Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

субота 1 чэрвень 2019

Ну ня тое, каб зусім не прайшоў. Антымігранцкія, антызьвязавыя партыі набралі ладную колькасьць галасоў, прынамсі, яны павялічылі сваё прадстаўніцтва ў Эўрапарлямэнце ў параўнаньні з папярэднімі выбарамі практычна ва ўсіх краінах, у Вялікабрытаніі і Францыі яны апынуліся на першым месцы.

Але іх сумарны вынік быў усё ж больш сьціплым, чым чакалася і чым некаторыя перасьцерагалі.

Сьцісла

  • Праэўрапейскія сілы захавалі пераканаўчую большасьць у ЭП, хаця эўраскептычныя павялічылі сваё прадстаўніцтва
  • Самыя значныя посьпехі эўраскептычных сілаў — першыя месцы ў галасаваньні ў Францыі і Вялікабрытаніі
  • Асаблівасьць сёлетніх выбараў у ЭП — істотны рост яўкі, якая перавысіла 50%, што адбылося ўпершыню з 1994 году

ЭП — больш трыбуна, чым орган улады

Варта адзначыць, што калі б вынікі галасаваньня былі іншымі, то і гэта б наўпрост не зьмяніла палітычны дызайн Эўразьвязу. Эўрапарлямэнт — гэта не паўнаўладны парлямэнт Злучаных Штатаў Эўропы.

Праўда, ён можа прымаць законы разам з Радай Эўразьвязу, аднак законапраекты можа прапаноўваць толькі Эўракамісія. Таксама разам з Радай Эўразьвязу Эўрапарлямэнт зацьвярджае бюджэт Зьвязу.

Эўрапарлямэнт зацьвярджае склад Эўракамісіі, ён, што вельмі важна, зацьвярджае кандыдатуру кіраўніка Эўракамісіі. Але ўсё ж нацыянальныя парлямэнты, нацыянальныя ўрады маюць значна больш шырокія і істотныя паўнамоцтвы.

Так што выбары ў Эўрапарлямэнт — гэта па вялікім рахунку маштабнае і рэпрэзэнтатыўнае дасьледаваньне грамадзкай думкі жыхароў краінаў Эўразьвязу. Аднак вынікі гэтага дасьледаваньня, як і сама грамадзкая думка, прынамсі ўскосна ўплываюць і на рэальную ўладу.

У Эўрапарлямэнце мінулага скліканьня дзейнічалі восем палітычных кааліцыяў, чатыры зь якіх — праэўрапейскія: Эўрапейская народная партыя (EPP), Прагрэсіўны альянс сацыялістаў і дэмакратаў (S&D), Альянс лібэралаў і дэмакратаў за Эўропу (ALDE) і «Зялёныя».

Эўраскептыкаў прадстаўлялі аб'яднаньне Эўрапейскія абʼяднаныя левыя (GUE/NGL) і праварадыкальныя абʼяднаньні Эўропа за свабоду і прамую дэмакратыю (EFDD) і Эўрапейскі альянс людзей і нацыяў (ENF).
І нарэшце, паміж праэўрапейцамі і эўраскептыкамі — блёк Эўрапейскія кансэрватары і рэфармісты (ECR).

Што было і што атрымалася

Некалькі месяцаў таму 30 эўрапейскіх інтэлектуалаў, у тым ліку і Сьвятлана Алексіевіч, выступілі з заклікам да эўрапейцаў падтрымаць праэўрапейскія сілы і спыніць марш нацыяналістаў і папулістаў.

З прычыны гэтага і іншых зваротаў такога кшталту ці зь нейкіх іншых прычынаў, але вынікі папулісцкага маршу на выбарах у Эўрапарлямэнт аказаліся даволі абмежаванымі, калі казаць пра Эўропу ў цэлым. Эўраскептыкі не вялі рэй у Эўрапарлямэнце папярэдняга скліканьня, маючы разам прыкладна 20% галасоў, ня будуць весьці яго і ў новым скліканьні.

Разьмеркаваньне месцаў у Эўрапарлямэнце паміж палітычнымі абʼяднаньнямі паводле папярэдніх ацэнак вынікаў выбараў у траўні 2019 году, (у дужках дынаміка зьменаў у параўнаньні зь мінулай кадэнцыяй Эўрапарлямэнту)
Разьмеркаваньне месцаў у Эўрапарлямэнце паміж палітычнымі абʼяднаньнямі паводле папярэдніх ацэнак вынікаў выбараў у траўні 2019 году, (у дужках дынаміка зьменаў у параўнаньні зь мінулай кадэнцыяй Эўрапарлямэнту)

Праўда, адзінства Эўразьвязу ў пэўным сэнсе вызначаецца моцай самага слабага зьвяна. Brexit стаў сапраўдным палітычным землятрусам ня толькі для Вялікабрытаніі, але і для ўсяго Эўразьвязу. Выпадзеньне аднаго зьвяна, посьпех эўраскептыкаў нават у адной ці некалькіх краінах стварае пагрозу для адзінства зьвязу ў цэлым.

Перамога партыі Brexit ў Вялікабрытаніі на выбарах у Эўрапарлямэнт у хуткім часе зьнішчыць сама сябе — калі краіна ўсё ж выйдзе з ЭЗ, брытанскія эўрадэпутаты страцяць свае мандаты ў Эўрапарлямэнце і унёсак брытанскіх эўраскептыкаў у агульнаэўрапейскі расклад анулюецца.

Парадоксы галасаваньня ў Эўрапарлямэнт

Варта сказаць, што галасаваньне ў Эўрапарлямэнт — усё ж адносны, ускосны паказьнік грамадзкіх настрояў. Парадаксальна, што ў розных краінах менавіта на выбарах у ЭП выбаршчыкі часта зь вялікай ахвотай галасавалі і галасуюць за партыі, якія крытычна ставяцца да Эўразьвязу. Брытанія, можа — самы яскравы, але не адзіны прыклад.

На першы погляд, парадокс: ЭП — інстытут абʼяднанай Эўропы, нашто абіраць туды тых, каму яна не падабаецца? Але пэўная лёгіка ў гэтым ёсьць: паўнамоцтвы ЭП не такія і вялікія, гэта ў большай ступені трыбуна, чым орган улады, і галасаваньне за антыэўразьвязаўскія партыі — гэта своеасаблівае «насыпаньне солі на хвост» нацыянальным урадам і брусэльскай бюракратыі.

Яшчэ адзін парадокс выбараў у ЭП, які меў месца да апошняга часу — сувязь яўкі і паўнамоцтваў. Самай высокай была яўка на выбарах у Эўрапарлямэнт першага скліканьня ў далёкім 1979 годзе, 40 гадоў таму. Тады Эўрапарлямэнт быў нечым кшталту сучаснай Рады Эўропы, толькі трыбунай, але яўка на тыя першыя выбары была 62%. З таго часу яго паўнамоцтвы ўвесь час пашыраліся, але адначасова і зьніжалася яўка. У 2014 годзе, на папярэдніх выбарах, яна складала 42.5%.

Аднак сёлета гэтая тэндэнцыя зьмянілася, у большасьці краінаў ЭЗ і ў цэлым па зьвязе сёлета яўка на выбары ў ЭП была вышэйшай, чым у 2014 годзе, у цэлым па ЭЗ у выбарах узялі ўдзел 51% выбаршчыкаў, гэта найвышэйшая яўка ад 1994 году.

Гэта варта разглядаць як паказьнік росту даверу да Эўразьвязу сярод насельніцтва краінаў, якія яго складаюць, і ў прыватнасьці да Эўрапарлямэнту. Многія крытыкі ЭЗ скардзяцца на ўсеўладзьдзе брусэльскай бюракратыі, якая не абраная народам. Пашырэньне паўнамоцтваў ЭП умацоўвае дэмакратычную легітымнасьць зьвязу.

Людзі ў Брусэлі чакаюць вынікаў галасаваньня ў Эўрапарлямэнт
Людзі ў Брусэлі чакаюць вынікаў галасаваньня ў Эўрапарлямэнт

Галасаваньне ў Нямеччыне і ў Францыі: падабенства і адрозьненьні

У Нямеччыне паводле экзыт-полаў найбольш галасоў набралі хрысьціянскія дэмакраты разам з ХСС — 28%, на другім месцы апынуліся «Зялёныя», адсунуўшы на трэцяе месца сацыял-дэмакратаў. Пры гэтым у параўнаньні з выбарамі ў ЭП і ХДС і сацыял-дэмакраты галасы страцілі, «Зялёныя» набралі больш на 11 адсоткавых пунктаў у параўнаньні з 2014 годам, праварадыкальная «Альтэрнатыва для Нямеччыны» палепшыла вынік на 3 пункты.

У Францыі Нацыянальнае аб’яднаньне Марын Лё Пэн апынулася на выбарах на першым месцы (23.2%), апярэдзіўшы партыю дзейнага прэзыдэнта Эманюэля Макрона (21.9%).

Як бачна з табліцы, якая пададзеная вышэй, Народная партыя і сацыялісты, якія мелі арытмэтычную большасьць у ЭП папярэдняга скліканьня, цяпер яе страцілі. Але ў цэлым эўрааптымістычныя партыі, як і раней, атрымалі пераканаўчую большасьць, а эўраскептычныя сілы, хоць і павялічылі сваё прадстаўніцтва, але не нашмат — з 18% да 22%.

«Заняпад Эўропы» адмяняецца

Так што пахаваньне адзінай Эўропы адмяняецца. Хаця трывожным званочкам у некаторых краінах гэтыя выбары сталі, прынамсі, у Францыі. На апошніх прэзыдэнцкіх выбарах у 2017 годзе там Эманюэль Макрон перамог Марын Лё Пэн зь дзьвюхразовай перавагай, цяпер на выбарах у ЭП іх партыі прыйшлі фактычна з роўным вынікам, зь невялікай перавагай Нацыянальнага аб’яднаньня.

Так што адзінства Эўразьвязу не гарантаванае. І страты, якія панесьлі ў выніку выбараў у ЭП асноўныя эўрааптымістычныя партыі — сьведчаньне крызісу, як палітычнага, так і ідэалягічнага.

Але казаць пра «заняпад Эўропы» не выпадае. Дынаміка яўкі на выбары ў ЭП сьведчыць пра тое, што экстрапаляцыі ў палітыцы — справа рызыкоўная. Яўка на выбарах у ЭП зьніжалася шмат гадоў. І зараз нечакана вырасла. Гэтак і рост папулярнасьці эўраскептычных партыяў, які зафіксавалі выбары ў ЭП — гэта не наканаваньне.

Сьвет мяняецца, Эўропа мяняецца. Часам даволі нечакана.

Новы кіраўнік Украіны адразу ўзяў зь месца ў кар'ер. Сваю інаўгурацыйную прамову ён завяршыў сэнсацыйным абвяшчэньнем пра роспуск парлямэнту.

Сьцісла:

  • Зяленскі абвясьціў пра роспуск Вярхоўнай Рады. Варта чакаць, што гэта выкліча палітычны крызіс ва Ўкраіне.
  • Галоўнай сваёй задачай новы прэзыдэнт Украіны назваў спыненьне агню на Данбасе, аднак не вырашэньне вайскова-палітычнага канфлікту.
  • Прадстаўніцтва замежных гасьцей на інаўгурацыі было даволі нізкім, часткова гэта тлумачыцца тым, што парлямэнт не пагадзіўся на дату цырымоніі, якую прапаноўваў Зяленскі.
  • У драматургіі і рыторыцы інаўгурацыйнай цырымоніі Зяленскі быў верны вобразу свайго сцэнічнага героя сэрыялу «Слуга народу».

Выглядае, што рашэньне прэзыдэнта Зяленскага распусьціць парлямэнт выкліча палітычны крызіс. На мінулым тыдні фракцыя «Народнага фронту» выйшла са складу ўрадавай кааліцыі, паводле закону Вярхоўная Рада ў такім выпадку мае 2 месяцы, каб сфармаваць новую кааліцыю. А ўжо пасьля 28 траўня прэзыдэнт па Канстытуцыі ня меў бы права распускаць парлямэнт – гэта нельга рабіць за паўгода да завяршэньня паўнамоцтваў Вярхоўнай Рады.

Аднак, на думку юрыстаў – прыхільнікаў Зяленскага, рэальна кааліцыя зьнікла ўжо даўно, так што сёньня прэзыдэнт меў права распусьціць парлямэнт. Варта чакаць канфлікту паміж галінамі ўлады. Вярхоўная Рада можа супрацьдзейнічаць рашэньню прэзыдэнта.

Зяленскі паставіў на карту свой аўтарытэт, сваю рэпутацыю — калі ён прайграе гэтае змаганьне, ягонае прэзыдэнцтва пойдзе пад адхон ад пачатку.

Абвестка пра роспуск Рады была самым галоўным у яго інаўгурацыйнай прамове. Але варта адзначыць яшчэ некалькі момантаў.

Самай галоўнай сваёй задачай ён назваў спыненьне канфлікту ў Данбасе. Ён сказаў, што гатовы дзеля гэтага на ўсё, нават на страту сваёй пасады. Гэта азначае гатоўнасьць на непапулярныя і спрэчныя крокі.

Паводле Зяленскага, першы крок — вяртаньне палонных. У гэтым сэнсе тэстам будзе лёс украінскіх маракоў, захопленых Расеяй падчас інцыдэнту ў Керчанскай затоцы.

Расея выстаўляе свае ўмовы міру і нават вяртаньня Данбасу пад кантроль Кіева – гэта фактычна права вэта для Данбасу на рашэньні аб інтэграцыі Ўкраіны ў эўраатлянтычныя структуры.

Дарэчы, пра канкрэтныя пляны гэтай інтэграцыі Зяленскі ў сваёй інаўгурацыйнай прамове не сказаў нічога, ён казаў пра тое, што Эўропа павінная быць у сэрцы і ў галаве ўкраінцаў.

Ня выключана, што праграма-мінімум Зяленскага ў пытаньні ўкраіна-расейскага канфлікту — гэта спыненьне агню, перастрэлак. Хаця ён і казаў, што Данбас і Крым павінны быць вернутыя Ўкраіны, але зрабіў акцэнт менавіта на спыненьні агню, вайны, а не канфлікту як такога.

Гаворачы пра Данбас і Крым, ён сказаў некалькі словаў па-расейску. Лідэр фракцыі Радыкальнай партыі Алег Ляшко зь месца зрабіў яму заўвагу, на гэта Зяленскі адказаў, што Ляшко працягвае падзяляць украінцаў.

З вартых увагі сымбалічных момантаў варта адзначыць загад Зяленскага чыноўнікам не вывешваць ягоныя партрэты ў кабінэтах. Першыя заканадаўчыя прапановы, зь якімі ён выступіў – гэта законы аб скасаваньні дэпутацкай недатыкальнасьці, аб адказнасьці за незаконнае ўзбагачэньне і рэформа выбарчага заканадаўства. На прыняцьцё гэтых прапановаў ён даў цяперашняму складу Вярхоўнай Рады два месяцы.

Ён абвясьціў пра адстаўку генэральнага пракурора, кіраўніка СБУ і міністра абароны (кандыдатуры на гэтыя пасады па законе прапануе прэзыдэнт), а таксама заклікаў урад падаць у адстаўку. Пры гэтым ён працытаваў фразу колішняга прэзыдэнта ЗША Рональда Рэйгана – «урад не вырашае нашых праблем, урад і ёсьць нашай праблемай». Гледзячы па ўсім, прынамсі ва ўрадзе Ўладзіміра Гройсмана новы прэзыдэнт Украіны бачыць найперш праблему.

У драматургіі і рыторыцы інаўгурацыйнай цырымоніі Зяленскі быў верны вобразу свайго сцэнічнага героя сэрыялу «Слуга народу»: ён ішоў на інаўгурацыю пешкі, паціскаў рукі людзям, якія сабраліся вітаць яго, нават падскокнуў, зрабіў сэлфі зь дзяўчынай, якая яго вітала. У сваёй прамове ён сказаў, што кожны ўкраінец – прэзыдэнт. Аднак стыль шоўмэна кантраставаў з жорсткасьцю агучаных ім прапановаў.

Назіральнікі зьвярнулі ўвагу на ня вельмі высокі ўзровень прадстаўніцтва замежных краінаў на інаўгурацыі, на ёй прысутнічалі прэзыдэнты толькі чатырох краінаў, ЗША былі прадстаўленыя на ўзроўні міністра энэргетыкі, Беларусь была прадстаўленая віцэ-прэмʼерам (на інаўгурацыі Пятра Парашэнкі ў 2014 годзе быў Аляксандар Лукашэнка).

Прычынай такога параўнальна нізкага прадстаўніцтва замежных гасьцей часткова было тое, што Вярхоўная Рада прызначыла інаўгурацыю на будзённы дзень, насуперак прапанове Зяленскага правесьці яе ў нядзелю 19 траўня.

Спрэчка мінулага тыдня наконт даты інаўгурацыі сьведчыла пра тое, што сутыкненьне непазьбежнае. Цяпер нічыёй ня можа быць, альбо Зяленскі даможацца роспуску Рады, альбо Рада ня выканае гэтае рашэньне і дасядзіць да кастрычніка, да чарговых выбараў. Паводле апытаньняў, партыя Зяленскага «Слуга народу» можа набраць на датэрміновых выбарах да 40% галасоў.

Сваю прамову Зяленскі скончыў заявай, што раней забаўляў людзей, а зараз зробіць так, каб яны ня плакалі. Гледзячы па ўсім, цікава ва Ўкраіне зараз будзе ў любым выпадку.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG