі час (рэформа праводзілася з 1902-га да 1912 году), 124 вёскі былі населеныя беларусамі. Беларусы ў пошуку лепшай долі ехалі ва Ўсходнюю Сыбір цэлымі родамі, вёскамі. Існуюць зьвесткі, што за гэты час туды перасяліліся каля 300 тысяч беларусаў.

Алег Рудакоў

Алег Рудакоў

Вячаслаў Ракіцкі

Вячаслаў Ракіцкі

Ракіцкі: Але ж гэта было не адно перасяленьне. Былі перасяленьні і гвалтоўныя.

Рудакоў: Безумоўна. Я магу сёньня сьцьвярджаць пра 11 асноўных перасяленьняў беларусаў у Прыбайкальле. Першыя згадкі вяртаюць нас аж у 1670-я гады. Тады была ўтвораная вёска Літвінцава. Вёску ўтварылі тыя людзі, якія трапілі ў маскоўскі палон падчас войнаў паміж Маскоўскім Княствам і Вялікім Княствам Літоўскім. Палонных не было куды дзяваць, і ім прапаноўвалі ў складзе атрадаў казакоў ехаць у Сыбір, абяцаючы дараваць нейкія вольнасьці. Там, а не ў эўрапейскай частцы Расеі, ім дазвалялася жыць і мець нейкі занятак.

Ракіцкі: Відавочна, што ў Сыбіры засталіся і ссыльныя сталінскіх рэпрэсіяў.

Рудакоў: Так, у нас шмат жыве людзей, сасланых і ў 1930-я гады, і пасьля Другой сусьветнай вайны. Ня так даўно я быў у камандзіроўцы ў горадзе Усьць-Кут. І там я пазнаёміўся зь дзевяностагадовым чалавекам, які напісаў успаміны пра сваё жыцьцё. Ягоныя блізкія перадалі мне шмат сшыткаў, сьпісаных ягонай рукой. І зараз я зьбіраюся расшыфраваць каштоўныя запісы і нават выдаць асобнай кніжкай, бо ў іх важныя для разуменьня гісторыі сьведчаньні. Гэты чалавек з Шаркоўшчыны, вучыўся ў Пастаўскай настаўніцкай сэмінарыі, жыў пад нямецкай акупацыяй. А пасьля таго, як прыйшлі савецкія войскі, яго спачатку хацелі ўзяць на афіцэрскія курсы, і смерш агітаваў яго стаць стукачом, каб даваў інфармацыю пра сяброў, сваякоў. Ён адмовіўся ў рэзкай форме, тады яго схапілі, спачатку кінулі ў турму, а пасьля саслалі на пасяленьне ў Іркуцкую вобласьць. Ёсьць цэлы шэраг людзей, якія былі рэпрэсаваныя з прычыны іхняга ўдзелу ў Арміі Андэрса. Яны, беларусы, ваявалі ў гэтай арміі, а пасьля вайны вырашылі вярнуцца на радзіму. Іх, натуральна, скруцілі і саслалі ў Сыбір.

Беларусы ў карагодзе

Беларусы ў карагодзе

Ракіцкі: Як вас занесла туды, за некалькі тысяч кілямэтраў ад радзімы? Яшчэ адно было перасяленьне?

Рудакоў: Калі быць дакладным, ад Менску да Іркуцку — роўна 6 тысяч кілямэтраў. У нейкай ступені можна сказаць, што і я ўдзельнічаў у перасяленьні. Гэтае апошняе перасяленьне таксама зьвязанае з савецкім войскам. У 1985 годзе я скончыў вясковую школу на Полаччыне і паехаў паступаць у вайсковую вучэльню ў Сыбір. Скончыў Цюменскую вышэйшую вайскова-камандную вучэльню і на службу мяне разьмеркавалі ў Іркуцк, цікава што, у Віцебскую гвардзейскую дывізію, якая там знаходзілася.

Ракіцкі: А чаму не вярнуліся на бацькаўшчыну пасьля службы?

Рудакоў: Перш за ўсё, з эканамічных прычынаў. Мне ўдалося знайсьці даволі прыстойную працу. Потым я пачаў займацца вывучэньнем прысутнасьці беларусаў у Прыбайкальлі. І ў гэтай справе ў мяне яшчэ шмат плянаў. Трэба аб’ехаць усе беларускія вёскі, апісаць іх, сабраць фальклёр. Я гэтай справай займаюся 20 гадоў, і займаюся ёй прафэсійна. Таму пакуль што я не гатовы вярнуцца на радзіму, хоць і вельмі хочацца.

Пакровы

Пакровы

Ракіцкі: У сыбірскіх вёсках захоўваецца ўклад жыцьця, характэрны для беларускіх вёсак?

Рудакоў: Безумоўна. Я ўжо навучыўся зь першага погляду адрозьніваць беларускія вёскі ад іншых — як яны забудоўваюць свае вуліцы, як будуюць хаты, ці як садзяць бульбу. Бо толькі беларусы ў Сыбіры садзяць бульбу ў барозны, усе астатнія іх садзяць інакш.

Ракіцкі: Ёсьць розьніца паміж падворкамі беларусаў і падворкамі расейцаў?

Рудакоў: Натуральна. Больш за тое — у нас жа там жывуць ня толькі беларусы і расейцы. Шмат і іншых народнасьцяў. І ўсе яны маюць свае адметнасьці. Мне адна бабулька казала, што гэта яе сястра — беларуска, а сама яна — ужо руская. Як гэта? — пытаюся, — у вас жа адна кроў у жылах цячэ? А яна мне і кажа, што сястра ў Беларусі нарадзілася, а я — у Сыбіры, таму і запісалі рускай. Яшчэ адзін сталага веку дзядзька мне расказваў, што калі ён пайшоў у школу, дык зь яго сьмяяліся: «на якой ты мове мармычаш нешта, давай па-нармальнаму гавары». Была вельмі вялікая русыфікацыя. І чым больш чалавек вучыўся, тым больш адыходзіў ён ад народнай беларускай традыцыі, культуры і мовы. А калі прыяжджаеш у вёскі, дзе жывуць беларусы кампактна, там яны паміж сабой размаўляюць са сваім акцэнтам, сваёй мовай. Там можна пачуць і сыбірскую беларуска-расейскую трасянку, і паляшуцкія дыялекты. Беларуская мова істотна паўплывала на спэцыфічную сыбірскую гаворку, у ёй сустракаецца нямала беларускіх словаў.

Калядаваньне

Калядаваньне

Ракіцкі: Мяне заўсёды ўражваў і ўражвае беларускі панадворак. Плот, агарод, пуня, хлеў, прыбіральня ўтвараюць гаспадарку. Вылучаецца ён і там?

Рудакоў: Так. Менавіта беларусы дагэтуль у лінейку ставяць свае пабудовы. І яшчэ вось якую адметнасьць захоўваюць. Толькі ў беларускіх вёсках хата стаіць так, што вокны выходзяць на вуліцу. А перад вокнамі робіцца невялічкі палісаднічак, дзе саджаюцца толькі кветкі, ці невялікія дрэвы, найперш, чырвоная рабіна. Агарод застаецца за домам. Гэта толькі ў беларускіх вёсках. Астатнія ж хаты, калі нават і маюць вокны на вуліцу, дык яны наглуха ўначы зачыняюцца аканіцамі, агароджаныя шчыльным высокім плотам, за якім няма ні кветак, ні ўвогуле палісадніку. Дрэва мо якое і расьце, але збоку, не ў палісадніку. У расейцаў сымбалем лічыцца бяроза, а ў беларусаў Сыбіры — чырвоная рабіна. Я нават у людзей пытаўся: а навошта вы чырвоную рабіну садзіце? Яны вераць, што рабіна забірае кепскую энэргію, а аддае добрую. Яшчэ нашыя продкі завезьлі саджанцы сюды, і цяперашнія беларусы ў Сыбіры падтрымліваюць гэту традыцыю, саджаюць чырвоную рабіну.

«Крывічы» на сцэне

«Крывічы» на сцэне

Ракіцкі: Што ўласьціва для сучаснага беларускага фальклёру ў Сыбіры? Захоўваецца спрадвечная вусна-паэтычная творчасьць, завезеная туды продкамі, ці фальклёр, які нарадзілі пераселеныя беларусы?

Рудакоў: У асноўным там пашыраныя старадаўнія беларускія песьні, якія перасяленцы прывезьлі з сабою. На жаль, іншым разам песьні русыфікуюцца, у тэкстах зьяўляюцца расейскія словы. Быў у мяне такі выпадак, калі на маю просьбу тры бабкі засьпявалі старадаўнюю беларускую песьню. У прыпеве яны то сьпявалі «бачыць», то сьпявалі «відзіць». Калі я запытаўся, дык, а як будзе правільна, яны кажуць, што іхныя бацькі сьпявалі «бачыць», а самі ўжываюць слова «відзіць», каб лепш рускія разумелі. Кажуць, што прыяжджала нейкая цётка з раёну запісваць фальклёр і сказала ім, каб прасьпявалі так, каб было зразумела. Вось так цяпер і сьпяваюць. Такія зборшчыкі фальклёру псуюць наш фальклёр, бо запісваюць «панятнымі» для сябе словамі. І такіх прыкладаў я магу прывесьці безьліч. Я, а цяпер да гэтай справы далучыліся і іншыя ўдзельнікі клюбу «Крывічы», зьбіраю фальклёр, запісваю яго, мы выконваем беларускія песьні, і ўжо нават выдалі дзьве кружэлкі зь песьнямі, сабранымі ў прыбайкальскіх вёсках. Зараз працуем над трэцяй.

Ракіцкі: Як бы там ні было, усё ж Сыбір — чужына. Ці пачуваюцца там беларусы камфортна? Як складваюцца іхныя адносіны з расейцамі, ці тымі, хто перакананы ў сваёй прыналежнасьці да расейцаў?

Рудакоў: Насамрэч, у Сыбіры цяжка знайсьці чыстакроўнага рускага. Там усе нацыі перамяшаліся, Памятаю, як мне, як толькі я там пасяліўся, было сьмешна, як там адзін чалавек казаў: «Тата — бурат, мама — габрэйка, а я — рускі». З другога боку, там адбываецца вельмі моцная агітацыя, што мы ўсе — рускія, што належым да «рускага сьвету». Рускасьць прышчэпліваецца ўжо не на ўзроўні крыві, генаў, а на ўзроўні сьвядомасьці, перакананьняў. Ура-патрыятызм там квітнее. Мы рэгулярна чуем, што рускія і беларусы — гэта адзін народ. Лічыць сябе беларусам там — гэта, з погляду, расейцаў, нейкі нацыяналізм. І гэта тэма апошнім часам абвастраецца. Раней я мог свабодна гаварыць, што я — беларус, расказваць пра беларускую культуру, цяпер ужо часьцей і часьцей мяне ўспрымаюць падазрона: што ты ўсё пра сваю Беларусь гаворыш, табе тут дрэнна жывецца? Што выпінаеш сваё? Мы ж — адзін народ. Мо яшчэ і ня масава, але такія настроі і такія людзі ёсьць.

Ракіцкі: Чым гэта выклікана?

Рудакоў: Гэта, безумоўна, вынік палітычнай сытуацыі, якая сёньня склалася ў Расеі. Усьлед за ўладамі і звычайныя людзі пачалі супрацьпастаўляць «рускі сьвет» іншаму сьвету. Яны таксама баяцца, што і беларусы ад іх адвернуцца, як адвярнуліся ўкраінцы. Расейцы лічаць, што ўкраінцаў яны ўжо згубілі назаўсёды, што тыя ўжо ледзь ня ворагі. Але з чыноўнікамі ў нас застаюцца добрыя стасункі, бо тыя ведаюць, што мы займаемся культурай, і не нясем ніякай пагрозы «рускаму міру». Нас па-ранейшаму запрашаюць на фэстывалі, канцэрты, нашы песьні слухаюць. Бальшыня да нас станоўча ставіцца, але трывожныя тэндэнцыі ўжо назіраюцца.

Грамніцы

Грамніцы

Ракіцкі: Ці не назіраецца эміграцыя беларусаў у расейскую культуру, у той «рускі сьвет», каб забясьпечыць сабе бясхмарнае жыцьцё?

Рудакоў: Я ўжо казаў, што за Сталыпіным у Сыбір перасяліліся каля 300 тысяч беларусаў, а на сёньняшні дзень, паводле афіцыйных зьвестак, іх тут пражывае каля 50 тысяч. А былі ж і іншыя хвалі перасяленьня. Паводле ж маіх назіраньняў, кожны трэці жыхар Іркуцкай вобласьці мае беларускія карані. Але ў пераважнай бальшыні яны ідэнтыфікуюць сябе як рускія. Яны так і кажуць: маці беларуска, бацька — беларус, я — рускі, бо нарадзіўся ўжо тут, у Сыбіры. Такі ўжо нацыянальны беларускі характар. Я яго называю хатнім кансэрватызмам. У сябе ў хаце я ведаю, што я беларус, але нікому не скажу. А выйду на вуліцу — ужо буду рускім. Быў такія выпадак з адной дзяўчынай з нашага клюбу. У транспарце стаў заляцацца да яе мужчына. Яна пачула беларускі акцэнт і пытаецца: «Вы — беларус?». Ён адразу ж насупіўся, сказаў «не» і замоўк. Дзяўчыне стала няёмка: «Я ж сама беларуска». І тут той узрадаваўся, і па-іншаму пайшла размова, ён стаў даверліва расказваць пра Беларусь, раскрыўся ёй. Яна прапанавала прыходзіць да нас, у клюб. Ён тут жа зноў закрыўся. Беларусу, на жаль, лягчэй інтэгравацца ў рускую культуру, чым прызнацца, што ён беларус. Абы не чапалі. Ён будзе разумець, што ёсьць беларусам, і бульбу будзе саджаць барознамі. Але публічна ў сваёй беларускасьці не прызнаецца. Сёньня русыфікацыя відавочна абвастрылася, але гэтыя працэсы пачаліся яшчэ за савецкімі часамі. Я памятаю, як зьмянялі прозьвішчы. Ня так даўно да мяне прыходзіў дзядзька, у якога прозьвішча было Качка. А яго запісалі як Качко, націск зьмянілі, і вось ён ужо рускі. А бывае і такое, калі да нашых прозьвішчаў дадаюць канчатак -ов, і тады Качкі становяцца Качковымі. Яшчэ прыклад. Размаўляю ў адной вёсцы з гарманістам Адамам, які раскрыўся мне і расказаў, што, калі ён служыў у войску зь яго сьмяяліся: «Адам, Адам, а дзе твая Ева? Што ў цябе за імя нейкае біблейскае? Давай нармалёвае зробім». Ён быў Адамам Апанасавічам, а ў пашпарце яго запісалі Анатоліем Афанасьевічем.

«Крывічы»

«Крывічы»

Ракіцкі: Гэта дурнота нейкага канкрэтнага чыноўніка, ці працэс, які ідзе зьверху?

Рудакоў: Цяжка сказаць. Але ўсё ж я мяркую, што гэта робіцца пад уплывам думкі, што ў Сыбіры ўсе павінны быць рускімі. Сыбір — гэта канглямэрат народаў, а болей за 89 працэнтаў насельніцтва яе запісаныя рускімі. Вось прыклад вёскі Тургенеўка, дзе існуе аддзяленьне нашага таварыства, у нас там ёсьць два музычныя гурты, там ёсьць школа, дзе вывучаецца беларуская мова. Там жывуць людзі зь беларускімі прозьвішчамі. І раптам я даведваюся, што ў часе апошняга перапісу ніхто не запісаўся беларусам, а ва ўсім Баяндаеўскім раёне жывуць толькі дзевяць беларусаў. Я стаў ушчуваць жыхароў Тургенеўкі, чаму яны не запісаліся беларусамі? А яны кажуць, што ў іх асабліва і не пыталіся. А пасьля я даведаўся, як усё адбывалася. Перапісчык прыехаў у сельсавет, узяў неабходныя дадзеныя пра людзей, па хатах не хадзіў, нікога пра нацыянальнасьць не апытваў. Вось і запісаў усіх рускімі. Баюся з дакладнасьцю сьцьвярджаць, ці гэта тэндэнцыя, ці проста чыноўнік паленаваўся выканаць сваю функцыю. Але ж думка, што Расея перадусім населеная рускімі, што існуе нейкі асаблівы «рускі сьвет», спрыяе гэтаму.

Ракіцкі: Дык ці магчымы там, у сыбірскай глыбіні Расеі, міжнацыянальны канфлікт?

Рудакоў: Вы ведаеце, яны там здараюцца. Найперш там здараюцца канфлікты з гастарбайтарамі, якія туды прыяжджаюць масава. Там шмат працоўных з Кітаю, Сярэдняй Азіі. Але ўсё ж канфлікты ўзьнікаюць вакол працы. Канфлікты хутчэй не палітычныя, а бытавыя. Не магу сказаць, ці яны перарастуць у больш сур’ёзныя? Думаю, што ўлады будуць усяляк нівэляваць іх.

Вячаслаў Ракіцкі і Алег Рудакоў у студыі Радыё Свабода

Вячаслаў Ракіцкі і Алег Рудакоў у студыі Радыё Свабода

  • 16x9 Image

    Вячаслаў Ракіцкі

    Вячаслаў Ракіцкі – беларускі журналіст, тэатральны і кінакрытык, рэжысэр і сцэнарыст дакумэнтальнага кіно, перакладчык. Кандыдат мастацтвазнаўства. Сябра Саюзу беларускіх пісьменьнікаў і Беларускай асацыяцыі журналістаў. Аўтар Радыё Свабода з 1997 году.

Паказаць камэнтары

XS
SM
MD
LG