Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

серада 13 люты 2019

Архіў
студзень люты сакавік красавік травень чэрвень ліпень жнівень верасень кастрычнік лістапад сьнежань

Трагедыя ў школе ўражвае тым, што адносна яе не спрацоўваюць звыклыя тлумачэньні. Ад пачатку дадам, што ўсе дэталі пакуль невядомыя. Але звычайна сур’ёзныя прычыны ў такіх справах усплываюць адразу. У гэтай жа справе чым далей, тым менш зразумела.

Сьцісла:

  • Звыклыя тлумачэньні не пасуюць да трагедыі ў Стоўпцах
  • Рэакцыя ўсіх на стаўбцоўскія забойствы — зьбянтэжанасьць і неадэкватнасьць папрокаў і прапановаў падзеі
  • Д’яблам апантаны: магчыма, такая старамодная несучасная ацэнка — самая адэкватная

Ніводнае звыклае тлумачэньне не пасуе

Праблемная сям’я, праблемны падлетак? Ды не, ніхто пра гэта не гаворыць — ні суседзі, ні аднаклясьнікі падазраванага, ні настаўнікі. Нармальная звычайная сям’я, хлопец хутчэй дамасед. Цкаваньне ў школе, зьдзекі? Пакуль пра гэта выразна не заяўляюць. Пра настаўніцу сьведчыць тое, што дзеці кінуліся яе абараняць, ратаваць, рызыкуючы сваім жыцьцём. Не за кожную кінуліся б.

Ну і ўражваюць словы і рэакцыя маці падазраванага: ня толькі яе поўная роспач, неразуменьне, з чаго, але і словы сына, якія ён, па яе словах, сказаў бацьку — «Я нічога ня памятаю, я нічога ня ведаю».

Паўтаруся: усе дэталі пакуль невядомыя. Зразумела, аднак, што звыклыя тлумачэньні, калі яны прыдатныя, таксама мала што тлумачаць. Шмат праблемных сем’яў, дзеці нярэдка цкуюць адны адных, настаўнікі розныя бываюць. Аднак ня ўсе дзеці з псыхалягічнымі цяжкасьцямі рэжуць сваіх настаўнікаў і аднаклясьнікаў. Так што калі нават гэта ўсё ёсьць, забіваюць не таму. Ці ня толькі таму. А зь нейкай іншай, можа галоўнай прычыны.

А тут наагул нічога няма, ніякіх рацыянальных тлумачэньняў. І таму ў рэакцыях самых розных людзей выразны чыньнік — зьбянтэжанасьць, неадпаведнасьць папрокаў і прапановаў падзеі.

Парад разгубленасьцяў

Піша паважаная Ганна Севярынец, таксама настаўніца — шмат гвалту ў шоў-бізнэсе. Шмат. І мільёны дзяцей тое бачаць. І ня рэжуць нікога. І што рабіць, калі шмат — да камісіі Чаргінца зьвярнуцца, каб забараніў? Дык сама Ганна скажа, што ня трэба. А што можна зрабіць?

Вось яшчэ адно падобнае меркаваньне — Мікалая Іванчанкі, былога памочніка прэзыдэнта: «Ідзе хваля гвалту з экранаў. Паглядзіце гэтыя расейскія фільмы!»

Паглядзіце амэрыканскія, нямецкія, любыя. Дык мільёны і глядзяць. І гэта тлумачэньне?

Ці экспэрт разважае: ціхі быў хлопчык, дык менавіта ў ціхіх часам такое і здараецца, трэба ім асаблівую ўвагу. Дык і ад ня ціхіх бывае ўсякае — і імі трэба займацца, і ціхімі. Атрымліваецца, што ўсімі трэба займацца. А калі? І як? Не прыставіш жа да кожнага падлетка прафэсійнага псыхоляга, а ў настаўніцы 24 гадзіны ў суткі, шмат іншай працы.

Фрэнд у ФБ заўважае — дык гэта таму што Лукашэнка. Ну як жа безь яго? Але ў Амэрыцы — Трамп. А да яго быў Абама. Не дыктатары, здаецца, але там падобныя гісторыі, ды яшчэ і з агнястрэльнай зброяй — ледзь не штомесяц. Трамп вінаваты.

Ну там можна сказаць, што ў зброі справа. Але той жа стаўбцоўскі выпадак паказвае, што зброяй можа быць усё. І таксама развагі — а як ён прайшоў з нажом у школу? Ну дык школа — гэта не аэрапорт. Рамкі паўсюль не паставіш.

Насамрэч ня менш зьбянтэжанай была і рэакцыя Аляксандра Лукашэнкі. Поўны бардак у нас ў адукацыі — вынес вэрдыкт кіраўнік дзяржавы. Вельмі можа быць. Можна нават прыгадаць, што дзяржавай, дзе такі бардак, ён кіруе ўжо амаль чвэрць стагодзьдзя, і новага міністра адукацыі ён жа нядаўна прызначыў. Але ў пэўнае апраўданьне і кіраўніка дзяржавы, і міністра можна спытаць — а адсутнасьць бардаку як бы менавіта гэтую трагедыю прадухіліла?

Што канкрэтна зьмяніла б? Ператварыць кожную школу у вайсковы форт, ставіць міліцэйскі пост? Дарэчы, праваахоўныя органы патлумачылі, што нейкія мінімальныя меры бясьпекі ў той школе былі. І міліцыя адрэагавала на злачынства даволі хутка.

Можа быць самую глыбокую рэч сказаў архібіскуп Тадэвуш Кандрусэвіч, заўважыўшы, што «Тры пакаленьні атэізацыі не прайшлі дарма».

Ну літаральна і гэтыя словы — хутчэй паказьнік той самай разгубленасьці. Ужо як людзі рэзалі адзін аднаго падчас рэлігійных войнаў, дык куды ўжо цяперашняму ўзроўню гвалту да таго. І Амэрыка, дзе такія выпадкі, паўтаруся, адбываюцца з сумнай рэгулярнасьцю, вельмі рэлігійная краіна, у адрозьненьні ад сэкулярызаванай Беларусі.

Д’ябал у яго ўсяліўся

Але думка сьвятара — і пра стаўленьне да трагедыі. Ня надта адукаваная бабуля — глыбокая верніца — сказала б пра стаўпецкага Вадзіма М. — д’ябал яго апанаваў. Старамодна так, несучасна, ненавукова.

А можа — гэта і ёсьць самае дакладнае тлумачэньне. Не, абцяжараныя ведай прафэсіяналы-псыхолягі можа скажуць пра імгненнае вар’яцтва, памутненьне розуму. Але хіба гэта ня тое самае, толькі абгорнутае ў сучасныя словы, што і сэнтэнцыя наконт д’ябла?

Яно не заўсёды так. Але ў стаўпецкім выпадку — падаецца, што так.
Мы — людзі рацыянальнай, людзі сэкулярнай эпохі. Але пра бездані, пекла чалавечай душы мы па сутнасьці ведаем столькі ж, колькі і нашы продкі.

Але мы дзеці сваёй эпохі, мы ня можам без рацыянальных тлумачэньняў. Мы іх шукаем і прыдумляем. І бянтэжымся, калі адчуваем, што яны — не да справы, на халастым ходзе.

Поўны бардак, гвалт ў рэкляме і шоў-бізнэсе — кепска, зразумела. Мы ж ня можам сказаць: а нічога нельга было зрабіць, ніяк нельга было вось менавіта гэтае злачынства прадухіліць. Іншыя — можна было. А гэтае — не.

І нічога, ніякія меры паўтарэньне ізноў жа менавіта такога злачынства не прадухіляць. Але ж такое страшна сказаць.

Не, бардак выправіць — дык варта, выхаваньнем дзяцей займацца і сапраўды трэба. Аднак вы і праўда верыце, што гэта перашкодзіць д’яблу ўсяліцца ў яшчэ адну чалавечую душу?

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Перапіс насельніцтва 2009 год

«У паўсядзённым жыцьці руская мова займае лідзіруючыя пазыцыі, яе выкарыстоўваюць ад 49% да 78% грамадзян. Маюць зносіны на так званай «трасянцы» у сярэднім па 43,5% апытаных. Беларускай мовай у паўсядзённым жыцьці грамадзяне карыстаюцца вельмі рэдка (у сярэднім 3% рэспандэнтаў)» — напісана ў сьвежай справаздачы Інфармацыйна-аналітычнага цэнтру пры прэзыдэнце Беларусі.

Іншымі словамі, паводле ацэнкі сацыёлягаў пры прэзыдэнце, беларуская мова ўжо практычна мёртвая, беларусы гавораць ці па-беларуску, ці на трасянцы. Варта заўважыць, што падобную выснову экспэрты ІАЦ робяць ужо рэгулярна некалькі гадоў.

Са справаздачы ІАЦ 2013 году:

Значная частка апытаных (у сярэднім па 39%) маюць зносіны на так званай трасянцы. Беларускай мовай у побыце, па прызнаньні рэспандэнтаў, яны карыстаюцца вельмі рэдка (у сярэднім 3%).

Са справаздачы ІАЦ 2015 году:

Значная частка апытаных (каля 40%) мае зносіны на так званай «трасянцы». Што тычыцца беларускай мовы, то ў побыце, па прызнаньні рэспандэнтаў, ёй карыстаюцца вельмі рэдка (у сярэднім па 4%)

Са праваздачы ІАЦ 2016 году:

Адзначылі, што маюць зносіны на так званай «трасянцы» у сярэднім па 42% апытаных. Беларускай мовай у паўсядзённым жыцьці грамадзяне карыстаюцца вельмі рэдка (адзначылі ў сярэднім па 2% рэспандэнтаў)

Абгрунтаваньнем такой высновы зьяўляюцца дасьледаваньні
нямецкага навукоўца Гердта Хентшаля, праведзеныя ў супрацоўніцтве з БДУ. ІАЦ ў сваёй справаздачы 2019 годзе наўпрост спасылаецца на працы Хентшаля.

У апытаньні, праведзеным Гердам Хентшалем ў Беларусі, доля беларусаў, якія размаўляюць па-беларуску, складала ўсяго 4.39% (табл.4), пры гэтым апытаньне праводзілася толькі сярод гараджан.

Паводле перапісу 2009 году, сярод гараджан па-беларуску гаварылі 11,3%, сярод жыхароў вёскі — 58.7%.

Нямецкі навуковец, пры ўсёй спрэчнасьці яго падыходаў, усё ж карэктна апісвае абмежаваньні свайго дасьледаваньня.

Для ІАЦ беларускай вёскі як быццам не існуе. У Хентшаля сярод апытаных ім беларусаў-гараджан па-беларуску гаварылі каля 4%, у ІАЦ сярод усіх апытаных, у тым ліку і сялян... каля 3%. Як гэта можа быць?

Для параўнаньня варта прывесьці дадзеныя іншага сацыялягічнага цэнтру — НІСЭПД. У НІСЭПД сярод варыянтаў адказу на пытаньне, на якой мове рэспандэнты размаўляюць дома, была опцыя — на дзьвюх мовах: і на беларускай і на рускай.

Вось як выглядаў трэнд моўных пераваг па апытаньнях НІСЭПД.

Якой мовай, у асноўным, Вы карыстаецеся ў паўсядзённых зносінах?

1994

1999

2001

2006

2007

2010

2013

2015

Беларускай

17,3

3,3

1,7

3,5

5.2

2,1

3,3

3,3

Рускай

66,6

41,9

46,4

61,0

54.2

63,8

57,5

68,5

І беларускай, і рускай

7,0

26,5

20,9

12,9

14.3

12,1

15,9

11,8

Зьмяшанай (трасянкай)

6,4

27,1

30,0

21,4

24.0

21,8

22,1

16,2

І паводле гэтых дасьледаваньняў толькі па-беларуску гаворыць няшмат людзей, але ўсё ж па-беларуску (разам з рускай) размаўляюць ня лічаныя адсоткі. І згодна з гэтымі апытаньнямі трасянка — мова ўсё ж не амаль паловы насельніцтва, не 40%, а прыкладна ўдвая меншай долі.

Дадзеныя НІСЭПД у прынцыпе не супярэчаць дадзеным перапісаў. Калі чалавек кажа ў апытаньні, што ён кажа дома на дзьвюх мовах, у перапісе ён можа адказаць, што гаворыць дома пераважна па-беларуску. Тут няма супярэчнасьці.

Згодна з ужо шматгадовымі дадзенымі ІАЦ значная частка беларусаў, якія адказалі на пытаньне перапісу пра мову хатніх зносінаў, проста хлусы. Калі прыняць гэты падыход, з 23%, якія адказалі на пытаньне перапісу 2009 года, што гавораць дома па-беларуску, 20% банальна зманілі.

Але ці так гэта? У апытаньнях ІАЦ проста адсутнічаў варыянт адказу — карыстаюся ў хатніх зносінах дзьвюма мовамі. Тым самым рэспандэнтам накідаўся выбар, складаная карціна моўных паводзін штучна заганялася ў вузкія рамкі.

Варта параўнаць гэты падыход з падыходам украінскіх навукоўцаў з Інстытуту сацыялёгіі НАН Украіны. У іх у шматгадовых дасьледаваньнях пра моўныя паводзінах варыянты адказаў аб пераважнай мове хатняга зносін былі — украінская, руская, абедзьве мовы ў роўнай ступені. Суржык — украінскі аналяг трасянкі — увогуле не прапаноўваўся як варыянт адказу. Хоць ні для каго не сакрэт, што рэальна немалая частка ўкраінскага насельніцтва гаворыць менавіта на суржыку, па меншай меры, у некаторых жыцьцёвых сытуацыях.

«Дык людзі так адказваюць на пытаньні ІАЦ,» — скажа чытач. Яны так адказваюць, таму што ў іх так пытаюцца. На пытаньні перапісу таксама людзі адказвалі, і прычым мільёны беларускіх грамадзян, у адрозьненьні ад усяго тысячы апытаных ІАЦ.

ІАЦ — дасьледчы цэнтар пры прэзыдэнце Рэспублікі Беларусь. Можна меркаваць, што сацыялягічныя дадзеныя гэтага цэнтру маюць першачарговае значэньне для кіраўніцтва краіны ў параўнаньні з дадзенымі любых іншых сацыялягічных цэнтраў.

І якія ж высновы вынікаюць з гэтых дадзеных? Беларуская мова ўжо мёртвая, яе ўжо няма, амаль ніхто не размаўляе на ёй. І гэтую выснову ІАЦ ў сваіх штогадовых справаздачах забівае з году ў год, як цьвікі ў труну беларускай мовы.

Калі ўлада верыць у гэтую выснову — гэта, магчыма, ужо мае і будзе мець прамыя практычныя наступствы. І ў сфэры адукацыі, і ў палітыцы ў сфэры мэдыя, і шмат яшчэ ў чым.

Тады, дарэчы, і моўныя пытаньні перапісу, якая адбудзецца ў гэтым годзе, павінны быць па розуме кардынальна перафармуляваныя. У перапісу 2009 году варыянты адказаў на пытаньне «На якой мове Вы звычайна размаўляеце дома?» былі — беларуская, руская і іншая мова.

Калі дадзеныя ІАЦ — гэта апошняя мудрасьць гэтага сьвету, то якая такая беларуская мова? Тады варта ў перапісе 2019 году прадугледзець варыянты — трасянка, руская і іншая мова.

Рабіць гэтага не варта. Перш за ўсё таму, што дадзеныя ІАЦ — гэта няпраўда. Няпраўда і таму, што ў варыянтах адказаў на пытаньні цэнтру няма опцыі «дзьве мовы хатніх зносін». Няпраўда і таму, што дадзеныя ІАЦ пра моўныя паводзіны ўсяго насельніцтва вельмі дзіўным чынам супадаюць з дадзенымі прафэсара Хентшаля, атрыманымі на падставе апытаньня толькі гарадзкога насельніцтва Беларусі.

Нядаўна я апублікаваў на TUT.BY новыя дадзеныя перапісу 2009 года аб моўных паводзінах насельніцтва Беларусі.

Паводле гэтых дадзеных па-беларуску гавораць у большай ступені жыхары вёскі, асобы з невысокім адукацыяй, сталага ўзросту. Аднак яны па-беларуску гавораць. І яны грамадзяне Беларусі, яны людзі ў рэшце рэшт.

А спытаеце іх: «А вы выпадкова не на трасянцы гаворыце?», дык яны цалкам верагодна і адкажуць: «Ну так, мы ж людзі невучоныя, папросту гаворым, пэўна тое трасянка і ёсьць».

Пры тым, што рэальна іх гаворка можа быць цалкам правільнай беларускай. Расейцы, між іншым, таксама далёка не ўсе гавораць, як нябожчык акадэмік Ліхачоў. Тым не менш іх гаворка — гэта руская гаворка пры ўсіх няправільнасьцях і варыяцыях. Прафэсар Хентшаль, дарэчы, у сваіх працах адзначае, што аднесьці тую ці іншую гаворку да беларускай або трасянкі — даволі складаная лінгвістычная навуковая задача.

У гэтым сэнсе ўсе дасьледчыкі апэравалі і апэруюць самаацэнкамі саміх людзей — і Белстат падчас перапісу, і сацыёлягі НІСЭПД, і сацыёлягі, якія рабілі апытаньне для Хентшаля, і сацыёлагі ІАЦ. Але калі заганяць людзей у вузкую сетку катэгорый, дзе беларускай мове проста няма месца, як гэта робіць ІАЦ, то яе і ня будзе. Такая мяккая дэбеларусізацыя.

Каму гэта трэба? І навошта?

Перадрук з парталу TUT.BY

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG