Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

пятніца 8 лістапад 2019

Архіў
лістапад 2019
пан аўт сер чац пят суб няд
28 29 30 31 1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 1
Дэманстрацыя працоўных у Менску, люты, 1917 год

У 1991 годзе ў Беларусі адбылося прыкладна тое ж самае, што і ў кастрычніку-лістападзе 1917 году, толькі з пераменай роляў.

Сьцісла:

  • У Менску палітычны крызіс кастрычніку-лістапада 1917 году вырашыўся без узброенага сутыкненьня
  • На беларускіх землях было тады троеўладзьдзе
  • Перамога бальшавікоў была забясьпечаная псыхалягічнай, а не сілавой перавагай
  • У 1991 годзе ў Беларусі адбылося прыкладна тое ж самае, што і ў кастрычніку-лістападзе 1917 году, толькі з пераменай роляў

Напярэдадні чарговай гадавіны кастрычніцкай рэвалюцыі (ці перавароту) давялося пачытаць сёе-тое, што адбывалася ў Менску 102 гады таму. Я не гісторык, знаўцам ня стаў. Адмыслоўцы мяне паправяць, калі я памыляюся.

Але ўбачыў у тых падзеях некаторыя моманты, павучальныя, магчыма, і для цяперашняга часу. І, магчыма, пэўны нацыянальны архетып, які не мяняецца і за стагодзьдзе.

Вельмі важны момант — у Менску, у адрозьненьні ад Петраграду, не дайшло да стральбы. Было на мяжы, нейкія ўзброеныя сілы былі на абодвух баках — і ў бальшавікоў і ў іх апанэнтаў, але да страляніны не дайшло.

Не, гвалту хапала, і маёнткі палілі, асабліва калі вязьняў дэзэрцірскага лягеру вызвалілі пасьля петраградзкага перавароту.

Але ад уласна палітычнага гвалту ўстрымаліся ўсе. Можа, таму што беларусы?

Менскае троеўладзьдзе

Тым цікавей, як адбылася зьмена. Адразу пасьля перавароту ў Піцеры абазначылася ў Менску двоеўладзьдзе, нават троеўладзьдзе: Савет, дзе рэй вялі бальшавікі, Менская гарадзкая дума, і войска, Заходні фронт.

Савет, бальшавікі, адразу ж падтрымалі Леніна і Троцкага, адразу абвясьцілі сябе ўладай, хуценька стварылі ўжо зусім закрытую структуру, чыста бальшавіцкую — Вайскова-рэвалюцыйны камітэт.

Дума, дзе рэй вялі эсэры і Бунд, пераварот у Петраградзе асудзіла, назвала злачынствам, утварыла свой Камітэт абароны рэвалюцыі, антыбальшавіцкі па сутнасьці.

Тады рэвалюцыяй кляліся ўсе, левыя ідэі былі абсалютна дамінуючыя.

І пэўны пат — назапашваньне сілаў, псыхалягічнае дужаньне. На якое глядзіць зьбянтэжанае войска. Яно ўжо ў лютым адвярнулася ад свайго галоўнакамандуючага, ад цара, цяпер і наступную ўладу ў Петраградзе нібыта скінулі. А хто ж цяпер сапраўдная ўлада? Пры гэтым у войску напоўніцу ідзе бальшавіцкая агітацыя.

«Вінтоўка спараджае ўладу»

Гэтую максіму выказаў Мао Цзэдун значна пазьней за кастрычнік 1917 году. Але менскія бальшавікі тады, нібыта, ёй і кіраваліся. Але не гэта ці, прынамсі, ня толькі гэта, вырашыла сытуацыю. Тут з клясыкам камунізму можна і паспрачацца.

У Менску адразу пасьля перавароту ў Петраградзе бальшавікі фармуюць баявыя злучэньні, міліцыю ў яе першасным, гістарычным значэньні — парамілітарныя злучэньні пэўнай палітычнай сілы. З тых жа вызваленых дэзэрціраў, вязьняў, хуценька ствараюць полк імя Менсавету.

Многія адзначаюць, што лідэры беларускіх, менскіх бальшавікоў былі немясцовыя людзі. Так, немясцовыя. Але менскія атрады Чырвонай гвардыі ствараюцца зь мясцовых. Ды і дэзэрціры зь мясцовых у тым ліку.

А супрацьпаставіць гэтай навале сваю міліцыю, сфармаваць сваю вайсковую сілу зь іншых мясцовых, Камітэт па ўратаваньні рэвалюцыі ня ў стане. А скарыстацца легітымнай, законнай вайсковай сілай... А чый закон, каму мусіць падпарадкоўвацца армія? Ёсьць вайсковыя злучэньні, якія антыбальшавіцкаму камітэту сымпатызуюць, але іх вельмі мала. Камітэт зьвяртаецца да камандаваньня Заходнім фронтам — дайце войскі.

Камандаваньне цягне, а Камітэт атрымлівае ўдар у сьпіну, яго пакідаюць прафсаюзы, прадстаўнікі войска ў камітэце выступаюць супраць ужываньня сілы (якой няма).

Бальшавікі тым часам захопліваюць зброю для сваіх байцоў. На патрабаваньне думскага Камітэту яе вярнуць адказваюць — «Мы зьнішчым Менск артылерыяй».

Артылерыі ў іх асабліва няма, гэта ў значнай ступені блеф, але ёсьць воля, ёсьць рашучасьць, ёсьць кураж.

І пры гэтым ніхто не страляе.

Нарэшце замест дапамогі Камітэту Думы з фронту прыбывае на Менскі вакзал бранепоезд з камандай бальшавікоў.

Менская «Аўрора»

Такая сабе менская «Аўрора». Якая, аднак, пры гэтым усё яшчэ не страляе. А ўжо і ня трэба. У рэвалюцыйных падзеях галоўнае — дасягненьне псыхалягічнай перавагі, дэмаралізацыя праціўніка. «Аўрора» у Петраградзе, праўда, таксама стрэліла халастым, таксама быў больш псыхалягічны ўплыў. Ну а ў Менску і таго не спатрэбілася.

Той бранепоезд стаў вырашальнай менавіта псыхалягічнай зброяй. Камітэт па ўратаваньні рэвалюцыі, які яшчэ некалькі дзён таму здаваўся магутнай, прынамсі значнай сілай — здзьмуўся, яго вага выпусташылася, як пясок скрозь пальцы.

І тая самая Дума, якая зусім нядаўна ўтварыла Камітэт па ўратаваньні рэвалюцыі зь лепшых людзей гораду, сама аддала ўладу бальшавіцкаму Вайскова-рэвалюцыйнаму камітэту. Ну і апошнюю кропку паставіла кіраўніцтва Заходняга фронту, прызнаўшы ўладу бальшавікоў.

І ўсё без стральбы. Вайсковыя сілы мелі, зразумела, значэньне, але як псыхалягічны фактар. Але перамог той бок, які меў уласна псыхалягічную перавагу.

Эстафэта часоў: 1917-1991

Варта сказаць, што праз шмат гадоў Менск, Беларусь, бачылі тое самае, толькі з пераменай роляў. У 1991 годзе ў Вярхоўным Савеце БССР камуністы складалі пераважную большасьць, а апазыцыя — жменьку. Але гэты самы Вярхоўны Савет распусьціў партыю, да якой належала большасьць яго дэпутатаў.

Менск, 1991
Менск, 1991

Тут у апазыцыі і зброі не было, не было чым пагражаць. Зброя, армія, КДБ былі як бы ва ўлады, ва ўраду, у ЦК КПБ. Але і не было. Ні ў каго не было сілы яе ўжыць, не было нават думкі такой, асабліва калі ў сталіцы, гэтым разам у Маскве, перамаглі антыкамуністы.

Ускосныя, зразумела, высновы. Можа памылковыя.

— Беларусы ў палітычным канфлікце адзін у аднаго не страляюць

— У рэвалюцыі, прынамсі ў беларускіх рэвалюцыях, усё вырашае моц духу.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Сьцісла:

  • Лукашэнка 25 гадоў кляўся вайной, якую цяпер назваў ня нашай
  • Яго палітыка-псыхалягічная матывацыя — гісторыя Беларусі пачалася зь яго
  • Для Адамовіча і Быкава Другая Ўсясьветная была іх вайной
  • Паводле сацапытаньняў галоўнай падзеяй беларускай гісторыі прынамсі ХХ стагодзьдзя для пераважнай большасьці беларусаў была перамога ў Другой усясьветнай
  • Спроба прадухіліць пагрозу з боку Расеі, калі задума была менавіта такой, толькі ўзмоцніць яе

Выказваньне Аляксандра Лукашэнкі пра «ня нашы» войны, у тым ліку і пра Другую ўсясьветную, выклікала даволі бурлівую рэакцыю, выказаўся на гэты конт і прэм’ер Расеі Дзьмітрый Мядзьведзеў.

Нагадаю, што ў інтэрвію казахстанскаму тэлеканалу «Хабар», кажучы пра расейска-францускую вайну 1812 году, Першую і Другую ўсясьветныя войны, Аляксандар Лукашэнка заявіў: «Цяпер мы самі вырашаем свае пытаньні, мы самі распараджаемся сваім лёсам. Але самае галоўнае — Беларусь, ды і Казахстан, яны ж заўсёды былі пад чыімсьці бізуном, вось як я часта кажу. Хтосьці намі панукваў, хтосьці спрабаваў на калені паставіць, асабліва Беларусь. Усе гэтыя войны — ня нашы войны!»

Гэтая заява вельмі кантрастуе з усім, што Аляксандар Лукашэнка казаў дзесяцігодзьдзямі, памінаючы Другую ўсясьветную да месца і не да месца, абвяшчаючы сваіх апанэнтаў нашчадкамі тых, хто супрацоўнічаў з нацыстамі, а заходнія патрабаваньні наконт выкананьня правоў чалавека — ледзь не паўтарэньнем гітлераўскага нашэсьця. Ну і спасылка на «акопы, у якіх разам гнілі» была фірмовым прыёмам у перамовах з Расеяй.

І раптам тая вайна, памяцьцю аб якой Лукашэнка кляўся ўсе 25 гадоў кіраваньня, стала «ня нашай».

Лукашэнка=Беларусь?

Напэўна, некаторым прадстаўнікам грамадзянскай супольнасьці, апазыцыі Беларусі заява кіраўніка дзяржавы спадабаецца, яны пра гэта таксама гавораць гадамі. Але ці варта радавацца такой «нацыяналізацыі», такой «беларусізацыі» кіраўніка дзяржавы?

На мой погляд, гэтая заява — цалкам у рэчышчы кампаніі, якую вялі напачатку гэтага году афіцыйныя СМІ да 25-годзьдзя прыходу Лукашэнкі да ўлады. Сутнасьцю кампаніі было «склейваньне» незалежнасьці зь дзейным кіраўніком дзяржавы, адсяканьне ладнага і важнага часовага пэрыяду гісторыі незалежнай Беларусі — 1991-1994 гадоў. Маўляў, нешта там было ў гэтыя 3 гады, але сапраўдная незалежнасьць пачалася з Лукашэнкі, ён і ёсьць беларуская незалежнасьць.

Тут таксама варта прыгадаць і кампанію па выцісканьні з грамадзкай памяці колішняга кіраўніка БССР Пятра Машэрава, найбольш яскравая праява чаго — перайменаваньне праспэкту ў Менску. Зайздросьціў і зайздросьціць.

Цяпер проста настала чарга Другой Усясьветнай. Ня наша вайна, бо тады Беларусь не была самастойным, незалежным палітычным субʼектам. Значыць, гэта як бы перадгісторыя, як бы і не зусім наша гісторыя. А нашая гісторыя пачалася з нашай незалежнасьці, а нашая незалежнасьць, а значыць і гісторыя пачалася вы здагадваецеся з каго?

Адамовіч, Быкаў і ня наша вайна

На нечы погляд можа Лукашэнка проста апераджае час, са сваёй дыктатарскай матывацыяй задае тэндэнцыю, якая некалі пераможа. Скажам, у Другую Ўсясьветную шмат індусаў ваявала ў брытанскай арміі супраць нацыстаў. Ці гавораць цяпер індусы, што тая вайна была іх вайной?

Можа і не гавораць. Але можа і беларусы — не індусы. І стаўленьне да той вайны ў іх крыху іншае.

Днямі пачуў у адной дыскусіі ў ФБ фразу, якая мяне ўразіла — цяпер каштоўнасьці мяняюцца, як мадэлі смартфонаў. Для некага можа быць і так. Але ці так гэта для беларускага грамадзтва?

Васіль Быкаў у апошнія гады жыцьця шмат на што глядзеў інакш, чым у папярэднія. Ён гаварыў і пісаў пра тое, што Перамогу ў пераможцаў скрала камуністычная сыстэма, што Сталін быў крывавай пачварай, што Савецкая армія і вызваліла, але і зьняволіла Ўсходнюю Эўропу. Але да свайго апошняга часу ён лічыў, што Другая Ўсясьветная вайна была ягонай вайной, нашай вайной.

Як і для Алеся Адамовіча, які падлеткам пайшоў у партызаны. У савецкае войска людзей збольшага мабілізоўвалі. У партызаны людзі, тым больш падлеткі, траплялі не пад прымусам, не па мабілізацыі. Гэта быў выбар прынамсі Адамовіча. Платай за які магла быць нямецкая куля ці пятля. Для яго гэта была наша вайна? Думаю, што так.

Што мяркуе народ?

Пра тое ж сьведчаць і шматлікія сацыялягічныя апытаньні. Паводле іх, галоўнай падзеяй беларускай гісторыі прынамсі ХХ стагодзьдзя для пераважнай большасьці беларусаў была перамога ў Другой Усясьветнай. Прычым гэта так для пераважнай большасьці і прыхільнікаў, і праціўнікаў Лукашэнкі, і для адэптаў інтэграцыі з Расеяй, і для тых, хто аддае перавагу эўраінтэграцыі.

Ці могуць людзі лічыць «не сваю» вайну галоўнай падзеяй сваёй гісторыі?

І ці варта кідаць выклік гэтаму масаваму, народнаму стаўленьню? Не, калі Аляксандар Лукашэнка вырашыў падацца ў постмадэрністы і мяняць каштоўнасьці як мадэлі смартфонаў — ну хай паспрабуе.

Ня выключана, што тут быў палітычны разьлік: Расея цяпер цісьне наконт інтэграцыі, Другая Ўсясьветная ў Расея — галоўная каштоўнасьць і галоўная прапагандысцкая фішка, ну дык і варта крыху дыстанцыянавацца ад гэтага ідэйнага стрыжня расейскай прапаганды. Лёгіка не пазбаўленая палітычнай рацыі, але, на мой погляд, хібная.

Па-першае, таму, што для беларусаў тая вайна, перамога ў ёй, ня роўныя ні Пуціну ні нават Расеі, яны для іх роўныя Быкаву, Адамовічу, таму ж Машэраву. А па-другое (і гэта галоўнае) для беларусаў гэта каштоўнасьць, і больш трывалая, чым апошняя мадэль смартфона.

У выніку спроба прадухіліць пагрозу з боку Расеі, калі задума была менавіта такой, толькі ўзмоцніць яе.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG