Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

Міністар унутраных справаў Ігар Шуневіч абвясьціў пра новую палітыку ягонага міністэрства што да несанкцыянаваных акцыяў:

«Ніводная акцыя, не санкцыянаваная ўладамі, не адбудзецца. А калі нават пачнецца, то будзе спыненая вельмі хутка, эфэктыўна, на падставе дзейнага заканадаўства».

Заява была зробленая пасьля сустрэчы міністра з кіраўніком дзяржавы, падчас якой Аляксандар Лукашэнка ня толькі ўхваліў рэпрэсіі на 25 сакавіка і ўзяў на сябе адказнасьць за іх, але і даў інструкцыю на будучыню: «Усякія несанкцыянаваныя мерапрыемствы, якія перашкаджаюць жыць людзям, павінны спыняцца імгненна. Усе павінны разумець, што бардак пачынаецца з гэтага».

Такім чынам, пагрозы Шуневіча насамрэч зыходзяць з самага верху і азначаюць перагляд даволі доўгатэрміновай лініі, якая, з пэўнымі ваганьнямі і адхіленьнямі, праводзілася, бадай, зь лета 2015 году. Тады вызвалены з-за кратаў Мікола Статкевіч пачаў выводзіць людзей на вуліцы, нават не пытаючыся дазволу.

«Нашае стаўленьне да несанкцыянаваных мітынгаў трансфармавалася»

І здаралася неверагоднае — акцыі не разганяліся, удзельнікаў не хапалі і пасьля завяршэньня. Праўда, пры гэтым лідэрам пратэстаў давалі велізарныя штрафы, у некаторых у лік штрафаў нават апісвалі маёмасьць. Называць гэта свабодай сходаў і выказваньня не выпадала і не выпадае, але большай свабодай можна было і варта было назваць.

Калі прайшло некалькі такіх акцыяў у новым рэжыме, у сакавіку 2016 году той жа Ігар Шуневіч публічна абвясьціў, што новы парадак — гэта сапраўды новы парадак , а ня нейкі збой сыстэмы ці выпадковасьць, ня ласка, зробленая ad hoc для некалькіх акцыяў: «Ня буду спрачацца, што нашае стаўленьне да несанкцыянаваных мітынгаў трансфармавалася, зьмянілася рыторыка як вонкавая, так і ўнутраная. Ніводнае выступленьне не ігнаруецца, пратаколы складаюцца». Пратаколы складаюцца, але самі акцыі не разганяюцца — вось сутнасьць трансфармацыі.

Пры гэтым такая вольніца пашыралася не адно на акцыі, якія ладзіў Мікола Статкевіч і яго паплечнікі. Акцыяў індывідуальных прадпрымальнікаў (у тым ліку несанкцыянаваных) таксама не разганялі, «антыдармаедзкія» пратэсты па ўсёй краіне, што не былі арганізаваныя Статкевічам (акрамя адной 17 лютага 2017 году), не разганялі таксама. «Трансфармацыя» не была вытрыманая толькі на леташні Дзень Волі, калі разганялі, білі, затрымлівалі, як і ў мінулыя часы. Аднак і тыя падзеі ня сталі паваротным пунктам. І пасьля сакавіка 2017 году адбываліся несанкцыянаваныя акцыі, прынамсі, з нагоды вучэньняў «Захад-2017», і зь іх удзельнікамі абыходзіліся паводле «трансфармацыйнай» формулы — пратакол-штраф.

Зараз, гледзячы па ўсім, пераглядаецца самая формула, трансфармацыя мяняе кірунак на супрацьлеглы, пераглядаецца палітыка фактычна апошніх двух з паловай гадоў. І парадаксальным чынам хуткае вызваленьне ўвечары 25 сакавіка ўсіх затрыманых, нават ужо асуджаных на «суткі», — паказьнік менавіта таго, што парадак мяняецца. Маўляў, раней мы самі, улады, давалі вам зразумець, што ня будзем біць і саджаць. Ці прынамсі што можам і ня біць і не саджаць. Ну дык вось пачынаецца новы час і мы пачынаем яго з новага аркуша. На вечар 25 сакавіка за кратамі — нікога. Адлік пайшоў.

Лукашэнкаў «сындром Гарбачова»

Чаму адбылася такая зьмена? На паверхні — бо зьявіўся досьвед мітынгу-канцэрту ля Опэрнага. З гледзішча ўладаў, адбыўся падзел нават не апазыцыі, а той часткі грамадзтва, якая ўладу ў той ці іншай ступені не падтрымлівае. І больш радыкальная плынь гэтай часткі аказалася ў пэўнай ізаляцыі.

Вось уявім сабе, што прыхільнікі мітынгу-канцэрту сказалі б — бяз шэсьця адмаўляемся ад канцэрту. Ці нават — ня трэба канцэрту, гэта дзень гневу і пратэсту, не да сьпеваў і «весялухі». Ну і што было б у выніку? А тое, што на плошчу Якуба Коласа прыйшло б значна больш людзей, чым прыйшло ў рэале, пры наяўнасьці «канцэртнай» альтэрнатывы. Можна не без падставаў меркаваць, што прыйшлі б далёка ня ўсе і нават ня большая частка тых, хто прыйшоў да Опэрнага. Але некалькі тысячаў прыйшлі б, калі б плошча Якуба Коласа — шэсьце — было б адзінай акцыяй.

Ну а так — некалькі дзясяткаў, што і азначае пэўную ізаляцыю. У гэтай сытуацыі ёсьць спакуса скасаваць «хартыю вольнасьцяў», дадзеную яшчэ ў жніўні 2015 году. Захаду, меркаваньне якога тут вырашальнае, можна паказаць карцінку дазволенай альтэрнатывы. І ў заявах Захаду ацэнкі падзеяў 25 сакавіка былі дваістыя — асуджэньне рэпрэсіяў, але і ўхвала дазволенай акцыі. Гэта не суцэльнае асуджэньне.

Яшчэ адзін матыў, чаму паралельна з пэўным зьмякчэньнем пазыцыі (прыклад — дазвол на Опэрны) адбываюцца і замаразкі ў іншым, апісваецца паняцьцем кантролю. Гэткім «сындромам Гарбачова». Думаю, што ў атачэньні Лукашэнкі ці ў яго ўласнай сьвядомасьці былі пэўныя сумневы наконт дазволу на Опэрны. Зразумела, улада рабіла гэта ў сваіх інтарэсах (а хто што робіць насуперак ім?), але бывае, што рашэньні, якія прымаюцца ў сваіх інтарэсах, не пазбаўленыя рызыкі. І ня ў тым рэч, што ад Опэрнага пачалася б рэвалюцыя.

Лукашэнка памятае, як у перабудову спакваля пашыралася прастора дазволенага і дапушчальнага, на мове Лукашэнкі — страчваўся кантроль. І гэта бачылі і грамадзтва, і дзяржаўны апарат. А ён не хоча траціць кантролю і нават ствараць уражаньне, што ён яго можа страціць — вось пасланьне, якое ўяўляюць сабой і рэпрэсіі 25 сакавіка, і новая лінія МУС.

Ёсьць і яшчэ адно тлумачэньне — замежнапалітычнае. Каб мець добрыя стасункі з Захадам, трэба рабіць для яго нешта карыснае, быць добрым для яго. Але пры гэтым неканечне быць для яго добрым ва ўсім. Вось паехаў Лукашэнка ў Грузію, нагаварыў камплімэнтаў гаспадарам, зрабіў даволі недвухсэнсоўныя намёкі на прыналежнасьць Абхазіі да Грузіі. А міністар замежных справаў Беларусі Ўладзімер Макей накіроўваецца ў Вялікую Брытанію ў разгар найвастрэйшага канфлікту паміж Лёнданам і Масквою. Ці падабаюцца гэтыя жэсты Маскве? Не. Ці падабаюцца яны Захаду? Так. Ну дык вось — так за так. Лукашэнка ўздыхае наконт Сухумі, Макей паціскае руку Джонсану, які параўноўваў Пуціна з Гітлерам, Шуневіч разганяе (прынамсі, зьбіраецца) недазволеныя акцыі.

Але галоўныя чыньнікі рашэньня што да гэтых акцыяў — безумоўна ўнутраныя. І мяркую, што ў бліжэйшы час, у прыватнасьці на гадавіну Чарнобылю, будзе зразумела, ці паўторыцца прэцэдэнт 25 сакавіка: «лапік» адноснай свабоды ў спалучэньні з больш жорсткімі, чым раней, парадкамі за межамі таго «лапіку», ці ня будзе і таго «лапіку», а проста круты перагляд парадкаў у бок больш жорсткіх.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Стагодзьдзе БНР, Менск, 25 сакавіка 2018

Якія палітычныя вынікі сёлетняга Дня волі? Нагадаю, што за некалькі тыдняў да 25 сакавіка сутыкнуліся два падыходы да адзначэньня, умоўна кажучы, канцэрт супраць шэсьця.

Ня буду паўтараць аргумэнты за адну і іншую пазыцыю, нагадаю толькі, што абодва падыходы грунтаваліся на пэўных гіпотэзах і прагнозах. Абодва бакі казалі не адно — на тым стаю і не магу інакш, але засноўвалі сваю пазыцыю на тым ці іншым бачаньні, як пойдуць ці могуць пайсьці падзеі.

Цяпер мы ведаем, як яны сапраўды пайшлі. Хіба гэта ня стала праверкай тых гіпотэзаў і меркаваньняў? Як казаў Гегель, практыка — крытэр ісьціны. І што паказаў гэты крытэр?

Прыхільнікі шэсьця казалі, што менавіта яны народная апазыцыя, у адрозьненьне ад «канцэртнай апазыцыі».

Прыхільнікі шэсьця казалі, што менавіта яны, прынцыповыя і маральныя, народная апазыцыя, у адрозьненьне ад «канцэртнай апазыцыі». Таксама прыгадвалася, што леташнія «антыдармаедзкія» пратэсты пачаліся з акцыі ў Менску 17 лютага, арганізаванай Міколам Статкевічам і Ўладзімерам Някляевым.

Летась і сапраўды на тую акцыю прыйшло нечакана шмат — некалькі тысячаў чалавек. Ну а сёлета на Якуба Коласа — некалькі дзесяткаў. Людзі, якія былі сёлета затрыманыя на плошчы — гэта прыкладна былі ўсе, хто наагул на яе прыйшоў.

Дык гэта таму што ўлады забаранілі шэсьце, таму што запалохвалі людзей — скажа чытач. Дык забаранялі заўсёды і запалохвалі таксама. Але летась на 25 сакавіка прыйшло ўсё ж некалькі тысячаў чалавек. А сёлета — вось столькі.

Так, права людзей мірна прайсьці па сваім горадзе бясспрэчнае, так, улады паводзілі сябе на плошчы Якуба Коласа па-зьверску. Але напярэдадні 25 сакавіка арганізатары шэсьця нядвухсэнсоўна выказвалі спадзевы, што на іх заклік прыйдзе шмат людзей, што іх пратэст, дзякуючы вялікай колькасьці, стане важным палітычным чыньнікам. Пры гэтым меркавалася, што народны парыў да волі будзе такім моцным, што пераадолее, зламае супраціў сыстэмы.

Разьлік быў менавіта на гэта. Інакш нашто было памінаць менавіта леташнюю акцыю 17 лютага? Маглі б прыгадаць шэраг іншых, даволі малалікіх. Натуральна, што прыгадвалі пасьпяховую, а не адно маральна бездакорную.

Цуду ня здарылася.

Ну а цяпер памыліліся, недакладна разьлічылі грамадзкія настроі. Цуду ня здарылася. І гэта — факт, гэта аргумэнт у спрэчцы, што і як трэба было рабіць.

Калі б на плошчу Якуба Коласа 25 сакавіка сёлета прыйшло, скажам, 10 тысячаў чалавек (а хоць бы і 3-5 тысячаў), калі б прыйшлі насуперак пагрозам, запалохваньню, рызыцы, відавочна, што мы б сёньня абмяркоўвалі іншы Дзень волі. Але гэтага не адбылося.

Ну а да таго, што «пасьпявалі-патусаваліся» каля Опэрнага і ніякага выніку, то з гэтым можна і паспрачацца. Ацэнкі колькасьці людзей, якія туды прыйшлі, вельмі розныя, але ўсё ж на думку, па адчуваньні, многіх прыйшло вельмі шмат. Беспрэцэдэнтна шмат.

А магло ж яно атрымацца і інакш. Паслухаліся б многія, што гэты дзень — дзень пратэсту і гневу, а не «весялухі», дык і не пайшлі б да Опэрнага. І тады б усім было відавочным, што арганізатары мітынгу-канцэрту памыліліся, недакладна разьлічылі. А яны, як высьветлілася, збольшага правільна разьлічылі. І гэта — таксама факт, гэта аргумэнт у спрэчцы, што і як трэба было рабіць.

Маса народу, якая сабралася на круглую гадавіну незалежнасьці — сама па сабе моцнае пасланьне і грамадзтву, і ўладзе, і Захаду, і Расеі.

Такая маса народу, якая сабралася на круглую гадавіну незалежнасьці — сама па сабе моцнае пасланьне і грамадзтву, і ўладзе, і Захаду, і Расеі. Мяркую, што сёлетняе сьвяткаваньне Дня волі войдзе ў найноўшую гісторыю краіны, як «Менская вясна-96», першы «Чарнобыльскі шлях» і Плошчы. І насамрэч гэтаму будуць спрыяць і тыя, хто былі за шэсьце.

Праз год, праз 5 гадоў, тыя ж Мікола Статкевіч і Ўладзімер Някляеў будуць казаць — беларусы на стагодзьдзе БНР паказалі сябе, маючы на ўвазе менавіта тысячы людзей ля Опэрнага. А як інакш? Няўжо будуць зводзіць рахункі, прыгадваць, хто ў далёкім, тады ўжо паўзабытым, сакавіку 2018 году за што быў і пра што з кім дамаўляўся?

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG