Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

Існуюць два ўзаемазьвязаных тлумачэньні: Беларусь — даволі бедная краіна, Беларусь — аўтарытарная, дыктатарская краіна. Калі мала грошай, калі дзяржава цісьне, рэпрэсуе, то ў насельніцтва няма асаблівай ахвоты нараджаць дзяцей.

Аднак дадзеныя дынамікі народанасельніцтва па ўсім сьвеце не дазваляюць прыняць гэтыя тлумачэньні, прынамсі, як вычарпальныя. Вось як выглядаў сьвет паводле каэфіцыенту прыросту (страты) насельніцтва на 1000 чалавек. Адмоўны каэфіцыент — у краіне колькасьць насельніцтва памяншаецца, станоўчы каэфіцыент — павялічваецца.

Крыніца: World Population Growth, Max Roser and Esteban Ortiz-Ospina

Як бачым, Беларусь у 2015 годзе зь яе адмоўным прыростам насельніцтва была ў даволі вялікай кампаніі, прычым у кампаніі краінаў, шмат у чым непадобных да яе. Скарачэньне насельніцтва тады назіралася і ва Ўкраіне, і ў Польшчы, і ў Італіі, і у Гішпаніі, і ў Японіі. Пералічаныя краіны — не дыктатуры, некаторыя зь іх багацейшыя і нават значна багацейшыя за Беларусь. А хуткасьць страты насельніцтва ў гэтых краінах большая, чым у Беларусі. Таксама варта адзначыць, што амаль усе краіны, дзе насельніцтва зьмяншаецца, знаходзяцца ў Эўропе.

Пры гэтым на мапе бачна, што імклівы рост насельніцтва назіраецца наагул зусім не ў багатых краінах, а наадварот — у самых бедных. Самы высокі рост у Афрыцы. Чад, Конга, Нігер — ня ўзоры эканамічнага росквіту, ды і палітычныя парадкі там далёкія ад клясычнай дэмакратыі.

Варта ўлічыць, што Афрыка — кантынэнт палітычнай нестабільнасьці, палітычнага гвалту і кепскага мэдычнага абслугоўваньня. Адсюль вынікае, што там вельмі высокая сьмяротнасьць — і ад гвалту, і ад хваробаў. Так што станоўчыя значэньні каэфіцыенту прыросту насельніцтва там забясьпечваюцца ня проста высокімі, а шалёна высокімі паказьнікамі нараджальнасьці. Там памірае штогод людзей больш, чым, скажам, у Эўропе, але дзяцей нараджаецца нашмат больш, чым у Эўропе.

Калі ж казаць пра Эўропу, то акрамя пазначанага рэгіёну страты насельніцтва, астатнія краіны кантынэнту характарызуюцца хаця і станоўчым ростам насельніцтва, але вельмі нізкім, менш за 1%. Тое самае тычыцца таксама і ЗША, і Расеі, і Кітаю.

Можна меркаваць, што на дынаміку народанасельніцтва істотна ўплывае міграцыя. Шмат гаворыцца і пішацца пра вялікія міграцыйныя хвалі, якія ідуць у Эўропу, пра вялікую эміграцыю з посткамуністычных краінаў.

Аднак наступная дыяграма паказвае, што міграцыя не мяняе сытуацыю прынцыпова. У ёй прыводзяцца значэньні каэфіцыенту так званага натуральнага прыросту (страты) насельніцтва, без уліку міграцыі.

Крыніца: World Population Growth, Max Roser and Esteban Ortiz-Ospina

Калі ня ўлічваць мігрантаў, то ў Расеі і ў Нямеччыне ў 2015 годзе назіралася невялічкая натуральная страта насельніцтва (яно ў цэлым у гэтых краінах расло за кошт мігрантаў), у Польшчы і ў Гішпаніі ў 2015 годзе назіраўся невялічкі натуральны рост насельніцтва (хаця ў цэлым яно зьмяншалася за кошт эміграцыі). Але прынцыпова колеры мапы не мяняюцца і ў выніку выключэньня ўплыву міграцыі. У сьвеце адзіны рэгіён, дзе краіны страчваюць насельніцтва — гэта Ўсходняя Эўропа, рэгіён самага высокага росту народанасельніцтва — краіны Цэнтральнай Афрыкі.

Адсюль вынікае, што тлумачэньне зьмяншэньне колькасьці насельніцтва Беларусі — хутчэй культурнае і сацыяльна-эканамічнае. Усходняя Эўропа ўся адносна небагатая, яна ўся яшчэ знаходзіцца ў фазе пераадоленьня наступстваў краху камунізму. І яна ўся — рэгіён хуткай урбанізацыі. Так, урбанізацыя адбывалася і ў Заходняй Эўропе, але яна істотна багацейшая, чым Усходняя. А параўноўваюць сваё жыцьцё беларусы альбо палякі зь Нямеччынай, а ня з Чадам ці Конга.

Інфаграфіка ў цытаваным артыкуле дазваляе паглядзець дынаміку росту народанасельніцтва. Вось як выглядала адпаведная мапа ў сярэдзіне мінулага стагодзьдзя — у далёкім 1952 годзе.

Крыніца: World Population Growth, Max Roser and Esteban Ortiz-Ospina

Сусьветным чэмпіёнам па росту насельніцтва былі рэспублікі савецкай Цэнтральнай Азіі, Украіна і Расея дэманстравалі прыкметны рост насельніцтва, Беларусь — таксама рост, але невялікі, у межах 1%. Цэнтральная Афрыка дэманстравала высокі рост, але не такі высокі, як яна ж у 2015 годзе.

Наступная дыяграма — 1995 год, у Беларусі — першы поўны год кіраваньня Аляксандра Лукашэнкі. У Беларусі ўжо зьмяншэньне насельніцтва, але і ва ўсім рэгіёне Ўсходняй Эўропы і ў Расеі назіраецца тое самае. І пачынаецца імклівы рост насельніцтва ў Афрыцы.

Крыніца: World Population Growth, Max Roser and Esteban Ortiz-Ospina

Мапа 1995 году насамрэч ужо вельмі падобная да мапы 2015 году. Лічбы ў пэўнай ступені зьмяніліся, у Беларусі за 1995 год насельніцтва зьменшылася на 0.32%, у 2015 годзе — на 0.02%.

Але калі глядзець у кантэксьце ўсяго сьвету, то бачна, што сытуацыя ў Беларусі ў значнай ступені тлумачыцца сытуацыяй у рэгіёне, у якім яна знаходзіцца, у цэлым, а ня нейкімі яе асаблівасьцямі.

Беларусь — краіна Ўсходняй Эўропы. І сытуацыя з народанасельніцтвам абумоўленая ў ёй найперш гэтым чыньнікам.

Аляксандар Лукашэнка выступае на пасяджэньні Асноўнай групы Мюнхенскай канфэрэнцыі па бясьпецы, 31 кастрычніка 2018

Пасяджэньне Асноўнай групы Мюнхэнскай канфэрэнцыі па бясьпецы (МКБ) у Менску несумненны посьпех беларускай дыпляматыі. Праўда, ранг гэтага пасяджэньня ніжэй, чым сама канфэрэнцыя ў баварскай сталіцы, але раней афіцыйнаму Менску ня сьніўся і такі.

Цэнтральнай падзеяй пасяджэньня стаў выступ прэзыдэнта Аляксандра Лукашэнкі, а ў ім — прапановы па ўрэгуляваньні крызісу ва Ўкраіне. Пра гэта Лукашэнка казаў і на нядаўнім Форуме рэгіёнаў Беларусі і Ўкраіны, на пасяджэньні Асноўнай групы МКБ ён дэталізаваў свае прапановы.

Самыя важныя пункты мірнага пляну:

  • Ускласьці на Беларусь «адказнасьць за забесьпячэньне міру ва ўсходніх рэгіёнах Украіны і кантроль на расейска-ўкраінскай мяжы»;
  • Правесьці на Данбасе выбары пры «суправаджэньні» Беларусі, «зыходзячы з разуменьня таго, што гэтыя рэгіёны зьяўляюцца неадʼемнай часткай Украіны».


Аднак гэтыя самыя важныя пункты ўяўляюцца і самымі сумнеўным у сэнсе рэалізуемасьці.

Украіна дамагаецца ўласнага кантролю і над усім Данбасам, і над мяжой. Для яе беларускі кантроль мяжы — гэта амаль тое ж самае, што расейскі кантроль. Тое ж адносіцца і да «суправаджэньня» Беларусьсю выбараў у Данбасе. Гэта так, нават калі ня ўлічваць агульнавядомую «празрыстасьць» выбараў у самой Беларусі.

Тое, што Ўкраіну ня ўражваюць беларускія прапановы, было відавочна па рэакцыі ўкраінскага боку падчас Форуму рэгіёнаў Беларусі і Ўкраіны. Украінскія прадстаўнікі зрабілі выгляд, што не пачулі прапановы гаспадара форуму.

Аднак прапановы Менску наўрад ці даспадобы і Расеі. Згодна з расейскай інтэрпрэтацыяй Менскіх пагадненьняў кантроль над мяжой павінен быць перададзены Кіеву (а не каму б там ні было), але толькі пасьля прымірэньня ў Данбасе, як яно бачыцца Маскве. Зь іншага боку, у Крамлі наўрад ці падзяляюць меркаваньне, што рэгіёны Данбасу, не кантраляваныя Кіевам, «зьяўляюцца неадʼемнай часткай Украіны».

Іншымі словамі, мірны плян Лукашэнкі для Ўкраіны — гэта нешта накшталт Васюкінскага шахматнага турніру Астапа Бэндэра з «12 крэслаў». Хутчэй за ўсё, гэта разумее і сам прэзыдэнт Беларусі. Зрэшты, як і ў Бэндэра, героя культавага савецкага рамана, мэта Лукашэнкі — зусім не практычная рэалізацыя яго амбіцыйных прапаноў.

Яго мэта — абнавіць свой імідж міратворцы, які істотна пабляк у выніку як рашэньняў Менскага пасяджэньня Сыноду РПЦ, так і заяваў як расейскіх чыноўнікаў, так і яго ўласных, наконт адказу на дзеяньні і пляны дзеяньняў NATO.

Ну а тут Беларусь зноў абвяшчае, што яна за мір, што яна гатовая яго дамагацца. А не атрымаецца – дык не атрымаецца. А ў каго атрымліваецца? А ўражаньне зрабіць можа і атрымаецца. Ну і перад расейцамі абгрунтаваць сваё нежаданьне ісьці цалкам у фарватэры іх палітыкі. Мір – гэта не сынонім перамогі Расеі.

Рэакцыя на мірны плян Лукашэнкі для Ўкраіны паказвае абмежаваньні, якія мае славутая «шматвэктарнасьць» зьнешняй палітыкі Беларусі. Вэктараў можа і шмат, але прырода іх — розная. Беларусь знаходзіцца ва ўсіх мажлівых саюзах з Расеяй, усе яны ў большай ці меншай ступені юрыдычна абавязваючыя іх удзельнікаў, і Беларусь у тым ліку. Падабаецца гэта каму-небудзь ці не, але Беларусь — вайсковы, палітычны і ўсялякі іншы саюзьнік Расеі.

Зь іншага боку, ні ЭЗ, ні ЗША, ні Кітай — ніякія не саюзьнікі Беларусі. З аднымі зь іх адносіны лепей, зь іншымі — горш, але ўсе гэтыя адносіны, па сутнасьці, без абавязаньняў.

Таму ўся шматвэктарнасьць выяўляецца (калі выяўляецца) у паўтанах: Беларусь робіць выгляд, што яна як бы не зусім саюзьнік, не ва ўсім саюзьнік Расеі, і пры гэтым яна як бы саюзьнік іншых блізкіх і далёкіх суседзяў.

Дасягаецца гэтае ўражаньне разнастайнымі жэстамі — вось правялі Форум рэгіёнаў Беларусі і Расеі, а неўзабаве пасьля — такі ж форум з украінцамі. Вось прыехаў амэрыканскі дыплямат, памочнік дзяржсакратара ЗША Уэс Мітчэл — яму гаворыцца, што Беларусь гатовая стаць «самым надзейным, сумленным і шчырым партнэрам» ЗША.

Некаторы час таму Мітчэл заявіў, што «нацыянальны сувэрэнітэт такіх краін, як Украіна, Грузія, нават Беларусь — гэта заслон супраць расейскага нэаімпэрыялізму».

Краіна, якая знаходзіцца з Расеяй у АДКБ, ЭАЭС і саюзнай дзяржаве, у ролі заслоны супраць «расейскага нэаімпэрыялізму» — гэта, вядома, прыгожа. Але гэта азначае, што ў Вашынгтоне гатовыя гуляць у гульню, якую прапануе Менск. А ў Менску прымаюць пас. Заслона — дык заслона, не пытаньне. Для Расеі — яе фарпост. Чаму б паралельна ня пабыць і заслонай ад яе?

Усе гэтыя манэўры не азначаюць, што Беларусь разарве сувязі з Расеяй, зьменіць геапалітычны курс на процілеглы. На гэта наўрад ці разьлічваюць і ў Вашынгтоне. Рэальныя зьмены могуць тычыцца нюансаў: могуць быць адноўлены паўнавартасныя дыпляматычныя адносіны, могуць быць зьнятыя, а не замарожаныя, як цяпер, санкцыі, ЗША могуць аказаць уплыў на МВФ у сэнсе больш добразычлівага стаўленьня фонду да Беларусі.

Адпаведна і Менск можа зрабіць некалькі крокаў насустрач Амэрыцы. Ня надта шырокіх, але прыкметных.

Геапалітыка пераважае над усімі астатнімі тэмамі і сюжэтамі. Сьвет калі не набліжаецца да прорвы, то, у любым выпадку, ня робіцца больш бясьпечным. У такой сытуацыі ўнутраная будова «фігур» на «вялікай шахматнай дошцы» — ня самы важны фактар.

Хітрыя саюзьнікі і партнэры — зусім не навіна ў сусьветнай палітыцы, вопыт адносін з падобнымі гульцамі ёсьць і ў Захаду, і ў Расеі, і ў Кітаю.

І зь Беларусьсю гульня будзе працягвацца.

Перадрук з парталу TUT.BY

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG