Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Міхась Кавыль: Паэт, які «затрымаўся ля самай магілы»


Міхась Кавыль, 1990 год.

Міхась Кавыль, 1990 год.

Бы мурашка‚ не па росту падымаю цяжар‚

Згібаюся‚ нясу‚ глытаю пот гарачы;

Зьняможаны‚ паглядаю ў неба‚ можа‚ скажа:

«Апошняя ступень‚ адпачні‚ бядача!...»

У небе маўкліня. Цяжка. Паўзі‚ чалавек-мурашка!

Калі чалавеку спаўняецца сто год, яму не асабліва да візыцёраў зь віншаваньнямі, хай бы тыя й жылі ў адной зь ім краіне. Таму большасьць знаёмцаў і чытачоў Міхася Кавыля будуць яго згадваць паасобку — кожны ў сваім гарадку ці мястэчку. Хтосьці ў Беларусі мо’ й наагул зьдзівіцца, што паэта жывы; як той сам калісьці напісаў:

Я ішоў па краі прадоньня

Я ступаў на збутлелыя скалы;

Здані з радасьці білі ў далоні‚

Злыдзень зубы нячыстыя скаліў.

Не баяўся я сьмерці‚ а неяк

Затрымаўся ля самай магілы...

Міхась Кавыль, 1952

Міхась Кавыль, 1952

Нехта згадае яго як апошняга жывога сябру (вы толькі ўявіце!) «Маладняка», а хтосьці — як аўтара шалёна папулярнай у часе вайны песьні «Арляняты маладыя, маладыя сьмелыя// Падымайце ў сонца сьцягі бел-чырвона-белыя!». (Кавыль наагул, здаецца, самы песенны эміграцыйны паэт. У 1972 годзе пісаў да Вітаўта Тумаша: «Шчыра дзякую за два сшыткі песьняў Сп. Зубковіч! На музычных загагульках я мала разумеюся, а таму не магу судзіць аб якасьці песьняў. З маіх песьняў меў нагоду пачуць толькі адну: „Я душу нявыгойна параніў“ у выкананьні дуэту. Мэлёдыя мне спадабалася. А рэшту песьняў ня чуў, але веру кампазытару Карповічу, што яны сапраўды вартыя таго, каб мы іх часьцей чулі на нашых гэтак рэдкіх вечарынах».)

Прыхаджане царквы Эўфрасіньні Полацкай у Саўт-Рывэры згадаюць, як ён, каталік, надта-ж хораша сьпяваў у хоры, а за нейкіх там дваццаць крокаў ад яе, у грамадзкай залі, прыгадаюць яго не як жыхара вежы з слановай косткі, а суседа, што ахвотна й радасна адгукаўся рыфмаю на ўсе падзеі ў грамадзе.

Я от згадваю яго ня толькі як аўтара «турэмных» успамінаў «Казённы дом і казённая дарога» («Запісы БІНІМ», № 20, 1992), але і як, мабыць, самага вясёлага нашага паэта-эмігранта, заўсёды гатовага да экспромту, эпіграмы, што, разам з тым, і да сябе ставіўся з іроніяй («Сягоньня, 4-га травеня 1956 г., атрымаў з Інстытуту запросіны на вечар, прысьвечаны разгляду кагадзе выданых У. Пелясою вершаў паэтаў М. Сяднёва, Я. Юхнаўца і маіх. На вялікі жаль, я прысутнічаць не магу, бо буду працаваць. Спадзяюся, што мая адсутнасьць не пашкодзіць аб’ектыўнаму падыходу да мае творчасьці»).

А вось Вітаўт Кіпель, напэўна, перачытае Кавылёвы радкі

Мне падушкай — сталёвая каска.

Збоку туліцца «жонка» із Тулы...

У вакопе студзёна і гразка...

Добра тым, што навекі паснулі...

і прыгадае свайго даўняга сябру і ягоныя «Мёртвым не баліць»...

Міхась Кавыль ваяваў на розных франтах з Васілём Быкавым, але не па розныя бакі. От што паэт пісаў (ня ўпэўнены, ці гэта калісьці друкавалася) пра ўласныя «даносы» падчас акупацыі:

«У часе вайны мой „сябра“ Валянтын Казлоў (пасьля вайны ён „перахрысьціўся“ на Багдановіча, кажуць, „возвратился на Родину“) не таіўся, што зьяўляецца агэнтам СД. Я западозрыў, што Казлоў нешта „нюхае“ ў сям’і Шчарбіцкіх, і „данёс“ ім, каб із Менску выехалі, што яны й зрабілі.

На маю гаспадыню Аню Бабкевіч сьмярдзюха Калядка данёс у СД, што яна дапамагала партызанам узарваць будынак „Беларускіх прафсаюзаў“, дзе яна працавала „ўборшчыцай“. У часе выбуху быў забіты шэф гэтых „прафсаюзаў“. Ані пагражала сьмерць. Я падпісаў „данос“ у СД аб тым, што я доўгі час жыву ў яе на кватэры і магу паручыцца, што Аня Бабкевіч не вінавата. Мяне падтрымаў С. Шаўцоў. Аню ўратавалі.

У тым будынку, які ўзарвалі партызаны, працаваў як беларускі прапагандыст жыд Аляксандр Лабовіч, якога, як я пазьней даведаўся, усынавіла беларуская сям’я Лабовічаў. „Саша“, як мы яго называлі, часта прыходзіў да мяне іграць у „шварц бёзэ“ (чорная ведзьма). Гуляў з намі і Валянтын Казлоў. Неяк ён мне і кажа: „Я думаю, Саша еврей“. Я „данёс“ аб гэтым Сашу. Ён і яго нарачоная, здаецца, Кесьлер, уцяклі із Менску.

Аднойчы ішоў па шпалах каля таварнай станцыі ў Менску. Бачу — вязьні папраўляюць жалезную дарогу. Пабачыў мяне і Мікалай, хутка прыблізіўся да мяне. Пакуль немец заўважыў, я пасьпеў перадаць Мікалаю чацьвяртушку самагонкі, якую толькі што купіў у знаёмай бабкі, і сказаць: Сёньня ноччу мусіш уцячы, бо праз пару дзён немцы будуць уцякаць із Менску і вас усіх могуць пастраляць. Мой „данос“ уратаваў Малочку. Зараз жыве ў Саўт Рыверы».

Прашу ня шмат — кунегі, ласкі,

Спагадных слоў і цяплыні.

Жыцьцё, я ведаю, ня казка,

І людзі — згорбленыя пні.

Карнею Іванавічу прыпісваюць словы, што ў Расеі трэба жыць доўга. Беларусь не Расея. Таму тут яно не працуе. Апошні том выбранага Міхася Кавыля выйшаў у Беларускім Інстытуце Навукі й Мастацтва чвэрць стагодзьдзя таму. Да стогадовага юбілею — ні чароднага зборніка, ні, упершыню, асобнага выданьня раману «З вагню ды ў полымя». Сам паэт, страціўшы зрок і слых, абыякавы да ідэі новага выданьня. Яго можна зразумець.

Нас — не.

Варожыць ноч‚ смуглявая цыганка‚

На трэфах зор сівых вякоў спакон.

Ня сьпіцца мне. Блакітная фіранка

Казыча скроні. Звонкамі вакон

Глядзяць дамы трывожна‚ таямніча‚

Палошча вецер ночы чорны шаль;

Мільгае ў небе срэбра і крышталь‚

Мільгнеш і ты ў вечнасьць зоркай — зьнічам.

Лявон Юрэвіч

XS
SM
MD
LG