Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

субота 2 люты 2019

Архіў
студзень люты сакавік красавік травень чэрвень ліпень жнівень верасень кастрычнік лістапад сьнежань
люты 2019
пан аўт сер чац пят суб няд
28 29 30 31 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 1 2 3
Першы званок у беларускай гімназіі, Менск, 1 верасьня 2017

Сумнае, дыскрымінаванае становішча беларускай мовы агульнавядомае. Мізэрная колькасьць беларускамоўных школаў у гарадах, адсутнасьць беларускамоўнай вышэйшай адукацыі, практычна амаль цалкам расейскамоўнае дзяржаўнае тэлебачаньне — вось асноўныя сьведчаньні становішча адной зь дзьвюх дзяржаўных моваў у краіне.

​Пералічаныя чыньнікі — не спантаны выбар насельніцтва. На якой мове чытаць інтэрнэт-выданьні ці кнігі — гэта людзі вызначаюць самі, але якімі мусяць быць моўныя прапорцыі ў школьнай і вышэйшай адукацыі, у дзяржаўных СМІ — вызначае дзяржава.​

Сьцісла:

  • Сытуацыя з мовамі ў адукацыі і дзяржаўных СМІ ў Беларусі вельмі несправядлівая у дачыненьнні да беларускамоўных
  • Сытуацыя ва Ўкраіне прынцыпова іншая, у адпаведных сфэрах забяспечанае інстытуцыйнае дамінаваньне ўкраінскай
  • За 28 гадоў існаваньня незалежнай Украіны моўныя практыкі, моўныя прэфэрэнцыі насельніцтва зьмяніліся нязначна

23 % беларускамоўных. А колькі беларускамоўных унівэрсытэтаў?

І менавіта гэтая дзяржаўная палітыка зьяўляецца відавочна несправядлівай. Паводле апошняга перапісу 2009 году, 53 % беларускага насельніцтва лічаць беларускую мову роднай, 23 % паведамілі падчас перапісу, што па-беларуску гавораць дома.

Многія назіральнікі адзначаюць, што часам адказы на моўныя пытаньні перапісу адлюстроўваюць не сапраўдныя моўныя паводзіны людзей, а іх нацыянальную самаідэнтыфікацыю. Гэта і сапраўды так, але ў любым выпадку відавочна, што чалавек, які адказвае, што гаворыць дома па-беларуску, ставіцца да беларускай мовы больш спрыяльна, чым той, хто называе мовай хатніх зносінаў любую іншую.

Дык вось гэтае, як мінімум больш спрыяльнае стаўленьне да беларускай мовы (а ў ладнай часткі з гэтых 23 % беларускамоўных паводле перапісу — і рэальная моўная практыка) — як яно адлюстраванае ў моўнай палітыцы дзяржавы? У пералічаных галінах — школьніцтве ў гарадах, вышэйшай адукацыі, мове дзяржаўных СМІ — амаль ніяк. Адлюстраванае паводле папулярнай, аднак непраўдзівай формулы «Ды ўсе ў Беларусі па-расейску гавораць». Як усе? 23 % — гэта зусім ня нуль.

Моўная дзяржаўная палітыка ў Беларусі істотна адрозьніваецца ў горшы бок ад моўнай палітыкі ў іншых афіцыйна дзьвюх- і шматмоўных дзяржавах: Ірляндыі, Фінляндыі, Бэльгіі, Швэйцарыі.

Цяперашняя моўная дзяржаўная палітыка безумоўна мусіць быць зьмененая зь меркаваньняў найперш справядлівасьці. Велізарная, да чвэрці, частка насельніцтва павінна мець магчымасьць прынамсі вучыць сваіх дзяцей на той мове, на якой гаворыць зь імі, павінна мець магчымасьць чуць гэтую мову на дзяржаўным тэлебачаньні.

І гэтага цалкам можна дамагчыся, зрабіць гэта — абавязак дзяржавы.

А як яно ва Ўкраіне?

Аднак ёсьць таксама пытаньне, ці можна дамагчыся большага, аб чым мараць некаторыя? Паводле іх, уся справа — наагул у дзяржаўнай палітыцы. Стаялі б на чале дзяржавы сапраўдныя беларусы, праводзілі б адпаведную палітыку — дык сытуацыя з мовамі зьмянілася б у краіне вельмі хутка на адваротную цяперашняй і беларуская мова запанавала б, стала б дамінуючай.

Але ці зьмянілася б, а дакладней, наколькі зьмянілася б?

Прыклад вельмі блізкі беларусам — Украіна. У беларускіх спрэчках наконт моўнай палітыкі досьвед Украіны нярэдка прыводзіцца ў якасьці прыкладу, маўляў, вось як трэба рабіць і ў Беларусі. Ва Ўкраіне і да здабыцьця незалежнасьці ўкраінскай мовы ў грамадзкім ужытку было больш, чым беларускай — у Беларусі. Але за гады незалежнасьці быў істотна павялічаны інстытуцыйны абшар украінскай.

Дзяржаўнасьць адной украінскай мовы замацаваная там у Канстытуцыі, і гэтае палажэньне заставалася нязьменным усе гады незалежнасьці, пры ўсіх прэзыдэнтах, уключна зь Януковічам.

Колькасьць школаў на ўкраінскай істотна павялічылася, яны па краіне ўжо даўно пераважаюць, гэта там ня ўчора, не з 2014 году, адбылося, беларуская сытуацыя з парай школак на беларускай на гарады ў сотні тысячаў жыхароў — ва Ўкраіне нешта падобнае немагчыма сабе ўявіць. Вышэйшая адукацыя ва Ўкраіне пераважна ці нават цалкам — на ўкраінскай. Поўная супрацьлегласьць Беларусі, дзе беларускамоўных ВНУ проста няма.

Ну і дзяржаўнае ТБ проста ўсё па законе на ўкраінскай. Прыватнае — ладнай, калі не пераважнай, часткай таксама на ўкраінскай. І ня толькі таму, што гэтага патрабуе закон.

Статус украінскай мовы ва Ўкраіне — зусім іншы, чым беларускай у Беларусі. Але які вынік гэтыя велізарныя высілкі дзяржавы далі ў сэнсе зьмены моўных практык, моўных прэфэрэнцый насельніцтва?

Колькі ўкраінцаў гавораць па-ўкраінску?

Інстытут сацыялёгіі Акадэміі навук Украіны ад пачатку незалежнасьці робіць амаль штогадовы маніторынг стану грамадзтва, сярод пытаньняў, якія задаюцца падчас гэтых апытаньняў, ёсьць і пытаньні пра мову — якая ваша родная мова і якой мовай вы пераважна карыстаецеся дома.

Дадзеныя апытаньняў да 2012 году апублікаваныя на сайце інстытуту (​Українське суспільство 1992-2012. Стан та динаміка змін. Соціологічний моніторинг. — К.. Інститут соціології НАН України, 2012. стар. 579). Дадзеныя за апошнія гады, уключна зь леташнімі, былі прадстаўленыя мне на маю просьбу аддзелам мэтадалёгіі і мэтадаў сацыялёгіі інстытуту, за што выказваю супрацоўнікам інстытуту сваю падзяку.

Вынікі гэтых апытаньняў, якія ахопліваюць 26 гадоў існаваньня незалежнай Украіны, адлюстраваныя ў двух наступных графіках.

Графік 1. Родная мова, %

Графік 2. На якой мове Вы пераважна размаўляеце дома?, %

Асаблівасьць абодвух графікаў — у тым, што моўныя практыкі ва Ўкраіне аказваюцца даволі стабільнымі. Долі насельніцтва з роднай украінскай і расейскай большую частку пэрыяду назіраньняў вагаліся вакол нязьменных паказьнікаў з амплітудай у 2-3 адсоткавыя пункты.

Новая тэндэнцыя — пэўны рост долі тых, для каго ўкраінская — родная, выявілася фактычна толькі пасьля 2014 году. Гэта стала найперш вынікам трагічных падзеяў ва Ўкраіне — анэксіі Расеяй Крыму і вайны ў Данбасе, у выніку якіх цэнтральны ўрад страціў кантроль над ладнай часткай сувэрэннай тэрыторыі краіны, населенай пераважна расейскамоўнымі. Прынамсі, украінскія сацыёлягі на гэтых тэрыторыях ня могуць праводзіць ніякіх дасьледаваньняў.

Нельга выключаць і таго, што канфлікт з Расеяй спарадзіў эфэкт псыхалягічнай нацыянальнай мабілізацыі, людзі вастрэй, чым раней, адчулі сябе ўкраінцамі, што і адбілася на адказах на пытаньне аб роднай мове. Аднак нават вайна кардынальна сытуацыю не зьмяніла. У параўнаньні з далёкім 1992 годам доля насельніцтва з роднай украінскай вырасла на 2018 год на 10 адсоткавых пунктаў, доля тых, у каго родная — расейская, зьнізілася на 7 пунктаў.

Яшчэ меншыя зьмены адбыліся адносна мовы хатніх зносінаў. За 26 гадоў доля ўкраінскамоўных павялічылася на 7 адсоткавых пунктаў, расейскамоўных засталося прыкладна столькі ж, колькі было ў 1992 годзе, на 8 пунктаў зьменшыўся адсотак тых, хто ў хатніх зносінах ужывае абедзьве мовы ў роўнай ступені.

А як жа мэтанакіраваная дзяржаўная палітыка на падтрымку ўкраінскай мовы, як жахлівая вайна? Ну вось такім аказаўся сумарны ўплыў, эфэкт. Ненулявым, заўважным. Але каб кардынальна памяняць моўныя прыярытэты, практыкі насельніцтва — гэтага не адбылося і блізка.

Беларусь-Украіна: падабенства і адрозьненьні

Зразумела, можна сказаць, што Беларусь — не Ўкраіна, што ў Беларусі ўсё можа быць і будзе па-іншаму. Ну дык у сьвеце наагул няма тоесных краінаў, няма краінаў з абсалютна аднолькавай моўнай сытуацыяй.

Але досьвед іншых краінаў, у нечым падобных на Беларусь, прымушае не асабліва спадзявацца на цудатворную ролю дзяржавы ў пытаньні моўнага адраджэньня. Нешта і нямала, яна безумоўна можа. Некаторыя рэчы яна і мусіць рабіць, калі прэтэндуе на статус мінімальна цывілізаванай — а менавіта забясьпечваць моўныя правы прынамсі велізарных моўных групаў насельніцтва.

Але збудаваць моўныя «новае неба і новую зямлю», кардынальна зьмяніць моўныя суадносіны, прапорцыі сама па сабе дзяржава ня ў стане. Прынамсі, ня ў стане адна. У стане, калі пры гэтым грамадзтва, мільёны людзей, захоча гэтай кардынальнай зьмены, будзе прагнуць яе.

А вось справядлівыя прапорцыі ў моўнай палітыцы дзяржава ў стане ўсталяваць і сама.

Беларускі бок пастаўлены перад дылемай — альбо больш глыбокая інтэграцыя і тады пажаданьні Менску па газу і нафце будуць задаволеныя, альбо інтэграцыя застаецца на цяперашнім узроўні, і тады асабліва на саступкі Расеі Беларусі разьлічваць не даводзіцца.

Ультыматум

Менавіта гэта адбылося падчас выступу прэм'ера Расеі Дзьмітрыя Мядзьведзева на саюзным Саўміне ў Берасьці. Размова ідзе пра рэалізацыю палажэньняў паўзабытай дамовы аб Саюзнай дзяржаве — адзіная валюта, адзіны суд, адзіная мытня.

Пакуль толькі пра гэта. Але варта нагадаць, што дамова прадугледжвала і далейшыя крокі ў інтэграцыі — прынамсі шлях да адзінага парлямэнту і адзінага прэзыдэнцтва.

Па структуры цяперашняя прапанова, агучаная Мядзьведзевым, падобная на прапанову Ўладзіміра Пуціна ад 2002 году, на так званае «аддзяленьне мух ад катлет»: ці Беларусь банальна ўступае ў склад Расейскай Фэдэрацыі, ці менш адказнае збліжэньне, «кшталту як у Эўразьвязе», паводле тагачасных словаў Пуціна.

І цяпер Мядзьведзеў таксама кажа пра два шляхі далейшага разьвіцьця інтэграцыі — ці рэалізацыя палажэньняў дамовы аб стварэньні саюзнай дзяржавы, ці «кансэрватыўны шлях». Выбар як бы пакідаецца за Беларусьсю. Але ня трэба забываць кантэкст.

Цана эканамічнай палёгкі

На парадку дня ў двухбаковых адносінах — цана на газ, зьніжэньня якой дамагаецца Беларусь, і падатковы манэўр, кампэнсацыі за які хоча Менск.

Днямі расейскі віцэ-прэмʼер Дзьмітры Козак адмовіўся размаўляць на гэтыя тэмы зь беларускай урадавай дэлегацыяй да вызначэньня далейшага шляху інтэграцыі.

І з гэтага дэмаршу, і зь сёньняшняй заявы Мядзьведзева можна зразумець, што беларускі бок пастаўлены перад дылемай — альбо больш глыбокая інтэграцыя, рэалізацыя дамовы аб саюзнай дзяржаве ад 1999 году, і тады пажаданьні Менску па газу і нафце будуць задаволеныя, альбо інтэграцыя застаецца на цяперашнім узроўні і тады асабліва на саступкі Расеі Беларусі разьлічваць не даводзіцца.

І лёгіка тут такая: цана эканамічных дабротаў і палёгкаў — паглыбленьне інтэграцыі. Пакуль толькі прыгаданыя агульная валюта, суд, мытня. Альбо плаціце ўсім гэтым альбо, як і запісана ў дамове аб Эўразійскім эканамічным саюзе, роўнасьць у нафтагазавай сфэры пераносіцца на далёкую пэрспэктыву 2025 году.

Чым адкажа Менск

Ускосна пра тое, якой хутчэй за ўсё будзе рэакцыя Менску, сьведчыць заява беларускага прэмʼера Сяргея Румаса на тым жа саюзным Саўміне пра тое, што падпісаньне дамовы аб узаемным прызнаньні візаў адкладаецца з той прычыны, што беларускі бок не зрабіў усіх належных унутрыдзяржаўных працэдур.

Гэтае тлумачэньне больш падобнае на дыпляматычную адгаворку. Фактычна, Менск адмовіўся ўхваліць і той невялічкі крок у бок паглыбленьня інтэграцыі, які быў даўно абгавораны, і які ў значна меншай ступені замахваецца на беларускі сувэрэнітэт, чым прапановы Мядзьведзева.

Напэўна, заўтра на прэсавай канфэрэнцыі для расейскіх СМІ Аляксандар Лукашэнка агучыць афіцыйны адказ на заяву Мядзьведзева, які сфармуляваў, зразумела, ня ўласныя пажаданьні, а пазыцыю Крамля.

Сёньняшняя адмова падпісаць візавае пагадненьне сьведчыць хутчэй пра тое, што адказ прэзыдэнта Беларусі будзе адмоўным. Як адмоўным ён быў і 16 гадоў таму на прапанову Беларусі стаць шасьцю губэрнямі Расеі.

Ці быў ультыматум нечаканым

У сьвятле сёньняшняй заявы Мядзьведзева робяцца больш зразумелымі і публічная спрэчка Лукашэнкі з Пуціным на нядаўнім саміце ЭАЭС, і дзіўная сустрэча кіраўніка дзяржавы з паслом Нямеччыны.

Наўрад ці прапанова пра адзіную валюту, мытню і суд была нечаканай для Лукашэнкі. Гледзячы па ўсім, ён пра падрыхтоўку да гэтага «інтэграцыйнага наступу» ведаў і здагадваўся даўно.

І таму разважаў над тым, як яго адбіць. Захадам, зь яго цяперашнім бачаньнем Расеі, прапанова Мядзьведзева будзе ўспрынятая ледзь ня як чарговая анэксія, паводле вядомага горкага жарту, як «удар пернікам», як дзеяньне, якое стаіць у адной чарзе з Абхазіяй і Паўднёвай Асэтыяй, Крымам і Данбасам.

Таму палітычна Захад безумоўна падтрымае Лукашэнку, калі ён будзе пярэчыць прапанове Крамля. Пакуль сытуацыя не патрабуе фізычнай, узброенай абароны сувэрэнітэту Беларусі — Менску «ветліва» прапанавана, мае права адмовіцца. Да таго ж гатоўнасьць Захаду абараняць вайсковай сілай нават сваіх сяброў усе могуць бачыць на прыкладзе Ўкраіны.

Чым дапаможа Захад

Але дапамагчы Беларусі фінансава Захад у гэтай сытуацыі, напэўна, мог бы. Бо пытаньне, прынамсі ў яго цяперашняй пастаноўцы, у грошах. Будуць у Беларусі грошы, скампэнсуюць ёй яе страты — зьнікае ўльтыматыўная подбіўка прапановы аб паглыбленьні інтэграцыі. А нашто самой па сабе Беларусі яе паглыбляць, калі грошы будуць?

Да сёньняшняга дня Захад мог і не плаціць. Цяпер, зразумела, за прадухіленьне чагосьці важнага можа і варта заплаціць.

Нечаканы эфэкт ультыматуму

Прапанова Крамля зьяўляецца ўдарам па яго ўласным дзецішчы — па Эўразійскаму эканамічнаму саюзу. Заявай Мядзьведзева ў Берасьці Масква паказала і Астане, і Ерэвану, і Бішкеку, што можа чакаць і іх у агляднай будучыні. І наўрад ці гэты вобраз ім спадабаецца.

І гэта таксама фактар, хаця і ня надта важкі, які будзе падштурхоўваць Менск да адмоўнага адказу.

Момант ісьціны

Але ў любым выпадку для Беларусі, для грамадзтва наступае момант ісьціны. Менавіта для Беларусі і грамадзтва, не адно для Лукашэнкі.

Набываюць рэальныя рысы, на першы погляд, абстрактныя спрэчкі пра нацыянальную ідэнтычнасьць. Беларусам прапанавана — вы не зьбяднееце, а можа нават і пабагацееце, калі прымеце запрашэньне ў царства Пуціна. Ну ня тое каб наўпрост заўтра «Пуцін — прэзыдэнт беларусаў», але ў гэтым кірунку.

А не — дык не, тады давядзецца зацягнуць паясы. Пакуль ніякіх «зялёных чалавечкаў» няма, але ёсьць выбар паміж платай сувэрэнітэтам ці грашыма, якіх стане менш у кішэнях беларусаў.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG