Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Чаму беларускім чыноўнікам было няёмка перад польскім амбасадарам


Эльжбета Смулкова і старшыня КДБ Уладзімер Ягораў. За ім – міністар унутраных справаў Польшчы Анджэй Мільчаноўскі. Першы зьлева – сябра польскай дэлегацыі генэрал Грамослаў Чэмпіньскі

Эльжбета Смулкова і старшыня КДБ Уладзімер Ягораў. За ім – міністар унутраных справаў Польшчы Анджэй Мільчаноўскі. Першы зьлева – сябра польскай дэлегацыі генэрал Грамослаў Чэмпіньскі

Да 85-годзьдзя знанай беларусістскі, былой кіраўніцы катэдры беларускай філялёгіі Варшаўскага ўнівэрсытэту і катэдры беларускай культуры Ўнівэрсытэту ў Беластоку, першага амбасадара Польшчы ў Беларусі Эльжбеты Смулковай друкуем некаторыя разьдзелы кнігі журналіста Радыё Свабода Валера Каліноўскага «Пані Эльжбета. Гісторыя адной прыязьні».

Беларускія чыноўнікі і мова

Пасьля абвяшчэньня Дэклярацыі аб сувэрэнітэце і прыняцьця Закону аб мовах пачаўся пэрыяд паступовага ўвядзеньня беларускай мовы ў палітычнае і афіцыйнае жыцьцё, а асабліва ў школьніцтва. Памятаю парлямэнцкія дэбаты і розныя дыпляматычныя сустрэчы, на якіх я прысутнічала з 1991 году і якія праводзіліся па-беларуску або адначасова па-расейску і па-беларуску. Пры гэтым ніхто ня скардзіўся, што гэтая дзьвюхмоўнасьць пагаршае перадачу зьместу камунікацыі. Тады былі прагнозы, што хопіць максымум 10 гадоў, каб у новапаўсталай беларускай дзяржаве адрадзіць зацікаўленасьць уласнай ідэнтычнасьцю і перайсьці на паўсюднае выкарыстаньне беларускай мовы ва ўсіх сфэрах жыцьця.

Эльжбета Смулкова

Эльжбета Смулкова. Фотажыцьцяпіс. Фотагалерэя цалкам у вялікім памеры тут

Эльжбета Смулкова была першым амбасадарам замежнай дзяржавы ў Менску, які свабодна гаварыў на беларускай мове, частка яе супрацоўнікаў у амбасадзе таксама гаварыла па-беларуску, што выклікала прыязную рэакцыю беларусаў, расцэньвалася як знак салідарнасьці з маладой краінай і падтрымкі нацыянальнага адраджэньня. Пазьней з пані Эльжбеты ўзялі прыклад амбасадары ЗША Джордж Крол (н. 1956) і Швэцыі — Стэфан Эрыксан (н. 1962), якія таксама вывучылі беларускую мову і карысталіся ёю публічна. Звычайна, калі амбасадар Эльжбета Смулкова сустракалася з прадстаўнікамі беларускіх уладаў, апазыцыі, грамадзкасьці або ехала зь візытамі ў рэгіёны, то імкнулася зьвяртацца да беларускіх суразмоўцаў менавіта па-беларуску.

«Хоць гэта не заўсёды атрымлівалася, бо я не хацела гэтага рабіць дэманстратыўна. Але часта бывала, што суразмоўцы падтрымлівалі мяне, і калі нехта мне адказваў па-беларуску, то я ўжо спакойна ішла далей. Калі ж я пачынала некалькі разоў па-беларуску, але атрымлівала расейскамоўны адказ, то пераходзіла на расейскую, бо, відаць, суразмоўца не гаварыў па-беларуску. Чыноўнікі часам падхоплівалі беларускую мову. Станіслаў Шушкевіч заўсёды са мной размаўляў па-беларуску, а Вячаслаў Кебіч — не. І яшчэ была адна асоба, якая выключна па-расейску са мной размаўляла цягам некалькіх гадоў — рэктар ЭГУ Анатоль Міхайлаў, які тады быў памочнікам Станіслава Шушкевіча», — дзеліцца пані Эльжбета сваім досьведам беларускамоўных кантактаў з прадстаўнікамі беларускіх уладаў на пачатку 90х гадоў мінулага стагодзьдзя.

Амбасадар Польшчы Эльжбета Смулкова ўручае даверчыя лісты старшыні Вярхоўнага Савету Станіславу Шушкевічу

Амбасадар Польшчы Эльжбета Смулкова ўручае даверчыя лісты старшыні Вярхоўнага Савету Станіславу Шушкевічу

Са звычайнымі беларусамі было прасьцей, і тут у пані амбасадару прачыналася пані прафэсар:

«У Мазыры мяне неяк завялі на швейную фабрыку, і там я размаўляла з многімі швачкамі, рабочымі і спэцыялістамі. Размова тая была характэрная тым, што я слухала іх у тым ліку і як фанэтыст, настаўляла вуха, каб вылавіць усе нюансы іхнага маўленьня, і часам людзі зусім спантанна загаворвалі са мной па-беларуску».

Эльжбета Смулкова добра ведала Беларусь са сваіх дыялекталягічных экспэдыцыяў, стажаў у Акадэміі навук і БДУ, сябравала з многімі калегамімовазнаўцамі, літаратарамі, творчымі людзьмі. Але ў якасьці амбасадара ёй давялося пазнаваць краіну зь іншага боку, прызнаецца яна:

«Тут прыйшоў досьвед і пазнаньне ўладных мэханізмаў, дзе і праблематыка цалкам іншая, і дачыненьні зь людзьмі зусім іншыя, і падыход да мяне як да прадстаўніка суседняй немалой дзяржавы. Гэта была даволі вялікая розьніца, але ўрэшце гэтыя розьніцы адыходзілі на другі плян, і з многіх людзей з гэтай вярхушкі, з гэтых чыноўнікаў, на паверхню выходзілі звычайныя людзі, такімі, якімі яны былі. Я мела нармальныя людзкія дачыненьні з некаторымі прадстаўнікамі беларускай улады, напрыклад, з прэмʼер-міністрам Міхаілам Чыгіром [н. 1948], і ягонай жонкай Юліяй. Я праводзіла зь ім важныя афіцыйныя размовы як з прэмʼерміністрам, але яны мелі характар даволі даверлівых гутарак. У Чыгіра я ўбачыла фактычную заклапочанасьць праблемамі Беларусі і жаданьне іх вырашыць. Мы неяк размаўлялі пра нейкую дамоўленасьць эканамічнага пляну, даволі сурʼёзную, да якой ён меў пэўныя засьцярогі. А потым ён так глянуў на мяне і кажа: „Ды вы не зьдзіўляйцеся. Гэта ж зразумела, што калі я еду ў Маскву, то ведаю, з кім гавару і пра што, а з вамі, з Польшчай, усё-такі досьведу перамоваў у мяне няма, я ня ведаю“. Гэтак з чыноўніка на паверхню „выйшаў“ чалавек».

Эльжбета Смулкова

Эльжбета Смулкова

Пані амбасадар прызнаецца, што ў яе быў добры кантакт і зь віцэ-прэмʼерам па гуманітарных пытаньнях ва ўрадзе Міхаіла Чыгіра Віктарам Ганчаром (1958–1999 (?)).

«Неяк віцэ-прэмʼер Віктар Ганчар атрымаў даволі цяжкае заданьне ў дачыненьні да польскага амбасадара. Ён запрасіў мяне такім дыпляматычным чынам, каб я зразумела, што мяне выклікалі „на дыванік“, як кажуць палякі, што будуць прэтэнзіі, што нешта не падабаецца ўраду. Я ня надта здагадвалася, пра што будзе гутарка, але хутка выйшла шыла зь мяшку. Ганчар меў абавязак пакрытыкаваць польскую вайсковую дэлегацыю, якая прыехала ў паўночна-заходнюю Беларусь на месца расстрэлу салдатамі НКВД групы акаўцаў. Прадстаўнікі Польшчы афіцыйна прыехалі, каб асьвяціць адноўленыя там магілы, і адправілі імшу з вайсковым цырыманіялам, з шаблямі. Чамусьці гэта было ўспрынята ўрадам як дэманстрацыя сілы польскага войска ў Беларусі. Калі ён гэта мне расказаў, то я проста засьмяялася, бо не змагла стрымацца. Яму гэта тым больш не спадабалася. Я папрасіла прабачэньня і распавяла, што я ўжо раз перажыла такое, сама бачыла ў Наваградку, як гэта адбываецца, што ў нас такі цырыманіял, што гэта зусім нармальная рэч — прэзэнтацыя зброі перад найсьвяцейшым сакрамэнтам, што гэта ня мае нічога супольнага з дэманстрацыяй сілы, тым больш у нейкай вёсцы, дзе ніхто гэтай сілы ня бачыць, акрамя некалькіх бабуляў. Яму, як я бачыла, таксама гэта ўсё было даволі не да душы, але ён меў абавязак. Ганчар сказаў, што ня будзе пісаць ноту пратэсту ў МЗС Польшчы, але просіць, каб я зьвярнула ўвагу гэтых вайскоўцаў і каб гэта ніколі больш не паўтарылася. А я адказала, што магу абяцаць, што буду старацца, каб нічога такога не было, але такога цырыманіялу з шаблямі ня можа ня быць, калі зноў будзе нейкая афіцыйная вайсковая ўрачыстасьць, бо гэта частка нармальнай вайсковай практыкі. І калі беларускія ўлады запросяць польскіх вайскоўцаў у форме, то яны проста абавязаныя выканаць гэты цырыманіял у часе службы ў касьцёле».

Кіраўнікі МЗС Польшчы і Беларусі Анджэй Алехоўскі і Ўладзімер Сянько ў таварыстве амбасадара Эльжбеты Смулковай, супрацоўнікаў МЗС Беларусі і польскай амбасады

Кіраўнікі МЗС Польшчы і Беларусі Анджэй Алехоўскі і Ўладзімер Сянько ў таварыстве амбасадара Эльжбеты Смулковай, супрацоўнікаў МЗС Беларусі і польскай амбасады

Віктар Ганчар пры гэтым гаварыў па-беларуску. Пані Эльжбеце давялося бачыцца з Віктарам Ганчаром некалькі разоў і да ягонага віцэ-прэмʼерства, калі ён быў дэпутатам Вярхоўнага Савету і намесьнікам мэра Маладзечна, якое яна наведвала.

«Ён разам з мэрам Генадзем Карпенкам [1949–1999] мяне прымаў, мы мелі афіцыйную сустрэчу, экскурсію па горадзе, яны абодва былі людзі на ўзроўні, Карпенка і Ганчар эканамічна ўзьнялі гэты горад. Яны паказалі мне новы ўнівэрмаг, спартовыя пляцоўкі, іншыя абʼекты. Гэта быў цікавы візыт, і ён падмацоўваў маё перакананьне, што Беларусь таксама з часам пойдзе шляхам рэформаў. Яны ўжо тады пачалі рэформы ў сваім горадзе. А потым іх абодвух ня стала. І я вельмі зьдзіўленая, што за столькі гадоў уладам не ўдалося высьветліць справу зьнікненьня Віктара Ганчара і Анатоля Красоўскага [1952–1999 (?)]. Ганчар відавочна быў пэрспэктыўнай асобай, Карпенка таксама, ды і Захаранка быў сурʼёзным супернікам».

Зь Юрыем Захаранкам (1952 — 1999 (?)) пані амбасадар сустракалася, калі ў Беларусь з візытам прыяжджаў міністар унутраных справаў Польшчы Анджэй Мільчаноўскі (н. 1939).

Вячаслаў Кебіч, Станіслаў Шушкевіч, Лех Валэнса, Эльжбета Смулкова, Данута Валэнса на ўрачыстым прыёме з нагоды візыту польскага прэзыдэнта ў Менск

Вячаслаў Кебіч, Станіслаў Шушкевіч, Лех Валэнса, Эльжбета Смулкова, Данута Валэнса на ўрачыстым прыёме з нагоды візыту польскага прэзыдэнта ў Менск

Сустракалася пані Эльжбета і з двума старшынямі КДБ Беларусі — з Уладзімерам Ягоравым (н. 1939) і Эдуардам Шыркоўскім (1932–2002). Прыходзіла яна да іх абодвух у адной і той жа справе: каб адшукалі беларускі сьпіс ахвяраў Катыні, прозьвішчы расстраляных польскіх грамадзян у турмах БССР у 1940 годзе. Ягораў абяцаў і празь нейкі час прыслаў тры прозьвішчы, а Шыркоўскі нічога не зрабіў, канстатуе пані Эльжбета.

Ніхто з польскіх дасьледнікаў пакуль не атрымаў такіх матэрыялаў, хоць з Украіны і Расеі аналягічныя сьпісы былі перададзеныя Польшчы і апублікаваныя. Спэцыялісты лічаць, што ў беларускім сьпісе можа быць як мінімум 3870 прозьвішчаў. Тыя размовы былі безвыніковымі і застаюцца такімі да апошняга часу, да 2016 году, нягледзячы на абяцаньні на самым вышэйшым узроўні.

«Я вельмі старалася вырашыць гэтую праблему, былі сустрэчы польскіх урадоўцаў, пракурораў у КДБ Беларусі. Ёсьць усё ж зьвесткі, што гэты сьпіс існуе, што ёсьць магчымасьць атрымаць яго. Спадзяюся на гэта. Можа быць, у Маскве, можа, у Менску знойдзецца. Але чаму аддалі ўкраінскі, а не аддаюць беларускі сьпіс, я не разумею», — кажа пані Эльжбета, якую Катынская трагедыя закранула асабіста.

XS
SM
MD
LG