Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

пятніца 11 кастрычнік 2019

Канцлер Аўстрыі Сэбастыя Курц і Аляксандар Лукашэнка ў мэмарыялы ў Трасьцянцы, 28 сакавіка 2019

Абвешчана, што 12 лістапада Аляксандар Лукашэнка наведае Аўстрыю. У мінулым ён неаднаразова наведваў гэтую краіну, у тым ліку і таемна, з парушэньнем рэжыму візавых санкцыяў, якія дзейнічалі адносна шэрагу беларускіх чыноўнікаў.

У тым, што першай краінай Эўразьвязу, якую наведвае Лукашэнка пасьля доўгай паўзы, стане Аўстрыя, ёсьць пэўны сымбалізм.

Сьцісла:

  • Сталін казаў падчас Другой Усясьветнай вайны: «Хто займае тэрыторыі, той і насаджае сваю сацыяльную сыстэму»
  • Аўстрыя стала хіба адзіным выключэньнем, дзе гэтае «залатое правіла» не было рэалізаванае
  • Маскоўская дэклярацыя зьняла з Аўстрыі значную долю адказнасьці за злачынствы нацызму
  • Нэўтралітэт і пэўнае зьняцьцё адказнасьці за нацысцкія злачынствы вызначалі пасьляваенную палітыку Аўстрыі
  • Дыпляматычнае мастацтва і зьбег абставінаў могуць прымусіць сёньняшнюю Маскву адмовіцца ад нейкіх яе «залатых правілаў» адносна Беларусі

Чаму Аўстрыя мае добрыя стасункі з многімі дыктатарамі сьвету, чаму традыцыйна падтрымлівае шчыльныя эканамічныя і палітычныя стасункі з Масквой, незалежна ад таго, якую палітыку яна вядзе, чаму была і ёсьць адной са сталіцаў сусьветнай дыпляматыі і Мэкай шпіёнаў усяго сьвету?

Карані, прычыны гэтага — у аўстрыйскай гісторыі, у абставінах набыцьця нэўтралітэту

Як Сталін адхіліўся ад свайго «залатога правіла»

Мілаван Джылас у гады вайны быў цьвёрдакаменным югаслаўскім камуністам. Ад імя югаслаўскай кампартыі ён некалькі разоў вёў перамовы са Сталіным. Пасьля вайны ён стаў дысыдэнтам і адным з самых вострых крытыкаў камунізму. Тады ён напісаў кнігу «Сустрэчы са Сталіным».

Паводле Джыласа падчас гутаркі зь ім у разгар вайны Сталін сказаў: «У гэтай вайне ня так, як у мінулай: хто займае тэрыторыю, насаджае там, куды прыходзіць яго армія, сваю сацыяльную сыстэму. Інакш і быць ня можа».

Далейшае разьвіцьцё падзеяў пацьвердзіла, што Сталін і насамрэч збольшага дзейнічаў паводле правіла, якое выклаў у гутарцы з Джыласам.

Уся Ўсходняя Эўропа, занятая савецкімі войскамі, была саветызаваная, у некаторых краінах савецкая сыстэма была насаджаная адразу, у некаторых, як у Чэхаславаччыне — крыху пазьней, у 1948 годзе. Саветызаваная была і савецкая зона акупацыі Нямеччыны, яна была ператвораная ў ГДР — Германскую дэмакратычную рэспубліку.

Варыянт нэўтралізацыі Нямеччыны выклікаў моцныя перасьцярогі як ў СССР, гэтак і ў заходніх саюзьнікаў: Масква перасьцерагалася, што гэта стане шляхам краіны ў заходні лягер і адраджэньня ў ёй рэваншысцкіх інтэнцыяў. Захад баяўся, што гэта прывядзе да стварэньня з ключавой краіны Эўропы яшчэ аднаго сателіта СССР.

Падзел аказаўся вынікам гэтага пату ўзаемных перасьцярогаў. Пры гэтым ФРГ была створаная раней за ГДР.

Аўстрыя стала хіба адзіным выключэньнем з «залатога правіла» Сталіна. Пасьля разгрому Нямеччыны аўстрыйская тэрыторыя, у тым ліку і сталіца Вена, была таксама, як і Нямеччына, падзеленая на акупацыйныя зоны паміж дзяржавамі-пераможцамі, сваю зону акупацыі атрымаў і Савецкі Саюз.

Што да Аўстрыі, то чыньнікам, які згуляў на яе карысьць, стала тое, што яна не была ключавой краінай для балянсу бясьпекі ў Эўропе. Строгі нэўтралітэт Аўстрыі аказаўся прымальнай рызыкай і істотным выйгрышам і для СССР, і для Захаду.

Савецкая армія пакінула Аўстрыю толькі ў 1955 годзе (праз 10 гадоў пасьля завяршэньня вайны). Але савецкая зона акупацыі не была ператвораная ў нейкую АДР — Аўстрыйскую Дэмакратычную Рэспубліку.

Нэўтралітэт быў адзінай дасягальнай альтэрнатывай падзелу краіны.

Маскоўская дэклярацыя як падмурак аўстрыйскага сувэрэнітэту

У кастрычніку 1943 году падчас нарады ў Маскве міністраў замежных справаў Вялікабрытаніі, ЗША і СССР была прынятая «Дэклярацыя аб Аўстрыі», у якой аншлюс Аўстрыі 1938 году прызнаваўся «няісным і нядзейным». Пры гэтым у дэклярацыі адзначалася, што Аўстрыя нясе пэўную адказнасьць за ўдзел у Другой сусьветнай вайне на баку нацысцкай Нямеччыны.

Гэта было палітычнае рашэньне. Іншыя краіны, захопленыя нацыстамі, трактаваліся самой Нямеччынай менавіта як акупаваныя, Аўстрыя — як частка Нямеччыны.

Дастаткова прыгадаць, што на Нюрнбэрскім працэсе двое прыгавораных да сьмерці прадстаўнікоў кіраўніцтва «Трэцяга райху» — райхскамісар Нідэрляндаў Артур Зэйс-Інкварт і каардынатар усіх спэцслужбаў Нямеччыны Эрнст Кальтэнбрунэр — былі аўстрыйцамі.

Дэлегацыя судзецкіх немцаў вітае Адольфа Гітлера і Артура Зэйс-Інкварта, Вена, 15 сакавіка 1938
Дэлегацыя судзецкіх немцаў вітае Адольфа Гітлера і Артура Зэйс-Інкварта, Вена, 15 сакавіка 1938

Ніякі паляк, сэрб, беларус ці ўкраінец, нават колькі заўгодна ляяльны да нацыстаў, ня мог па вызначэньні стаць чальцом найвышэйшага кіраўніцтва нацысцкай імпэрыі. Аўстрыйцы — маглі і былі.

Тым ня менш лідэры антыгітлераўскай кааліцыі прынялі рашэньне, што і Аўстрыя была ахвярай гітлераўскай агрэсіі і прынамсі менш адказнай, чым Нямеччына. У прыватнасьці, з Аўстрыі не спаганяліся рэпарацыі за Другую сусьветную вайну.

Нэўтралітэт і дараваньне

Гэтыя два чыньнікі — нэўтралітэт і пэўнае зьняцьцё адказнасьці за нацысцкія злачынствы — у значнай ступені і вызначалі пасьляваенную палітыку Аўстрыі.

Нэўтралітэт нават юрыдычна абмяжоўваў магчымасьць правядзеньня маральна пасьлядоўнай палітыкі адносна таталітарных і аўтарытарных рэжымаў.

Нэўтралітэт вымагаў роўнааддаленасьці ад Захаду і Ўсходу, вынясеньня за дужкі маральных імпэратываў.

Рашэньне аб пэўным зьняцьці адказнасьці за нацызм узмацняла гэты маральны рэлятывізм. У Аўстрыі не праводзілася палітыка пакаяньня за злачынствы Другой усясьветнай вайны.

Адсутнасьць нацыянальнага пакаяньня не спрыяла ацэнцы з маральнага пункту гледжаньня замежных рэжымаў і лідэраў, якія ня надта адпавядалі маральным нормам.

Мінастарка замежных справаў Аўстрыі Карын Кнайсьль танчыць на сваім вясельлі з прэзыдэнтам РФ Уладзімерам Пуціным, 18 жніўня 2018
Мінастарка замежных справаў Аўстрыі Карын Кнайсьль танчыць на сваім вясельлі з прэзыдэнтам РФ Уладзімерам Пуціным, 18 жніўня 2018

У выніку нэўтралітэту шмат выйграла і сама Аўстрыя, і Захад, і Ўсход. Пасьля вайны аўстрыйскія палітыкі, прыхільнікі нэўтралітэту, казалі, што Аўстрыя павінна ўзяць за ўзор Швайцарыю.

Аўстрыя ёй і стала ў дыпляматычным сэнсе, Вена стала месцам правядзеньня шматлікіх самітаў і разьмяшчэньня штаб-кватэраў міжнародных арганізацыяў.

Высокі эканамічны патэнцыял, разьвітая банкаўская сыстэма рабілі Аўстрыю прывабным партнэрам для СССР і ўсяго савецкага блёку, а ў яшчэ большай ступені — карысным пасярэднікам, «мастом» паміж Усходам і Захадам.

Нэўтральны статус рабіў Аўстрыю цікавай ня толькі для Масквы, але і для дыктатараў з усяго сьвету.

Ну і для разьведчыкаў краінаў NATO і Варшаўскай дамовы Аўстрыя была выдатнай тэрыторыяй паляваньня, зручным месцам для правядзеньня апэрацыяў супраць памежных зь ёй праціўнікаў. Аўстрыя мяжуе з Чэхаславаччынай, Вугоршчынай, Югаславіяй, Швайцарыяй, Італіяй і Нямеччынай.

Ці патрэбны Беларусі досьвед Аўстрыі?

Беларусь — эканамічны, вайсковы і палітычны саюзьнік Расеі, ніводная іншая дзяржава не ўваходзіць у такую колькасьць саюзаў з Расеяй. Аднак пэўныя крокі афіцыйнага Менску прынамсі ня цалкам знаходзяцца ў рэчышчы палітыкі Масквы. Гэта дае падставу некаторым палітолягам казаць пра «сытуацыйны нэўтралітэт» Беларусі.

Ад нежаданьня шчоўкаць абцасамі на любое пажаданьне магутнага саюзьніка да сапраўднага нэўтралітэту — дыстанцыя велізарная. Так што, зразумела, Лукашэнку назваць «нэўтралам» можна толькі ў двукосьсі. Але аўстрыйскі досьвед можа быць карысным для Беларусі.

Размова не пра нэўтралітэт, але пра досьвед набыцьця большай самастойнасьці. Фінляндыя ў пэўным сэнсе заваявала свой нэўтралітэт у збройнай барацьбе.

Аўстрыя не ваявала за яго, але дамаглася складанай палітычнай гульнёй, скарысталася раскладам у суадносінах магутных дзяржаваў сьвету.

Нават Сталін у Аўстрыі адмовіўся ад свайго ўнівэрсальнага хапальнага «залатога правіла». Магчыма, дыпляматычнае мастацтва і зьбег абставінаў могуць прымусіць і сёньняшнюю Маскву адмовіцца ад нейкіх яе «залатых правілаў» адносна Беларусі.

Словам, Лукашэнку ёсьць чаму павучыцца ў Аўстрыі. Наагул кажучы, павучыцца можна многаму: як ствараць эфэктыўную свабодную эканоміку, незалежную ад паставак нафты і газу па субсыдаваных цэнах ад каго б то ні было, у тым ліку і ад саюзьнікаў, як уладкоўваць палітычную і грамадзянскую свабоду, як захоўваць правы чалавека.

Хацеў бы памыліцца, але баюся, што гэтыя ўрокі наўрад ці Аляксандар Лукашэнка засвоіць у Аўстрыі. Да таго ж іх узяць, пры жаданьні, можна ў любой краіне Эўразьвязу. А вось унікальным аўстрыйскім досьведам захаваньня незалежнасьці і тэрытарыяльнай цэласнасьці ў вельмі неспрыяльных умовах кіраўнік Беларусі можа і скарыстацца.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Дакладна, зразумела, ня ведаю. Мяркую, што пяройдуць на «ты», калі ўжо не перайшлі падчас папярэдніх тэлефонных гутарак.

Лукашэнка мае звычку «тыкаць» усім, каму можна (і нельга). Ён на прэсавай канфэрэнцыі для ўкраінскіх журналістаў ужо назваў Зяленскага Валодзем. Са свайго боку Зяленскі больш чым на 20 гадоў маладзейшы за Лукашэнку, але ён лідэр немалой краіны, таму зьвяртацца да кіраўніка іншай краіны на «вы», калі той кажа «ты», не выпадае.

Так што паспрабую напісаць нешта ў жанры Wikileaks ці стэнаграмы адміністрацыі Трампа, якая апублікавала гутарку шэфа з Зяленскім.

Зяленскі: Саша, мне ў хуткім часе гаварыць з Пуціным. Як зь ім размаўляць? Ты маеш вопыт, як ніхто. На што зь ім можна дамовіцца?

Лукашэнка: Валодзя, я шмат разоў прапаноўваў нашую міратворчую місію на Данбасе. Адказу не было ад вас ды і ад Масквы. Вашая справа. Але зараз іншы расклад, зараз у вас плян Штайнмаера, выбары там. Ты сказаў — там на выбарах ня будзе нічыіх кулямётаў. А куды падзенуцца кулямёты тамтэйшых хлопцаў? Мы можам іх ураўнаважыць сваімі.

Зяленскі: Саша, усе нашыя кіраўнікі цябе пыталіся, не парушу традыцыю: ты не прапусьціш расейцаў празь Беларусь на нас, калі нават ім вельмі захочацца? І ці захочацца ім?

Лукашэнка: Валодзя, у цябе там ізноў Майданам пахне. Мая табе парада — не саступай, не нахіляйся, пакажы, што ты мужык, а не анучка. Інакш кірдык табе, паедзеш у Растоў.

Зяленскі: Саша, а што ў цябе з расейцамі, куды завядзе гэтая вашая інтэграцыя? Яны цябе зусім заціснуць ці грошай не дадуць?

Лукашэнка: А як ты сабе ўяўляеш гэтыя выбары ў Данбасе? Глядзі, расейцы вас могуць кінуць. Разам з эўрапейцамі. Як бы ты дурнем не аказаўся ў выніку. А народ у вас гарачы.

Зяленскі: Саша, падкінулі б вы нам паболей паліва. Расейцы нас прыціснулі, зіма хутка. Мы знойдзем варыянты, але зараз трэба хутка абярнуцца.

Лукашэнка: Падставіў цябе Трамп капітальна. А пра эўрапейцаў і ён і ты праўду казалі. Чужыя яны нам, Валодзя, уключна з Трампам. А мы — ім. Урок табе. Трэба сваіх трымацца.

Магчыма, калісьці зьбег абставінаў запоўніць прабелы ў гэтай гутарцы. . Але гледзячы па тых жа зьлівах у Wikileaks і па апублікаванай стэнаграме гутаркі Трампа і Зяленскага размаўляюць уладары сьвету прыкладна гэтак.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG