Лінкі ўнівэрсальнага доступу

Юры Дракахруст

Акцыя БРСМ «ВЛКСМ Перазагрузка» ў ПалесДУ

Цікава, каму прайшло ў галаву сьвяткаваць у Беларусі стагодзьдзе ВЛКСМ з такой помпай і шумам? І справа нават не ў спрэчнасьці (вельмі мякка скажам) юбіляра. На нечый погляд і 3 ліпеня — ня самая ўдалая дата ў якасьці Дня незалежнасьці. Але яна афіцыйная, яна сьвяткуецца штогод, паводле пэўнага пратаколу. У круглыя даты — больш шырока, але сьвяткуецца і ў іншыя.

А тут, як той казаў, ні з пушчы ні з поля. 90-ю гадавіну камсамолу сьвяткаваць не прыходзіла ў галаву, ці якую 97-ю.

Камсамольскае сьвята міністра-камуніста

Не выключаю, што гэта — аргумэнт у спрэчках, ці значаць нешта міністры і іншыя высокапастаўленыя чыноўнікі. Міністрам адукацыі ў Беларусі ўжо пэўны час кіраўнік Камуністычнай партыі Ігар Карпенка. Так, ён такі ж выканаўца вярхоўны волі, як і любы быў бы на яго месцы. Але на сёе-тое і выканаўцы ўплываюць. Магчыма, быў бы міністар не такім аматарам Леніна, дык і сьвяткаваньне было б больш сьціплым.

Пацьверджаньнем маёй думкі зьяўляецца той чыньнік, што сьвяткаваньне ішло пераважна па лініі ўстановаў адукацыі, а не, скажам, заводаў ці якіх іншых дзяржаўных прадпрыемстваў. Далі б каманду, дык паставілі б па стойцы «зважай» і іх. Але не далі. Бо лянота. Карпенку тое карцела, ну дык ён і напінаўся.

Але напэўна, гэта не адзіная прычына. Пра тое сьведчыць сустрэча Аляксандра Лукашэнкі з прадстаўнікамі сёньняшніх нашчадкаў камсамолу — БРСМ. У тым жа рэчышчы — нядаўні выступ кіраўніка дзяржавы перад моладзьдзю ў Гародні.

«Не прэзыдэнцкая справа ў планшэт пальцамі тыкаць»

Прычына такой увагі — напэўна ў адчуваньні, што ўлада губляе моладзь (калі наагул яе некалі мела). Тут справа нават не ў ідэйнай, а ў культурнай прорве.

У Лукашэнкі ўвесь лад яго думак прасякнуты вясковым досьведам. Гэта нават не ў папрок. Проста Беларусь — даўно гарадзкая краіна. І што моладзі той вясковы лад?

Памятаю, некалі гадоў таму, калі прэзыдэнтам у Расеі быў Дзьмітры Мядзьведзеў, Лукашэнку спыталі: А вы карыстаецеся пляншэтам, іншымі гаджэтамі? Ён адказаў: Не прэзыдэнцкая гэта справа туды пальцамі тыкаць, вось у мяне Коля гэтым займаецца.

Так, менавіта. Для Колі Лукашэнкі гэта ўжо неад’емная частка жыцьця, для яго бацькі — нешта недарэчнае. Ну дык і з усёй моладзьдзю ва ўлады такі, найперш стылёвы, культурны разрыў. У дзяржавы манаполія на ТБ, амаль манаполія на друкаваныя выданьні. Але праблема ў тым, што моладзь усё менш карыстаецца гэтымі мэдыя, яе стыхія — інтэрнэт, сацыяльныя сеткі. А хто там вядзе рэй? Ну прынамсі ня толькі дзяржава.

Трэба нешта рабіць. А што? Беларуская ўлада ня толькі немаладая, але і олдскульная, старамодная ў сваіх густах. Вось у гады нашай маладосьці камсамол жа быў о-го-го. Ленін кепскае не прыдумаў бы. Ну дык і трэба аднавіць, адрадзіць, працавала ж тады.

«Комиссары в пыльных шлемах»

Насамрэч не працавала ўжо і тады, у гады юнацтва кіраўніка дзяржавы. Тут цікавая эвалюцыя. Беларуская ўлада дагэтуль зь любой нагоды апэлюе да досьведу Другой сусьветнай. І гэта як раз не пазбаўлена рацыі, гэта сапраўды адна з каштоўнасьцяў грамадзтва, народу, і не адно прапаганда іх мацуе.

Але іншым, хіба ня менш важным, слупом савецкай прапаганды была рэвалюцыя і грамадзянская вайна. Зьнікла, выпарылася, выпусташылася ўшчэнт. Гэты другі слуп зьнік амаль імгненна, адразу ж пасьля краху камунізму. Таму што насамрэч, у душах, абрынуўся задоўга да 1992 году, зьнік у 70-х-80-х гадах.

Камсамольскія мэтады і формы работы з моладзьдзю. ВІДЭА
пачакайце

No media source currently available

0:00 0:01:04 0:00

Як і камсамол. Які тады стаў ужо насамрэч школай абсалютнага, неабсяжнага цынізму. Яшчэ ў 60-я Булат Акуджава сьпяваў пра «комиссаров в пыльных шлемах». І гэта было шчыра. Празь якіх 10 гадоў гэта выклікала адно зьедлівую ўсьмешку: Вам, уладзе, дарослым, трэба тыя «пыльныя шлемы» — дык я пяць разам надзену, абы не перашкаджалі мне жыць маім жыцьцём, рабіць карʼеру, нечага дасягаць.

Гэта ўжо тады было так. Машына часу пад назвай БРСМ калі і можа вярнуць у мінулае, то не ў жахлівае, але і энтузыястычнае пострэвалюцыйнае мінулае, у якія 20-я гады, а ў «блаславёныя» часы «дарагога Леаніда Ільіча».

Камсамол як магільшчык камунізму

Гэта бачна па тых дэталях, якія зараз робяцца вядомымі пра сёлетняе сьвяткаваньне юбілею ВЛКСМ. Рэакцыя моладзі, зацягнутай на гэтыя мерапрыемствы — як жа вы дасталі са сваім камсамолам. А выходны дадуць, а залік аўтаматам паставяць, а зьніжку дадуць? Горны, гальштукі, дзядуля Ленін, БАМ, цаліна — якое дачыненьне да гэтага адстою маем мы, гэта яны ўсёрьʼёз прапануюць нам, зь інтэрнэтам, адкрытымі межамі, прыватным бізнэсам?

І гэта не апазыцыя, не дэклярацыя іншых ідэйных каштоўнасьцяў. Гэта ўцёкі ў прыватнасьць, у спажываньне, у свае справы — дзядзі і цёці, вы нас і праўда трымаеце за дурняў? Не, калі трэба, дык калі ласка, мы паскачам у вашым цырку. Шкада хіба? Але верыць, што гэта сьвятая містэрыя... Гыгы.

Мяркую, што спробы адрадзіць камсамол хоць у якой форме ня тое, што не ўмацуюць рэжым. Як бы не наадварот. Варта прыгадаць, што ў 80-я-90-я менавіта камсамольцы сталі першапраходцамі яшчэ савецкага і постсавецкага капіталізму, ён вырас зь безьлічы разнастайных структурак кшталту НТТМ пры камітэтах камсамолу. Камсамольцы той эпохі ў пэўным сэнсе і сталі галоўнымі магільшчыкамі камунізму.

Раздаць БРСМу аўтаматы

Ну і зараз яно прыкладна тое самае. І ня толькі ў Беларусі. У Расеі таксама, хаця там, здавалася б, усё рабілася і робіцца больш сучасна і больш тонка. Але вось натрапіў днямі на інтэрвію Захара Прылепіна, вядомага расейскага пісьменьніка, аднаго з адэптаў «рускага сьвету», які сам ваяваў у Данбасе на баку сэпаратыстаў. Дык ён казаў, што бачыў там нямала расейцаў-добраахвотнікаў, але ніводнага прадстаўніка створаных Крамлём моладзевых рухаў — «Наши», «Идущие вместе» і г. д.

А Лукашэнка абяцае нават раздаць аўтаматы брсмаўцам у выпадку, калі, барані Бог, нешта здарыцца. Яны ўжо наваююць. Прылепіна б хоць паслухалі.

Ну а абяцаныя ўладныя паўнамоцтвы юным брсмаўцам прыдадуцца. Яны і так зʼарыентаваныя на карʼеру, на тое, каб да тых паўнамоцтваў дарвацца як раней. Атрымаецца раней — тым лепш.

У чаканьні беларускага Квасьнеўскага

Іронія гісторыі палягае ў тым, што суседнюю Польшчу ў NATO і Эўразьвяз прывёў прэзыдэнт-былы камсамолец Аляксандар Квасьнеўскі. Змагаліся за гэта, гінулі, пакутвалі іншыя. А прывёў ён. І паўнамоцтвамі скарыстаўся. За «круглым сталом» з апазыцыяй у 1989 годзе ён сядзеў па ўладны бок, быўшы міністрам камуністычнай Польшчы.

Хто ведае, можа адзін з тых брсмаўцаў, які сёньня ловіць кожнае слова Лукашэнкі і ладзіць сьвяткаваньне камсамольскага юбілею, некалі прывядзе Беларусь у NATO і Эўразьвяз.

Гэта прынамсі выглядае значна больш імаверным, чым паўстаньне жалезных моладзевых батальёнаў, гатовых ахвяраваць сабой у імя правадыра.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Мітынг на плошчы перад Вярхоўным Саветам, жнівень 1991 году

Газэта «Беларусь сёньня» пачала цыкль публікацыяў з дзіўнай назвай «Чвэрць стагодзьдзя дзяржаўнасьці Беларусі».

У свой час Зьбігнеў Бжезінскі назваў СССР «краінай зь непрадказальнай мінуўшчынай». Цяперашняя Рэспубліка Беларусь на старонках прэзыдэнцкай газэты аказваецца такой самай.

У першай публікацыі цыклю даводзіцца, што незалежнасьць, усталяваная ў 1991 годзе, была да прыходу да ўлады Аляксандра Лукашэнкі хісткай і ўяўнай. А вось як прыйшоў першы прэзыдэнт, так незалежнасьць і стала рэальнасьцю, таму, паводле аўтара, і адлік яе трэба весьці ад 1994 году.

Такая гістарычная «склейка» – няхітры трук. Незалежнасьць пачалася з Лукашэнкі, Лукашэнка – стваральнік, «бацька-заснавальнік» незалежнай Беларусі, Лукашэнка – роўны Беларусі, Лукашэнка – гэта і ёсьць Беларусь. Ніякай Беларусі па-за Лукашэнкам, да Лукашэнкі, не было і няма. Хто за Беларусь – той мусіць быць і за Лукашэнку.

Дзіцё не нараджаецца дарослым

Такое бачаньне найноўшай гісторыі краіны супярэчыць як фактам, гэтак і лёгіцы. Тое, што ў першыя гады незалежнасьці (1991-1993) эканамічнае становішча было вельмі цяжкім – гэта так і ёсьць. Але якая краіна, атрымаўшы незалежнасьць, адразу расквітнела, хуценька стварыла новыя эфэктыўныя дзяржаўныя інстытуты, якая пазьбегла пэрыяду пэўнага хаосу і бязладзьдзя? Ніводная. І ніколі.

Новае – дзіця ці дзяржава – нараджаецца слабым і ўразьлівым. Чалавек нараджаецца, калі пакідае ўлоньне маці. І недарэчна лічыць, што «сапраўднае» нараджэньне адбываецца, калі яно, скажам, пачынае поўзаць ці гаварыць. Тое самае і з дзяржавамі.

Мітынг супраць ГКЧП на плошчы Незалежнасьці ў Менску, жнівень 1991
Мітынг супраць ГКЧП на плошчы Незалежнасьці ў Менску, жнівень 1991

Зь іншага боку, усе постсавецкія і посткамуністычныя дзяржавы, прайшоўшы пасьля абвяшчэньня незалежнасьці «далінай сьлёз», больш менш стабілізаваліся, кансалідаваліся і нават пачалі расьці. Адбылося гэта і ў тых краінах, дзе, як у Беларусі, прыходзіў «моцны чалавек», і там, дзе аўтарытарных «бацькаў» не было.

Апошнія, дарэчы, у сярэднім стабілізаваліся на значна больш высокім узроўні, чым тыя, дзе правадыры вырашылі, што не павядуць свае краіны «цывілізаваным шляхам».

Але ў любым выпадку досьвед усяго рэгіёну, ды і сьвету ў цэлым, сьведчыць пра тое, што востры крызіс пачатку 90-х быў бы ў Беларусі ў любым выпадку пераадолены, з Лукашэнкам ці без Лукашэнкі. Раней ці пазьней, горш ці лепш. Мог бы і лепш, нават у эканамічным, матэрыяльным сэнсе, дастаткова паглядзець на суседнія Польшчу і Літву.

Так што і з гэтага гледзішча недарэчна адлічваць незалежнасьць ад увацарэньня Лукашэнкі.

Развагі афіцыёзу пра «сапраўдную незалежнасьць» гучаць асабліва недарэчна літаральна празь некалькі дзён пасьля заяваў кіраўніка пра «расейскія гарады Магілёў і Віцебск». Ясна, для чаго тое заяўлялася, але і такая пільная патрэба ў грашах ад замежнай дзяржавы, і неабходнасьць так «раскарачвацца», ну ўжо ніяк ня сьведчаць пра трываласьць незалежнасьці на 25-м годзе кіраваньня яе «стваральніка».

Вялікая рэвалюцыя бязь імені

Але ёсьць яшчэ адзін важны аспэкт. Хаос пачатку 90-х быў насамрэч крэатыўным хаосам, хаосам станаўленьня і стварэньня. Аўтар «Беларусі сёньня» прызнае, што гэта былі гады станаўленьня грамадзянскай супольнасьці, а вось, маўляў, эканоміка была ў поўным развале. Але калі паўстаў беларускі бізнэс, калі зьявіліся свае – грошы, падатковая сыстэма, банкаўская сыстэма, войска, дыпляматыя, зьнешні гандаль?

А менавіта тады, у першыя гады незалежнасьці. Штосьці ў зародку, штосьці ўжо і ў даволі разьвітай форме. Калі казаць пра інстытуты, то менавіта іх стварыў Лукашэнка вельмі няшмат. За «вэртыкаль» улады адны яго ўслаўляюць, іншыя – ганяць. Але ўсе астатнія інстытуты нацыянальнай дзяржавы былі створаныя да яго. Ён іх істотна памяняў, многія – не да лепшага, але стварыў іх не ён.

Нарэшце, варта адзначыць яшчэ адну асаблівасьць. Зараз паняцьце «рэвалюцыя» вельмі дэвальваванае. Рэвалюцыяй называюць ледзь не любыя грамадзкія ўзрушэньні. Гэта тым больш крыўдна, што сапраўдная рэвалюцыя, сьведкамі і ўдзельнікамі якой сталі людзі майго пакаленьня, не атрымала такой назвы і свайго імені.

Як называюць эпоху канца 80-х-пачатку 90-х? Перабудова? Ну якая ўжо была перабудова падчас путчу 1991 году, абвяшчэньня незалежнасьці Беларусі і Віскулёў. Змаганьне за незалежнасьць? Ну так, у пэўным сэнсе. Але прынамсі ня толькі за яе. За якую незалежнасьць змагалася Расея? А працэс-та ва ўсім СССР, ва ўсіх рэспубліках, стаўшых незалежнымі краінамі, быў да пэўнага часу супольны.

Вось і атрымалася эпоха без імені. А між тым, калі вызначаць рэвалюцыю, як кардынальную зьмену ўсяго ладу жыцьця, то тыя падзеі вартыя назвы рэвалюцыі, як мала якія іншыя ў гісторыі.

Беларуская рэвалюцыя: умацаваньне праз адмаўленьне

І Лукашэнка – даволі тыповы пэрсанаж у гісторыі рэвалюцый. Толькі дзякуючы рэвалюцыі чалавек зь сацыяльных нізоў мог так узьляцець на вяршыню ўладнай піраміды. Ён – дзіця і спараджэньне беларускай рэвалюцыі.

Але рэвалюцыі спараджаюць і сваіх магільшчыкаў. Тэрмідор, рэстаўрацыя, рэванш – гэта было шмат дзе і шмат калі ў рэвалюцыйных і пострэвалюцыйных грамадзтвах. У пэўным сэнсе Лукашэнка ў 1994 годзе - гэта такі Людовік XVIII, які вярнуўся ў свой верны Парыж.

Але атрымалася шмат у чым, як з тым Людовікам. Бо што абяцаў беларускі «Людовік», пераможца рэвалюцыі? Вярнуць савецкі лад, скасаваць «белавескае злачынства», вярнуць СССР. Ну і як атрымалася? Да прыкладна гэтак жа, як і ў францускага папярэдніка атрымалася вярнуць краіну ў 1788 год.

Зубную пасту запхнуць назад у цюбік немагчыма. Рэстаўрацыя, рэванш адкідаюць вынікі рэвалюцыі, але насамрэч і замацоўваюць іх, робяць незваротнымі. Ці дакладней, адны адкідаюць, а іншыя – замацоўваюць.

Казаць, што сучасная Беларусь – «савок», гэта кепска нават як мэтафара. У мільёне рэчаў яна ніякі не «савок». Яна не «савок» нават у тым, што лічыцца яго тыповай прыкметай. СССР быў унікальным палітычным, эканамічным і грамадзкім утварэньнем, у той час як аўтарытарных «бацькоў нацыяў» поўна ў сьвеце, у тым ліку і ў тых яго частках, якія ніколі ніякага камунізму ня ведалі.

Так што вярнуцца ў мінулае не атрымалася, нават калі напачатку і хацелася. І эпоха Лукашэнкі зусім не была і ня ёсьць нейкай новай эрай у параўнаньні з папярэднімі гадамі незалежнасьці, яна была іх працягам і разьвіцьём. Не адзіна магчымым, наўрад ці лепшым, але і небеспадстаўным.

Перадвыбарчы плякат Аляксандра Лукашэнкі, 1994 год
Перадвыбарчы плякат Аляксандра Лукашэнкі, 1994 год

«Мы заўсёды ваявалі з Акеаніяй»

Задума праекту «Беларусь сёньня» – ня толькі ў тым, каб банальна пахваліць начальства.

У выніку той рэвалюцыі без імені вызвалілася ад камунізму ўсе рэспублікі СССР – ад Эстоніі да Туркмэністану.

Адрозьненьні пачаліся потым і ў іх адлюстравалася сьпеласьць грамадзтваў да зьменаў. Балтыйскія краіны пайшлі, не зварочваючы, па дэмакратычным шляху. Туркмэністан ці Казахстан ня ведалі нічога, акрамя аўтарытарызму, ад пачатку іх незалежнасьці. А ў Беларусі была 4-гадовая дэмакратычная інтэрлюдыя. І гэта не спадзевы, не абстракцыя, гэта частка рэальнай гісторыі краіны. Беларусы, аказваюцца, бываюць, могуць быць і такімі.

І адсюль натуральнае жаданьне – ня тое нават, што спляжыць гэты пэрыяд, а выкрасьліць яго. Зусім па Орвэлу: Мы заўсёды ваявалі з Акеаніяй (хаця яшчэ ўчора быў зь ёй мір). А ў сучаснай Беларусі – намі заўсёды кіраваў Лукашэнка. А да яго што было? Ну нешта нейкае, дагістарычная эпоха, «зямля была бязьвідная і пустая». А гісторыя пачалася зь яго.

Ня хочацца ўладам, каб беларусы прыгадвалі, што гэта ня так.

Ці будуць стаяць у будучай Беларусі помнікі Лукашэнку?

Ну а наагул, як той казаў, гісторыя – іранічная дама. На досьведзе таго ж Туркмэністану ці сьвежым – Узбэкістану, мы бачым, як хутка схлопваецца, сьціраецца культ папярэдняга правадыра. Быў вялікі Ніязаў, бацька нацыі Карымаў, помнікі стаялі паўсюль, гарады называлі іх імёнамі, нават месяцы году. Вялікі, найвялікшы, нас стварыў, краіну стварыў. І дзе яны цяпер?

Варта адзначыць, што такога шалёнага культу ў Беларусі ўсё ж няма. Ну вісяць партрэты ў кабінэтах чыноўнікаў. Але не сказаць, каб з кожнага слупу глядзеў твар прэзыдэнта.

Але што будуць думаць, як памятаць пра Лукашэнку будуць наступныя пакаленьні беларусаў – гэта невядома. І гэта нават не наўпрост залежыць ад дзяржаўнага ладу і стану справаў у будучай Беларусі. Вось у аўтарытарных Туркмэністане і Узбэкістане памяць аб «вялікіх і любімых» сьціраюць, як анучкай.

Зь іншага боку, у дэмакратычнай Беларусі неабавязкова будуць праклінаць Лукашэнку. Шмат у якіх краінах Эўропы стаяць помнікі аўтарытарным уладарам мінулага, у тым ліку і нядаўняга, ХХ стагодзьдзя. Гэта не азначае, што цяперашнія пакаленьні паўтараюць ці ўхваляюць палітычныя практыкі часоў кіраваньня гэтых уладароў. Практыкі адкідаюць. Але і палітычныя жарсьці часоў кіраваньня тых аўтарытарыяў адыходзяць у гісторыю. А самі яны ў ёй застаюцца.

А вось Гітлер, а вось Мусаліні – запярэчыць чытач. Але на іх прыпадае безьліч іншых – Антанэску, Франка, Ціта. Таксама былі зусім не палітычныя вегетарыянцы.

Так што пакінем усё ж гэтае пытаньне нашчадкам. Спадзяюся, што яно будзе для іх не галоўным, што яны, у адрозьненьні ад нас, ня будуць настолькі закладнікамі гісторыі.

Сам Лукашэнка ў адным інтэрвію на пытаньне, кім, якім ён застанецца ў беларускай гісторыі, адказаў – першым прэзыдэнтам незалежнай Беларусі.

Ня менш – гэта пэўна. Але магчыма і ня больш.

Меркаваньні, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.

Загрузіць яшчэ

XS
SM
MD
LG