Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

«У нас пачынаецца палітычная "бакханалія", якая працягнецца мінімум паўтара года. І выбары парлямэнта, і прэзыдэнта. Яны ніколі не дадавалі стабільнасьці і спакою ў нашым грамадзтве» — гэтая заява кіраўніка дзяржавы, зробленая падчас абнародаваньня шэрагу кадравых прызначэньняў, выклікала жывую рэакцыю публікі. Шмат у каго — сьмех, кпіны над яе недарэчнасьцю і нехлямяжасьцю.

Па-першае, з прычыны яе да пэўнай ступені беспрэцэдэнтнасьці наагул у сьвеце. Цяжка сабе ўявіць, хто б з палітыкаў у сьвеце мог бы публічна так ацаніць самую дэмакратычную працэдуру. Ні Трамп, ні Макрон, ні Мэркель, ні іх менш пасьпяховыя канкурэнты не назвалі б выбары «бакханаліяй». Вынікі выбараў безумоўна гэтых палітыкаў турбуюць, яны радуюцца, калі перамагаюць, сумуюць, калі прайграюць. Але вакханалія — што ж у выбарах такога бакхічнага?

Але, здаецца, нават і аўтарытарныя ўладары звычайна ўсё ж не дэманструюць такой «шчырасьці», як Лукашэнка. Ні Пуцін, ні, напрыклад, Эрдаган ня кажуць, што выбары — пэрыяд хаосу, вайны ўсіх супраць усіх, балянсаваньня на мяжы катастрофы. Для іх гэта — пацьвярджэньне, аднаўленьне іх народнага мандату на ўладу. У прынцыпе, як і для іх дэмакратычных калегаў.

«Бакханалія» як на могілках

Ну а другі момант, чаму выказваньне Лукашэнкі выглядае такім недарэчным — практыка беларускіх выбараў апошніх гадоў і дзесяцігодзьдзяў, а таксама мінімальная веда пра тое, як гэтыя выбары праходзяць і арганізоўваюцца.

Звычайна на выбарах у Беларусі цішыня, як на могілках. Нікому яны асабліва не цікавыя, большасьці нібыта і ўсё роўна, якім будзе вынік. І таму што ён вядомы, і таму што няма асаблівага спадзеву на перамены да лепшага, калі ён будзе іншы.

Для яго любая альтэрнатыва поўнаму кантролю — гэта хаос, пагроза

Ну і ўсё ж вынік вядомы. Сыстэма падліку галасоў працуе, як добра змазаны аўтамат Калашнікава. Здаецца, што прыйдзе на выбары адна Лідзія Ярмошына, дык і тады выбарчыя камісіі — ад участковай да цэнтральнай — адрапартуюць, што яўка — 73.8%, за каго трэба прагаласавала ад прыйшоўшых 69.7%.

Якая бакханалія, які ўраган жарсьцяў, дзе рака віна і натоўп блудніцаў?

Дык чаму ж Лукашэнка так сказаў? Таму што так бачыць сьвет. Для яго любая альтэрнатыва поўнаму кантролю — гэта хаос, пагроза. Пра вылічальныя здольнасьці Ярмошынай ён ведае хіба ня лепш за ўсіх. Але для яго выбары — гэта структурная магчымасьць няўстойлівасьці, рызыка, што нешта можа пайсьці не паводле пляну.

Напамін пра Плошчу

Многія апанэнты Лукашэнкі мяркуюць, што на выбарах усё схоплена, перадвызначана, пралічана і пракантралявана. Ён у гэтым зусім не ўпэўнены.

Ён, ізноў жа як ніхто, ведае якасьць працы дзяржаўнага апарату. Ягоныя словы пра «пафігістычнае» стаўленьне чыноўнікаў да працы, сказаныя ў жніўні падчас разносу ў Воршы — ну гэта ж пра ўвесь апарат. Гэта для вонкавага назіральніка, з-за межаў сыстэмы, на выбарах усё працуе, як гадзіньнік. Для Лукашэнкі — зусім не як гадзіньнік. Працуе як усё. Проста пакуль усе неяк атрымлівалася.

Не самыя выбары, але зь іх нагоды, у сувязі зь імі, пасьля іх, у выніку іх. Для Лукашэнкі самая гіпатэтычная магчымасьць такога разьвіцьця падзеяў, імавернасьць яго — гэта ўжо «бакханалія»

І ёсьць досьвед. І сусьветны, і айчынны. Колькі ў сьвеце было ўладароў, якім здавалася, што выбары ў іх краіне — фармальнасьць, рытуал, што калі нешта іх уладзе і пагражае, дык выбары — у апошнюю чаргу. І колькім зь ім давялося сутыкнуцца з «цудоўнымі выбарамі», калі на першы погляд пусты рытуал ператвараўся ў мэханізм зьмены ўлады. На саміх выбарах ці ў сувязі з выбарамі.

Гэта не правіла. Украінскі Эўрамайдан 2013-2014 гадоў адбыўся па-за якой сувязьзю з выбарамі, «арабская вясна» — ня ў сувязі з выбарамі. Але гэтая сувязь існуе прынамсі нярэдка — «аранжавы» Майдан ва Ўкраіне, грузінская «рэвалюцыя ружаў», нядаўняя армянская рэвалюцыя, расейскія пратэсты на Балотнай 2011-2012 гадоў — усё гэта было зьязана з выбарамі так ці інакш. Ва Ўкраіне і ў Грузіі — дык гэта былі пратэсты пасьля выбараў, у Армэніі — у сувязі з абраньнем прэм’ера ў парлямэнце, у Расеі — у сувязі з адмовай Мядзьведзева ісьці на новыя выбары.

Ну і ёсьць уласны досьвед. Так, у Беларусі была і «менская вясна» 1996 году, і «антыдармаедзкія» пратэсты 2017 году. Але хіба ня самымі маштабнымі і прынамсі самымі «гучнымі» пратэстамі былі дзьве Плошчы — 2006-га і 2010-га гадоў. Не самыя выбары, але зь іх нагоды, у сувязі зь імі, пасьля іх, у выніку іх.

Для Лукашэнкі самая гіпатэтычная магчымасьць такога разьвіцьця падзеяў, імавернасьць яго — гэта ўжо «бакханалія». Нават ня веда пра тое, што нехта будзе спрабаваць падобны сцэнар зрэалізаваць, а ўсяго толькі яго магчымасьць.

Апаратная «бакханалія»

Ёсьць і прынцыпова іншае тлумачэньне. Паводле яго «бакханалія» — гэта наагул не пра электарат. А пра апарат. Вось, скажам, прэзыдэнцкія выбары. Здавалася б, усё зразумела.

Але хіба ўсё? А вось ці патрэбна, каб у бюлетэні быў, скажам, Гайдукевіч — малодшы ці старэйшы? А Статкевіч? Ён асабіста, здаецца, ня мае права, ну дык кшталту яго — трэба ці не? А можа цікава было б, каб быў на выбарах, скажам, Матолька ці кшталту яго. А каго захочуць падсунуць расейскія «заклятыя сябры»? Не, не для таго, каб скінуць Лукашэнку, адно каб «солі на хвост насыпаць». Хаця хто іх ведае, можа і не адно для гэтага. І як гэтаму «кандыдату Пуціна» супрацьдзейнічаць?

І для сыстэмы, для Лукашэнкі гэта рэальныя праблемы. Па кожнай канчатковае рашэньне будзе прымаць, зразумела, ён. Але хто што параіць, хто што будзе прапаноўваць? Зразумела, прапаноўваць будуць толькі самыя давераныя, самыя правераныя, зразумела, усе парады будуць, каб умацаваць сыстэму. Але меркаваньні і сярод іх могуць быць самыя розныя, у тым ліку і супрацьлеглыя. І каго слухаць? І хто мае рацыю?

Ці парлямэнцкія выбары. Досьвед Анісім і Канапацкай — які вынік для сыстэмы? У будучаю палату — запусьціць гэтых жа ці іншых? І колькі? А гэтыя — бізнэсоўцы і тыя, якія ІТ-краіна — яны нам там трэба? А «рускі сьвет» нам там трэба? І ў якой колькасьці? Ці нават проста: хто лепш — намесьнік старшыні гарвыканкаму ці кіраўнік буйнога заводу на тэрыторыі гэтага раёну? За кожны выбар — ёсьць за і супраць, ёсьць людзі ў апараце, якія за адзін варыянт, ёсьць тыя, хто за іншы.

Так, у выніку зьявіцца адзіны сьпіс, яго падпіша Лукашэнка, сыстэма Ярмошынай выдасьць патрэбныя лічбы. Для народу, зразумела, ніякага выбару ня будзе. А вось пры складаньні сьпісу — будзе. І нават барацьба цалкам магчымая.

Прыдумалі ж старажытныя грэкі такую дурасьць — выбары. Суцэльная бакханалія і нічога больш. Але ўвесь сьвет так жыве, што зробіш.

Бакханалія (вакханалія) — крайняя ступень беспарадку. Паходзіць ад лацінскага bacchanalia — сьвята ў гонар бога Бахуса (Bacchus, Вакх, Дыёніс), якое першапачаткова праводзілася адну ноч у сакавіку і толькі сярод жанчын, затым стала больш працяглым, з удзелам мужчын, і было зьвязана з гвалтам і распустай.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Юваль Гарары

Ну не тое, што дакладна памрэ. Але можа, да таго ідзе — такі прагноз робіць ізраільскі філёзаф і гісторык Юваль Гарары.

Прагноз у стылі Ніцшэ — у таго Бог памёр, у Гарары гэта чакае і чалавека. Яго кніга «Homo Deus. Кароткая гісторыя будучыні», якая ўпершыню была апублікаваная на іўрыце ў 2015 годзе, ужо некалькі гадоў застаецца адным з самых уплывовых у сьвеце інтэлектуальных бэстсэлераў. З таго часу яна была перакладзеная на 50 моваў сьвету.

На першы погляд, кніга — яшчэ адна варыяцыя шматлікіх антыутопіяў кшталту «Тэрмінатара». Ай, машыны абвесьцяць вайну людзям.

Кадр са стужкі «Тэрмінатар-3: паўстаньне машынаў»
Кадр са стужкі «Тэрмінатар-3: паўстаньне машынаў»

І так, і не. Ідэя менавіта такая — сапраўды, паводле Гарары, ёсьць імавернасьць, што эвалюцыя ня спыніцца на нас.

Але ўяўляць сабе гэта як нейкую вайну, якую мы прайграем — гэта занадта па-чалавечы, схема вайны прадугледжвае, што ёсьць (будзе) нейкая іншая воля, іншая сьвядомасьць (кепская, зразумела), якая кіне выклік нашай сьвядомасьці і волі.

Запаветы сучаснай рэлігіі

Ды ня будзе ніякай іншай волі і сьвядомасьці, кажа Гарары. Проста жыцьцё людзей страціць сэнс. Яно ўжо зазнала крызіс, калі сапраўды, паводле Ніцшэ, «Бог памёр». Але людзі прыдумалі новую рэлігію, імя якой — гуманізм.

Гарары пералічвае запаветы гэтай новай рэлігіі: у палітыцы — «выбарніку відней», у эканоміцы — «спажывец заўсёды мае рацыю», у эстэтыцы — «прыгажосьць у вачах таго, хто глядзіць», у чалавечых адносінах — «падабаецца — рабі», у адукацыі — «думай самастойна». Стрыжань новай рэлігіі — свабода.

Статуя Свабоды на фоне закату, Н'ю-Ёрк, 2018
Статуя Свабоды на фоне закату, Н'ю-Ёрк, 2018

Ды што ж кепскага ў гэтых запаветах, ды і далёка ня ўвесь сьвет паводле іх жыве. Кепскага нічога, але гэта такія ж умоўнасьці, як умоўнасьцямі былі запаветы ранейшых рэлігіяў — мяркуе Гарары. Ня горш, але і ня лепш. У Сярэднявеччы ці ў старажытным Эгіпце верылі ў іншае, цяпер — у чалавека. Галоўнае ў гэтых умоўнасьцях — што ў іх вераць мільёны.

​Датызм замест гуманізму

А што ж адбудзецца з дарагімі нам гуманістычнымі вераваньнямі? Зьнікнуць, лопнуць, мы ж самі іх і пахаваем. А што прыйдзе, ужо прыходзіць на зьмену гуманізму, веры ў свабоду волі чалавека? Датызм — філязофія так званых «вялікіх дадзеных» — big data, магутных альгарытмаў, здольных апрацоўваць пачварна вялікія аб’ёмы інфармацыі.

І гэта ня мара, не прадбачаньне, гэта ўжо рэальнасьць, якую ствараюць у Крэмніевай даліне.

Кіраўнікі Twitter Джэк Дорсэй (зьлева) і Facebook Марк Цукерберг
Кіраўнікі Twitter Джэк Дорсэй (зьлева) і Facebook Марк Цукерберг

Вы ўваходзіце ў сацыяльныя сеткі, яны падсоўваюць вам рэкляму, якая, паводле падлікаў, спадабаецца вам, сяброў, якія, ізноў жа паводле падлікаў, прыдадуцца вам, кніжкі, музыку, якія павінныя спадабацца вам. Дык вы ж можаце гэта і не прымаць. Можаце. А чаму не прымаць? Вам жа і сапраўды падабаецца.

Вы і цяпер шмат у чым верыце альгарытмам. Калі ў вас у машыне ёсьць GPS, нашто самому прыгадваць маршрут ці лезьці ў старамодную і практычна ўжо адмерлую папяровую мапу? GPS усё зробіць лепш. Але ж куды ехаць — вызначаеце вы. Так, пакуль вы.

Але альгарытм GPS — параўнальна просьценькі. Ёсьць і мацнейшыя. І вы, мы, усе самі кормім гэтыя магутныя альгарытмы інфармацыяй пра сябе. Нам ужо накінуты новы стыль жыцьця — усё нараспашку, пра ўсё пішыце ў сацыяльных сетках, распавядзіце, што вы ясьце, каго вы любіце, каго ненавідзіце, куды падарожнічаеце, што купляеце. Хіба мы не выконваем гэты загад?

GPS для дарогі да каханьня

Цяперашняя вера ў свабодную волю грунтуецца на тым, што раней проста не было столькі даступнай інфармацыі пра нас, колькі ёсьць цяпер (а будзе яшчэ больш), раней не было альгарытмаў «вялікіх дадзеных» (якія, дарэчы, таксама ўдасканальваюцца і ўзмацняюцца кожны дзень).

І прыйдзе дзень, калі альгарытм падлічыць, што пры сустрэчы з Дар'яй у вас сэрца бʼецца хутчэй, чым калі вы з Марыяй, выкід эндарфінаў большы таксама з Дар'яй (а датчык вы самі паставіце, каб сачыць за сваім здароўем), альгарытм распазнаваньня вобразаў вызначыць, што Дарʼя больш падобная да вашай маці і да жанчын, зь якімі вы раней былі, прааналізуе яшчэ тэрабайты інфармацыі і ветліва скажа — вам больш падыйдзе Дарʼя.

Пацалунак на Дзень волі, Менск, 25 сакавіка 2018
Пацалунак на Дзень волі, Менск, 25 сакавіка 2018

Вы абурыцеся, я ж свабодны чалавек, я выбіраю. Так, так, вы, зразумела. Але ўсе гэтыя падлікі — гэта ж абʼектыўная інфармацыя пра вас жа. Ваш выкід эндарфінаў — гэта хіба ня вы, не вашае «Я»? Вашыя густы, дакладна скалькуляваныя, нават тыя, пра якія вы забыліся ці не ўсьведамлялі — гэта хіба не вашае «Я»? А што такое вашае «Я»? А можа вы, вашае «Я», проста ня ўсё пра сябе ведае. А альгарытм ведае.

Не, вы можаце ня слухаць альгарытм, бяздушную жалязяку. Але ж GPS у машыне вы слухаеце. І слухаецеся.

А чаму б і не паслухацца ў выбары сэксуальнага партнэра? А тым больш у выбары тавару ў краме ці ў палітычным выбары. Альгарытм будзе ведаць пра вас усё — вашыя густы, вашыя папярэднія выбары, будзе ўмець улічваць вашыя матывацыі, якія можна вымяраць.

Свабода як «опіюм для народу»

Проста вы — вашае сьвятое для вас «Я» — такі ж альгарытм. Магчыма, ужо сёньня ня самы складаны, а заўтра яго можна будзе дакладна пралічыць. Вас пралічаць, расколяць, як арэх. А што ж застанецца ад вашай свабоды? І ня ў тым сэнсе, што яе ў вас нехта гвалтам адбярэ. Ды не, ні ў якім разе. Проста альгарытмы «вялікіх дадзеных» пакажуць, дакажуць вам, што насамрэч вы ніколі і не былі свабодным.

Раней вас, людзей, трымала вера ў Бога. Зараз трымае вера ў чалавека, у вашую свабоду волі. Адна ілюзія вартая іншай.

Папа Францыск
Папа Францыск

Як піша Гарары, ніякай душы навука не знайшла. Як і свабоды. Біялёгія знаходзіць у чалавечым арганізме працэсы толькі альбо дэтэрмінаваныя, альбо выпадковыя. Дэтэрмінавасьць — паводле вызначэньня не свабода. Выпадковасьць... Напэўна таксама. Ударыць вам у галаву той гармон ці іншы — гэта ж як «арол» ці «рэшка». Гэта хіба свабода? І чыя гэта свабода? Але людзям трэба ў нешта верыць. Ну хай вераць у свабоду. Пакуль.

І справа зноў жа не ў чалавечым, ня ў тым, што нейкі Цукэрбэрг вырашыў стаць гаспадаром сьвету. Калі б так... Ён усё ж чалавек. Але не Цукерберг падсоўвае вам, што чытаць, слухаць, з кім сябраваць. А Фэйсбук. Альгарытм. Хай нават вынайдзены Цукербергам. А альгарытм яго слухаецца? А заўтра будзе слухацца?

Гары Каспараў перад партыяй з Deep Blue, травень 1997
Гары Каспараў перад партыяй з Deep Blue, травень 1997

Калісьці лічылася, што ніякая машына не абыграе чалавека ў шахматы. У яе няма інтуіцыі, разуменьня. Іх у яе і дагэтуль няма. Але пасьля таго, як Deep Blue абыграла Гары Каспарава, у спрэчцы была пастаўленая кропка. Машыны ўжо гуляюць паміж сабой, зь людзьмі ім ужо нецікава. Ну а людзі — паміж сабой, у сваёй «пясочніцы». Альгарытм ужо вырас зь яе. А людзям застанецца «пясочніца». Калі застанецца. І ня толькі ў шахматах.

Чаму прароцтва ня спраўдзіцца

Гарары — прарок-правакатар. Ён ня кажа — будзе так і толькі так, як я сказаў, верце мне, людзі. Ён кажа — так можа быць, ёсьць тэндэнцыі ў разьвіцьці сучаснай навукі і тэхналёгіі, якія вядуць менавіта да гэтага. Скажыце, пакажыце, у чым я ня маю рацыю, дакажыце (і ня мне, а сабе), што вы свабодны — кажа Гарары. Вы, мы, усе самі будуем гэтую машыну Страшнага суду над чалавецтвам і спыняцца не зьбіраемся. Патлумачце, чаму ня будзе так, да чаго заканамерна ідзе і вядзе.

Годны выклік.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG