Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

аўторак 19 люты 2019

Архіў
студзень люты сакавік красавік травень чэрвень ліпень жнівень верасень кастрычнік лістапад сьнежань
люты 2019
пан аўт сер чац пят суб няд
28 29 30 31 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 1 2 3
Перапіс насельніцтва 2009 год

«У паўсядзённым жыцьці руская мова займае лідзіруючыя пазыцыі, яе выкарыстоўваюць ад 49% да 78% грамадзян. Маюць зносіны на так званай «трасянцы» у сярэднім па 43,5% апытаных. Беларускай мовай у паўсядзённым жыцьці грамадзяне карыстаюцца вельмі рэдка (у сярэднім 3% рэспандэнтаў)» — напісана ў сьвежай справаздачы Інфармацыйна-аналітычнага цэнтру пры прэзыдэнце Беларусі.

Іншымі словамі, паводле ацэнкі сацыёлягаў пры прэзыдэнце, беларуская мова ўжо практычна мёртвая, беларусы гавораць ці па-беларуску, ці на трасянцы. Варта заўважыць, што падобную выснову экспэрты ІАЦ робяць ужо рэгулярна некалькі гадоў.

Са справаздачы ІАЦ 2013 году:

Значная частка апытаных (у сярэднім па 39%) маюць зносіны на так званай трасянцы. Беларускай мовай у побыце, па прызнаньні рэспандэнтаў, яны карыстаюцца вельмі рэдка (у сярэднім 3%).

Са справаздачы ІАЦ 2015 году:

Значная частка апытаных (каля 40%) мае зносіны на так званай «трасянцы». Што тычыцца беларускай мовы, то ў побыце, па прызнаньні рэспандэнтаў, ёй карыстаюцца вельмі рэдка (у сярэднім па 4%)

Са праваздачы ІАЦ 2016 году:

Адзначылі, што маюць зносіны на так званай «трасянцы» у сярэднім па 42% апытаных. Беларускай мовай у паўсядзённым жыцьці грамадзяне карыстаюцца вельмі рэдка (адзначылі ў сярэднім па 2% рэспандэнтаў)

Абгрунтаваньнем такой высновы зьяўляюцца дасьледаваньні
нямецкага навукоўца Гердта Хентшаля, праведзеныя ў супрацоўніцтве з БДУ. ІАЦ ў сваёй справаздачы 2019 годзе наўпрост спасылаецца на працы Хентшаля.

У апытаньні, праведзеным Гердам Хентшалем ў Беларусі, доля беларусаў, якія размаўляюць па-беларуску, складала ўсяго 4.39% (табл.4), пры гэтым апытаньне праводзілася толькі сярод гараджан.

Паводле перапісу 2009 году, сярод гараджан па-беларуску гаварылі 11,3%, сярод жыхароў вёскі — 58.7%.

Нямецкі навуковец, пры ўсёй спрэчнасьці яго падыходаў, усё ж карэктна апісвае абмежаваньні свайго дасьледаваньня.

Для ІАЦ беларускай вёскі як быццам не існуе. У Хентшаля сярод апытаных ім беларусаў-гараджан па-беларуску гаварылі каля 4%, у ІАЦ сярод усіх апытаных, у тым ліку і сялян... каля 3%. Як гэта можа быць?

Для параўнаньня варта прывесьці дадзеныя іншага сацыялягічнага цэнтру — НІСЭПД. У НІСЭПД сярод варыянтаў адказу на пытаньне, на якой мове рэспандэнты размаўляюць дома, была опцыя — на дзьвюх мовах: і на беларускай і на рускай.

Вось як выглядаў трэнд моўных пераваг па апытаньнях НІСЭПД.

Якой мовай, у асноўным, Вы карыстаецеся ў паўсядзённых зносінах?

1994

1999

2001

2006

2007

2010

2013

2015

Беларускай

17,3

3,3

1,7

3,5

5.2

2,1

3,3

3,3

Рускай

66,6

41,9

46,4

61,0

54.2

63,8

57,5

68,5

І беларускай, і рускай

7,0

26,5

20,9

12,9

14.3

12,1

15,9

11,8

Зьмяшанай (трасянкай)

6,4

27,1

30,0

21,4

24.0

21,8

22,1

16,2

І паводле гэтых дасьледаваньняў толькі па-беларуску гаворыць няшмат людзей, але ўсё ж па-беларуску (разам з рускай) размаўляюць ня лічаныя адсоткі. І згодна з гэтымі апытаньнямі трасянка — мова ўсё ж не амаль паловы насельніцтва, не 40%, а прыкладна ўдвая меншай долі.

Дадзеныя НІСЭПД у прынцыпе не супярэчаць дадзеным перапісаў. Калі чалавек кажа ў апытаньні, што ён кажа дома на дзьвюх мовах, у перапісе ён можа адказаць, што гаворыць дома пераважна па-беларуску. Тут няма супярэчнасьці.

Згодна з ужо шматгадовымі дадзенымі ІАЦ значная частка беларусаў, якія адказалі на пытаньне перапісу пра мову хатніх зносінаў, проста хлусы. Калі прыняць гэты падыход, з 23%, якія адказалі на пытаньне перапісу 2009 года, што гавораць дома па-беларуску, 20% банальна зманілі.

Але ці так гэта? У апытаньнях ІАЦ проста адсутнічаў варыянт адказу — карыстаюся ў хатніх зносінах дзьвюма мовамі. Тым самым рэспандэнтам накідаўся выбар, складаная карціна моўных паводзін штучна заганялася ў вузкія рамкі.

Варта параўнаць гэты падыход з падыходам украінскіх навукоўцаў з Інстытуту сацыялёгіі НАН Украіны. У іх у шматгадовых дасьледаваньнях пра моўныя паводзінах варыянты адказаў аб пераважнай мове хатняга зносін былі — украінская, руская, абедзьве мовы ў роўнай ступені. Суржык — украінскі аналяг трасянкі — увогуле не прапаноўваўся як варыянт адказу. Хоць ні для каго не сакрэт, што рэальна немалая частка ўкраінскага насельніцтва гаворыць менавіта на суржыку, па меншай меры, у некаторых жыцьцёвых сытуацыях.

«Дык людзі так адказваюць на пытаньні ІАЦ,» — скажа чытач. Яны так адказваюць, таму што ў іх так пытаюцца. На пытаньні перапісу таксама людзі адказвалі, і прычым мільёны беларускіх грамадзян, у адрозьненьні ад усяго тысячы апытаных ІАЦ.

ІАЦ — дасьледчы цэнтар пры прэзыдэнце Рэспублікі Беларусь. Можна меркаваць, што сацыялягічныя дадзеныя гэтага цэнтру маюць першачарговае значэньне для кіраўніцтва краіны ў параўнаньні з дадзенымі любых іншых сацыялягічных цэнтраў.

І якія ж высновы вынікаюць з гэтых дадзеных? Беларуская мова ўжо мёртвая, яе ўжо няма, амаль ніхто не размаўляе на ёй. І гэтую выснову ІАЦ ў сваіх штогадовых справаздачах забівае з году ў год, як цьвікі ў труну беларускай мовы.

Калі ўлада верыць у гэтую выснову — гэта, магчыма, ужо мае і будзе мець прамыя практычныя наступствы. І ў сфэры адукацыі, і ў палітыцы ў сфэры мэдыя, і шмат яшчэ ў чым.

Тады, дарэчы, і моўныя пытаньні перапісу, якая адбудзецца ў гэтым годзе, павінны быць па розуме кардынальна перафармуляваныя. У перапісу 2009 году варыянты адказаў на пытаньне «На якой мове Вы звычайна размаўляеце дома?» былі — беларуская, руская і іншая мова.

Калі дадзеныя ІАЦ — гэта апошняя мудрасьць гэтага сьвету, то якая такая беларуская мова? Тады варта ў перапісе 2019 году прадугледзець варыянты — трасянка, руская і іншая мова.

Рабіць гэтага не варта. Перш за ўсё таму, што дадзеныя ІАЦ — гэта няпраўда. Няпраўда і таму, што ў варыянтах адказаў на пытаньні цэнтру няма опцыі «дзьве мовы хатніх зносін». Няпраўда і таму, што дадзеныя ІАЦ пра моўныя паводзіны ўсяго насельніцтва вельмі дзіўным чынам супадаюць з дадзенымі прафэсара Хентшаля, атрыманымі на падставе апытаньня толькі гарадзкога насельніцтва Беларусі.

Нядаўна я апублікаваў на TUT.BY новыя дадзеныя перапісу 2009 года аб моўных паводзінах насельніцтва Беларусі.

Паводле гэтых дадзеных па-беларуску гавораць у большай ступені жыхары вёскі, асобы з невысокім адукацыяй, сталага ўзросту. Аднак яны па-беларуску гавораць. І яны грамадзяне Беларусі, яны людзі ў рэшце рэшт.

А спытаеце іх: «А вы выпадкова не на трасянцы гаворыце?», дык яны цалкам верагодна і адкажуць: «Ну так, мы ж людзі невучоныя, папросту гаворым, пэўна тое трасянка і ёсьць».

Пры тым, што рэальна іх гаворка можа быць цалкам правільнай беларускай. Расейцы, між іншым, таксама далёка не ўсе гавораць, як нябожчык акадэмік Ліхачоў. Тым не менш іх гаворка — гэта руская гаворка пры ўсіх няправільнасьцях і варыяцыях. Прафэсар Хентшаль, дарэчы, у сваіх працах адзначае, што аднесьці тую ці іншую гаворку да беларускай або трасянкі — даволі складаная лінгвістычная навуковая задача.

У гэтым сэнсе ўсе дасьледчыкі апэравалі і апэруюць самаацэнкамі саміх людзей — і Белстат падчас перапісу, і сацыёлягі НІСЭПД, і сацыёлягі, якія рабілі апытаньне для Хентшаля, і сацыёлагі ІАЦ. Але калі заганяць людзей у вузкую сетку катэгорый, дзе беларускай мове проста няма месца, як гэта робіць ІАЦ, то яе і ня будзе. Такая мяккая дэбеларусізацыя.

Каму гэта трэба? І навошта?

Перадрук з парталу TUT.BY

Уладзімер Макараў

Карэспандэнт «Нашай Нівы» Арцём Гарбацэвіч зьвярнуўся ў прэсавую службу міністэрства абароны па камэнтар наконт магчымых вучэньняў NATO на тэрыторыі Беларусі. У адказ кіраўнік прэсавай службы МА учыніў журналісту скандал, задаючы пытаньні кшталту: «Чаму вы ў войску не служылі? Саромеецеся сваёй сэксуальнай арыентацыі?» Пра гэта паведаміла «Наша ніва»

Сьцісла:

  • Прэсавы сакратар МА Ўладзімер Макараў парушыў агульнавядомыя правілы паводзінаў афіцыйнага прадстаўніка дзяржаўнага ведамства
  • Любы пэўны адказ па сутнасьці мог спарадзіць пэўныя палітычныя складанасьці
  • Прадстаўнік МА мог і ня ведаць, ці прапаноўвала Беларусь Злучаным Штатам сумесныя вучэньні
  • Амэрыка — вораг Расеі, Расея — сябра і брат Беларусі, а хто Амэрыка для Беларусі — незразумела. Гэтая сытуацыя стварае пэўную разгубленасьць у чынавенскага апарату
  • Уладзімер Макараў адмыслова ператварыў гутарку з журналістам у скандал і лаянку, каб скамечыць свой адказ на яго пытаньне.

На першы погляд, скандальная рэакцыя кіраўніка прэсавай службы міністэрства абароны палкоўніка Ўладзімера Макарава на пытаньне карэспандэнта НН Арцёма Гарбацэвіча цалкам апісваецца загалоўкам гэтага блогу — фразай з анэкдоту пра прапаршчыка.

Даволі разьвязны, зьняважлівы стыль камэнтароў наагул уласьцівы гэтаму чыноўніку, дастаткова прыгадаць хаця б яго сэнтэнцыю пра «нашчадкаў Кубэ».

Форменная фуражка і цывільны капялюш Уладзімера Макарава

У дадзеным выпадку гэты фірмовы стыль кіраўнікі прэсавай службы абарончага ведамства быў асабліва недарэчным з прычыны жанру размовы. Супрацоўнік легальнага беларускага мэдыя зьвярнуўся да афіцыйнага прадстаўніка дзяржаўнага ведамства, у функцыі якога і ўваходзіць адказваць на пытаньні журналістаў.

Але палкоўнік Макараў па ходу размовы, фігуральна кажучы, здымае форменную фуражку, апранае вольны журналісцкі капялюш і пачынае задаваць сустрэчныя пытаньні службовыя і асабістыя абставіны суразмоўцы.

На такую цікаўнасьць журналіст Макараў, зразумела, мае права. Але менавіта ў якасьці журналіста хай бы зьвярнуўся да калегі з просьбай па інтэрвію. А гэтую просьбу Гарбацэвіч, як прыватная асоба, цалкам мог бы і адхіліць.

Словам, на першы погляд, сытуацыя простая: Макараў — нібыта проста хам і салдафон, што ня ведае элемэнтарных рэчаў, якія павінен ведаць прадстаўнік па сувязях з мэдыя любой дзяржаўнай установы.

Чаму палкоўнік Макараў не абараніў галоўнакамандуючага?

Не, я ня думаю, што ён толькі хам і салдафон. Уладзімер Макараў насамрэч чалавек зусім не дурны. І рэакцыя яго была зусім не дурная. Справа была ў тым пытаньні, якое яму было зададзенае.

Лента.ру апублікавала інфармацыю, відавочная мэта якой была дыскрэдытаваць у вачах расейцаў, ды і некаторых беларусаў, вярхоўнага галоўнакамандуючага войска, у якім служыць палкоўнік Макараў. Здаецца, доўг вымагаў кінуцца на абарону. А як?

Сказаць (як ён і сказаў напрыканцы гутаркі), што не камэнтуе чуткі? Ну а якую выснову з такога адказу зрабілі б розныя ўважлівыя назіральнікі? Хіба ня тую, што дыму без агню не бывае?

Рашуча, катэгарычна абвергнуць? А адкуль ведае Ўладзімер Макараў, пра што там Алег Краўчанка размаўляў з амэрыканцамі ў Вашынгтоне? А можа і пра вучэньні ў нейкай форме. Ясна, што размова ў любым выпадку не ішла пра шматтысячныя манэўры, пра кшталту амэрыкана-беларускі «Ўсход-2019» — гэта сьмешна. У крайнім выпадку магло ісьціся пра нейкі сымбалічны жэст, кшталту і фармату ўдзелу амэрыканскага аркестру ў вайсковым парадзе ў Менску пару гадоў таму. Прынамсі, пакуль.

Але пра нешта такое размова магла і ісьці ў Вашынгтоне. Калі можна весьці гутарку пра аднаўленьне паўнацэннай дыпляматычнай прысутнасьці, то чаму нельга пра сымбалічныя жэсты і ў абароннай галіне? Гэта не спадабаецца расейцам? А гэта не пытаньне ўзроўню прэсавага сакратара МА і нават не ягоных міністэрскіх начальнікаў — гэта высокая палітыка, якую ў Беларусі вызначае вядома хто.

А калі сказаць, што так — будуць вучэньні, можа быць, але маленькія, сымбалічныя, якія ніяк не парушаюць нашае братэрства па зброі з расейцамі? Дык невядома ж, пра што дамовіўся Краўчанка. І расейцы ж тады па любому раззлуюцца. А можа і вышэйшае начальства раззлуецца, што сказаў так наўпрост. А высьветліцца, што і ня трэба было так казаць.

Эх, наколькі прасьцей было б жыцьцё палкоўніка Макарава, калі б была жалезабэтонная лінія: Расея — сябра, брат і саюзьнік, Амэрыка — вораг і патэнцыйны праціўнік. Але ж усё так няпэўна, так склізка: Расея як бы па-ранейшаму брат (хаця напрыканцы мінулага году сам Лукашэнка неяк і ўсумніўся). Амэрыка, зразумела, ніякі не брат. Яна вораг. Але Расеі. Аднак Беларусі ўжо нібыта і не. Ці яшчэ так? Як усё складана. І лінія — яна цяпер якая? І ці яна адна?

Як разьвязаць Гордзіеў вузел?

Гэтая няпэўнасьць, нават разгубленасьць адлюстравалася ў самым канцы гутаркі Макарава з Гарбацевічам.

НН: Дык а на пытаньне вы што адказваеце?

Макараў: Пра нашае ўзаемадзеяньне з брацкімі краінамі, пра нашую кааліцыйную вайсковую палітыку, 20-ы артыкул Вайсковай дактрыны.

А гэта пры чым да пытаньня, ці будуць сумесныя вучэньні з амэрыканцамі? У сэнсе што і зь імі пабратаемся? Ці што браты ў нас толькі адны — расейцы і бот ніводнага янкі ня ступіць на сьвятую славянскую зямлю... Стоп, дык пра што там Краўчанка дамаўляўся ў Вашынгтоне ўсё ж невядома. І што ж адказаць гэтаму малакасосу, калі і так кепска, і гэтак нядобра?

А распачаць скандал: а ты хто такі, а ты ж і не служыў, можа з-за арыентацыі, га? А ўласны адказ па сутнасьці скамечыць, каб ён прагучаў, як рэпліка ў лаянцы.

Але каб быў. І расейцам менавіта так, паміж іншым, нагадаць, што браты ў беларусаў — яны, а хто яшчэ, дык адказвае на гэтае пытаньне ў Беларусі зусім не палкоўнік Макараў.

А ён чалавек вайсковы, які «ня ведае словаў каханьняі». Ну салдафон. Часам гэта вельмі зручная роля, асабліва калі на плячах пагоны. Лепш выглядаць салдафонам, чым зрабіць палітычную памылку ў складанай гульні.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG