Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

Аляксандар Лукашэнка падчас звароту да беларускага народу і дэпутатаў Нацыянальнага сходу

Напачатку — пра тое, што, на мой погляд, прычынай не зьяўляецца. Не зьяўляецца досьвед армянскай рэвалюцыі, якая адбылася літаральна напярэдадні абнародаваньня пасланьня. Не зьяўляецца ані псыхалягічна, ані палітычна.

Армэнія ні пры чым

Мяняць стратэгічныя пляны з-за таго, што недзе ў далёкай краіне скінулі ўладу — гэта неяк неўласьціва палітыку, які застаецца ва ўладзе амаль чвэрць стагодзьдзя і перажыў шмат разнастайных крызісаў.

Ну памяняў Саргсян Канстытуцыю два гады таму. А цяпер яго зрынулі. І што? А Пуцін і Аліеў памянялі і кіруюць па-ранейшаму. А ўладары — ахвяры «арабскай вясны» — Канстытуцыяў не мянялі, а іх тым ня менш зрынулі. Тут няма прамой сувязі.

Армэнію Лукашэнка ў сувязі з рэфэрэндумам памінаў, але неяк недарэчна.

«Зьменаў пад канкрэтную асобу ніколі ня будзе — як гэта мы пабачылі на прыкладзе Армэніі» — сказаў Лукашэнка ў пасланьні. Памятаецца, што ў Беларусі ў 2004 годзе на рэфэрэндуме мянялі Асноўны закон менавіта пад канкрэтную асобу. І што «мы пабачылі на гэтым прыкладзе»? Тое, што пасьля гэтая асоба застаецца на той жа пасадзе 14 гадоў.

«Я ніколі ня дзейнічаў несумленна ў дачыненьні нашых людзей і ніколі на гэта не пайду. Я ведаю, адкуль я прыйшоў і як я перамог на прэзыдэнцкіх выбарах. Я абяцаў і ніколі не парушу сваю клятву, чаго б мне гэта ні каштавала, бо будзе, як учора ў Армэніі» — яшчэ адно тлумачэньне, чаму рэфэрэндуму ня будзе.

Сказана прыгожа. Але якую клятву парушыў Сэрж Саргсян? Гаварыў, што ня пойдзе ў прэм’еры — гэта было. Абяцаў, можна сказаць. Перадумаў. Не атрымалася не пайсьці (жарт). Ну дык і Лукашэнка вось таксама абяцаў «сьвятую лічбу» сярэдняга заробку «папіцот». І як з тым абяцаньнем? А як і ў Саргсяна — зь ягоным. Саргсяну гэта каштавала дорага. Але калі б усім палітыкам за невыкананьне іх абяцаньняў было, як Саргсяну, палітычны сьвет уяўляў бы сабой суцэльную пустыню.

Ну а калі не Армэнія, то што? Напэўна тое, што размовы пра зьмены ў Канстытуцыю былі пробным шарам, тэстам на рэакцыю грамадзтва.

Хто патрабуе зьменаў Канстытуцыі?

Учора Лукашэнка як бы «адмяніў» рэфэрэндум. Але ён яго і не абвяшчаў. Але хто рабіў цьмяныя намёкі на магчымасьць канстытуцыйных зьменаў? Дык ён жа і яго падначаленыя.

— 15 сакавіка ён распавёў, што даў даручэньне Канстытуцыйнаму суду падрыхтаваць прапановы па зьменах у Канстытуцыю.

- 2 красавіка старшыня ЦВК Лідзія Ярмошына, адказваючы на пытаньні журналістаў, сказала, што зьмены выбарчага заканадаўства могуць адбыцца толькі пасьля зьменаў у Канстытуцыю.

- 6 красавіка міністар замежных справаў Уладзімер Макей ў інтэрвію Euronews заявіў пра магчымыя зьмены ў Канстытуцыю Беларусі, зьвязаўшы іх з «пытаньнямі стабільнасьці і бясьпекі».

- 10 красавіка ізноў жа Аляксандар Лукашэнка на сустрэчы з журналістамі дзяржаўных СМІ адзначыў, што, зь яго пункту гледжаньня, частка функцыяў павінна перайсьці ад прэзыдэнта іншым галінам улады.

«Вы ж бачыце, хто патрабуе зьменаў. Яны ж ня будуць адказваць, якія наступствы будуць мець зьмены Канстытуцыі» — з патасам выгукнуў падчас пасланьня Лукашэнка.

Не бачым. Патрабаваньняў наагул ніхто ніякіх не выказваў. Ну акрамя самога Лукашэнкі зь яго загадам Канстытуцыйнаму суду. А намёкі рабіў ён жа, а таксама Ярмошына і Макей. Уласна іх словы публіка і абмяркоўвала і інтэрпрэтавала.

Магчыма, намёкі рабіліся ў сувязі зь і сапраўды «тэхнічнымі зьменамі», як сказаў Лукашэнка ў сваім пасланьні. Напрыклад, палітоляг Юры Чавусаў яшчэ пазалетась тлумачыў, што ў Канстытуцыі па-ранейшаму фігуруе такая пасада, як старшыня Вышэйшага гаспадарчага суду, хаця гэтыя суды ўжо ліквідаваныя.

Ну з пункту гледжаньня юрыдычнай чысьціні можа і непарадак, можа і варта такую драбязу паправіць, можа менавіта такія зьмены і меў на ўвазе Лукашэнка ў сваім даручэньні КС. Але ў гэта неяк слаба верыцца.

Надта дробнае пытаньне. Нашто было тады публічна пра гэта заяўляць ня толькі Лукашэнку, але і Макею, па пасадзе далёкаму ад канстытуцыйнай будаўніцтва? Як падобная драбяза можа быць зьвязаная з «пытаньнямі стабільнасьці і бясьпекі», пра што казаў Макей Euronews?

Пробны шар

Так што думкі, хутчэй за ўсё, былі пра праекты канстытуцыйных зьменаў больш амбітных. Яны маглі быць як у самога Лукашэнкі, гэтак і толькі ў пэўных колаў у яго атачэньні. Думкі не ў фармаце рашэньня, а ў фармаце прапановаў, развагаў, варыянтаў. Штабы, як вайсковыя, гэтак і палітычныя, могуць і нават мусяць распрацоўваць самыя нечаканыя і малаімаверныя сцэнары. А сцэнар зьмены Канстытуцыі, так выглядае, у палітычным штабе Лукашэнкі не ўспрымаўся такім ужо абстрактным. Цікава падумаць, цікава высьветліць рэакцыю — грамадзтва, апарату, замежжа.

Ну дык можа Лукашэнка, Ярмошына і Макей яе і высьвятлялі сваімі намёкамі. Ня выключана, што Лукашэнка і сапраўды даў даручэньне КС падрыхтаваць зьмены кшталту скасаваньня пасады старшыні Вышэйшага гаспадарчага суду. Але наборам прыгаданых заяваў ствараўся такі кантэкст, што гутарка можа ісьці пра значна больш істотныя рэчы. І глядзелі — а хто што скажа, хто што вымысьліць, хто як адрэагуе.

І заявы з пасланьня «трэба спыніць гэтае браджэньне ў грамадзтве, „валтузьню“ пра рэфэрэндум» перакладаюцца з палітычнай на звычайную мову — мы гэтае браджэньне і валтузьню ў якасьці тэсту запусьцілі, вынік нам не спадабаўся.

Магчыма, пакуль. І ранейшыя заявы, і зробленыя ў пасланьні — яны ўсё ж крыху двухсэнсоўныя. «Нам зараз не да рэфэрэндуму» — было сказана. А ў 2019-м таксама будзе не да рэфэрэндуму? А можа тады будзе як раз? А ў 2020-м? Пра гэта нічога сказана не было. Ну і паўторана было сказанае 10 красавіка — што «частку паўнамоцтваў можна перадаць іншым галінам улады». Вось так проста ўзяць і перадаць? Указам ці распараджэньнем? Па ідэі гэта ўсё ж канстытуцыйнае пытаньне.

Зьмена Канстытуцыі ня роўная рэфэрэндуму

Слушна заўважыў на гэты конт цытаваны вышэй Юры Чавусаў: насамрэч паводле Канстытуцыі рэфэрэндум — не адзіны шлях зьмены Асноўнага закону, яго можа мяняць і парлямэнт сваім рашэньнем ( гл. Канстытуцыя Беларусі, Разьдзел VIII. Дзеяньне Канстытуцыі і парадак яе зьмяненьня)

Так што заявы пра тое, што ня будзе рэфэрэндуму па Канстытуцыі, фармальна кажучы, не азначаюць, што ня будзе канстытуцыйных зьменаў. Дарэчы, артыкулы разьдзелу ІІІ Канстытуцыі пра выбарчае заканадаўства як раз могуць мяняцца як праз рэфэрэндум, гэтак і рашэньнем парлямэнту. А менавіта пра такія зьмены і казала Ярмошына.

Тады, магчыма, усё даволі проста. Плянуюцца зьмены ў разьдзел Канстытуцыі пра выбары, адпаведнае даручэньне падрыхтаваць прапановы дадзенае КС, рэфэрэндум на гэты (і на які іншы) конт улада праводзіць не зьбіраецца, а зьбіраецца правесьці зьмены праз парлямэнт.

Гэтай лягічнай вэрсіі супярэчаць хіба туман, напушчаны Лукашэнкам, Ярмошынай і Макеем, і двойчы паўтораныя словы Лукашэнкі пра пляны «частку паўнамоцтваў перадаць іншым галінам улады». Калі размова ідзе пра зьмену выбарчага разьдзелу Канстытуцыі, чаму з гэтага робіцца таямніца? Ну а што да пераразьмеркаваньня паўнамоцтваў галінаў улады, то яны замацаваныя ў Разьдзеле ІV Канстытуцыі (Прэзыдэнт, парлямэнт, урад, суд), які мяняецца выключна праз рэфэрэндум.

Так што вэрсія наконт пробнага шару ўяўляецца ўсё ж больш праўдападобнай. Варыянт напэўна абмяркоўваўся. Рэакцыя не спадабалася. Магчыма, нават рэакцыя па-за межамі Беларусі. Ну а тады далі адбой. Прыплёўшы адстаўленага Саргсяна, які прыйшоўся да слова. Аднак у любым выпадку пакуль вялікай зьмене Канстытуцыі — адбой.

Людзі ў Ерэване сьвяткуюць адстаўку Сэржа Саргсяна, 23 красавіка 2018

11-дзённая рэвалюцыя перамагла. Сэрж Саргсьян, абраны на мінулым тыдні прэмʼер-міністрам, падаў у адстаўку. Што азначае гэты досьвед? Гэта падзеньне дыктатуры?

Мне ўяўляецца, што не. Саргсьян меў права балятавацца на пасаду кіраўніка ўраду, ён парушыў сваё абяцаньне гэтага не рабіць, але ён не парушыў ніякіх законаў, ён не ўзурпаваў уладу.

За ўсе дні шматтысячных пратэстаў у Армэніі ня быў забіты ніводны чалавек. Дэманстрантаў затрымлівалі, але хутка вызвалялі, літаральна сёньня быў вызвалены лідэр пратэстаў Нікол Пашыньян.

Напрыканцы мінулага тыдня Саргсьян правёў асабістыя перамовы з Пашыньянам. Гаварылі яны нядоўга, Саргсьян бразнуў дзьвярыма, але сам факт паказальны.

Сапраўдныя дыктатуры так сябе не паводзяць.

Тут таксама варта ўлічыць, што Саргсьян — зусім не «батанік» па сваёй біяграфіі, у 1989 — 1993 гадах ён быў кіраўніком сілаў самаабароны Нагорна-Карабаскай рэспублікі, потым двойчы быў міністрам абароны і раз — міністрам унутраных справаў і нацыянальнай бясьпекі.

Так што як аддаваць загады страляць, ён ведае не па чутках. Гэтым разам не аддаў.

Паглядзеў, дарэчы, рэйтынгі палітычных, грамадзянскіх і эканамічных свабодаў у трох краінах (Свабода друку, Рэпартэры бязь межаў, Свабода ў сьвеце, Freedom House, Індэкс эканамічнай свабоды, Wall Street Journal, Heritage Foundation) — Армэніі, Беларусі і Ўкраіне. Украіне постмайданнай, пострэвалюцыйнай, якая імкнецца ў Эўропу. Па ўсіх паказьніках карціна прыкладна аднолькавая: найлепшае становішча са свабодай — у Армэніі.

Ну дык якая дыктатура?

І што ж адбылося ў Армэніі? Востры грамадзка-палітычны канфлікт, які насамрэч ня быў канфліктам сілаў сьвету і цемры. Ня бачна было пэрспэктываў, вырасла новае пакаленьне. Надакучыў, устыў значнай частцы грамадзтва Сэрж Саргсьян. І можа не тым, што зрабіў, а тым, чаго не зрабіў.

Устыў плюс слабыя палітычныя інстытуты. Прычым як аўтарытарныя іх элэмэнты, гэтак і дэмакратычныя.

Прэзыдэнт ЗША Дональд Трамп таксама многім у ЗША ўпоперак горла. Але там не зьбіраюцца велізарныя плошчы з патрабаваньнем яго сыходу (а калі зьбіраюцца, то невялікія). А калі б і сабраліся, то наўрад ці прымусілі б Трампа сысьці. А папярэдне — не пасыпалася б сыстэма ўлады. У моцнай дэмакратыі воля народу выказваецца на выбарах, вуліца не замахваецца і ня мае магчымасьцяў зьмяніць гэтую волю.

Паказьнікам блізкасьці канца Саргсьяна стала зьяўленьне на мітынгах пратэсту людзей у вайсковай форме. Праўда, гэта не былі вайсковыя часткі, але гэта былі вайскоўцы. А гэта ўжо канец. Што пры дэмакратыі, што пры дыктатуры.

У лютым 1917 году Расея абрынулася ў рэвалюцыю менавіта тады, калі з пратэстоўцамі пачалі братацца салдаты. Ну і ў Армэніі 23 красавіка сёлета ўдзел вайскоўцаў у маніфэстацыях адбыўся таму, што рэжым найперш абрынуўся ў галовах людзей дзяржапарату, людзей у форме, той жа паліцыі, якой усё менш хацелася махаць дубінкамі за гэтую ўладу.

Тут той выпадак, калі практыка — крытэр ісьціны. Ці можна было сказаць яшчэ пару дзён таму, што Саргсьян сыйдзе? Не. Ну рэвалюцыянэры ў сваёй перамозе былі ўпэўненыя. Але посьпех быў зусім невідавочны.

У маніфэстацыях удзельнічала шмат людзей, але не мільёны. Пратэсты збольшага былі лякалізаваныя ў Ерэване, у сталіцы. Перахопу рэальных мэханізмаў улады, захопу ўладнай інфраструктуры не адбывалася.

Тое, што стрыжань легітымнасьці зламаўся, стала зразумелым толькі post factum. І паўтаруся — менавіта легітымнасьці. Саргсьян, заняўшы пасаду прэмʼера, не парушыў ніякіх законаў. Ён меў на гэта юрыдычнае права. А маральнае права высыпалася, як пясок скрозь пальцы.

Ён не панёс ніякай фізычнай паразы, пратэстоўцы не ўзялі штурмам яго рэзыдэнцыю.

Але рассыпалася, высыпалася. Цікавай асаблівасьцю было тое, што ў аснове пратэсту не было нейкіх звыклых на постсавецкай прасторы ідэяў, падзелаў. Аўтарытарызм супраць дэмакратыі, Захад супраць Расеі — і першага ў армянскіх пратэстах было ня надта каб, а другога і блізка не было. Армянскаму грамадзтву зусім не чужая Эўропа, але Расея — канчаткова гарант бясьпекі. Яе ня тое каб жарсна любяць, ніякі армянін ня скажа — мы тыя ж рускія. Але ўратуе ад паўтарэньня генацыду 1915 году толькі Расея — у гэта верыць пераважная частка грамадзтва.

Цікава, як далей будзе разьвівацца пратэст у Армэніі. Ці будзе дамагацца тамтэйшая Плошча перавыбараў парлямэнту? Бо ўсё ж галоўным патрабаваньнем было тое, каб не было прэмʼера Саргсьяна. Яго цяпер няма. Але па законе кіроўная партыя зараз проста абярэ іншага са сваіх жа шэрагаў. Цалкам магчыма, што Плошча гэтым і задаволіцца. Як сышоў з воч — так і з памяці проч.

Аналёгіі зь Беларусью складана праводзіць, надта розныя краіны. Але летась падчас пратэстаў супраць дэкрэту аб «дармаедах» беларусы былі шмат чым незадаволеныя — шматгадовы крызыс, нізкія заробкі, рост беспрацоўя. Але фокусам пратэстаў стаў дэкрэт. І яго дзеяньне было спыненае. І пасьля пратэсты, якія мелі шмат іншых падставаў, пайшлі на спад.

Народ мае значэньне — вось што паказала армянская аксамітная рэвалюцыя. Што легітымнасьць — яна не ў законах і не ў шыхтах паліцыі. Яна ў галовах і сэрцах — і народу, і людзей у пагонах.

Напэўна, далёка ня ўсе ў Беларусі хацелі б ёй рэвалюцыйнай будучыні. Але калі яна Беларусі ўсё ж наканаваная, то вельмі хацелася б, каб яна адбылася гэтак жа, як сёньняшняя рэвалюцыя ў Армэніі.

Перадрук з парталу TUT.BY

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG